مقام معظم رهبری از فاصله علمی موجود با کشورهای توسعه یافته، با نگاهی واقع بینانه و دلسوزانه آگاه اند و تاکید می کنند «وضع موجود حقیقتا راضی کننده نیست و ما از لحاظ علمی بسیار عقب ایم»

تاریخ پرعظمت و پرافتخار علم در دیار ایران زمین از دوره پیش از اسلام مایه مباهات ایرانیان بوده است. اما با وجود برتری علمی ایرانیان در دوره های اسلامی و پیش از اسلام، با حرکت رو به جلوی اروپاییان در قرن های اخیر، فاصله ای قابل توجه در علوم و فنون بین جامعه ما و کشورهای توسعه یافته ایجاد می شود که انکارنشدنی است و به واقع تا حدودی جوامعی همچون کشور ما را (با تمام پیشینه درخشان و پرافتخارش) به جامعه ای مصرف کنننده علم تبدیل می کند. طی یکی دو سده اخیر تلاش هایی در جهت پر کردن شکاف علمی ایجاد شده بین حوزه دانش کشور ما با کشورهای توسعه یافته صورت گرفته، اما به واقع آیا این فاصله در حال حاضر از بین رفته است؟ آیا وجود بیش از ۵/۳ میلیون نفر دانشجو و استاد در سطح دانشگاه های کشور، ایران را به کشوری مطرح در زمینه تولید علم تبدیل کرده است؟ و آیا جنبش تولید علم که طی چند سال اخیر به کرات مورد تاکید قرار گرفته به اهداف مورد نظر خود دست پیدا کرده است؟

متاسفانه برخلاف ادعاهای تعجب برانگیز و احساسی برخی از مقامات بلندپایه دولتی (که صد البته از روی میهن پرستی آنهاست) مبنی بر اینکه «امروز به لحاظ علمی جزو کشورهای برجسته دنیا هستیم» (در گفتگو اختصاصی با نشریه vip روسیه)، مقامات عالیه نظام و به ویژه مقام معظم رهبری از فاصله علمی موجود بین کشور ما و کشورهای توسعه یافته، با نگاهی واقع بینانه و در حقیقت دلسوزانه آگاه اند و تاکید می کنند که «وضع موجود حقیقتا راضی کننده نیست و ما از لحاظ علمی بسیار عقب ایم». مقام معظم رهبری تاکید کرده اند «گزارشاتی که ذکر می شود البته خوب است و در سایه انقلاب به وجود آمده اند، ولی پیشرفت تازه شروع شده و هنوز کار زیادی داریم.» منابع موثق و «مبتنی بر شواهد» با آمار و ارقام قابل استناد و معتبر نیز حاکی از آن است که وضعیت علمی کشور هنوز در سطح جهان چندان قابل افتخار نیست.

متاسفانه در طبقه بندی های موجود نامی از دانشگاه ها و مراکز تحقیقات کشورمان در میان دانشگاه های معتبر جهان به چشم نمی خورد. به طور مثال در رتبه بندی حرفه ای دانشگاه های دنیا که توسط مدرسه عالی معدن پارس بنیان انجام شده و شاخص اصلی آن تعداد مدیران اجرایی ارشدی که از هر دانشگاه فارغ التحصیل شده و در ۵۰۰ کشور مطرح دنیا از لحاظ سودآوری مشغول به کارند، هیچ یک از دانشگاه های ایران حضور ندارند. رتبه بندی دانشگاه ووهان چین که توسط مرکز تحقیقات ارزیابی علم این کشور صورت می گیرد و به ارزیابی دانشگاه ها براساس تعداد مقالات چاپ شده و ارجاعات در بیش از ۱۱ هزار مجله علمی در سراسر دنیا و در ۲۲ حوزه علمی مختلف می پردازد هم نامی از ایران را در فهرست خود نمی بیند. آمار و ارقامی همچون شواهد «وبومتریک» که نه تنها به وضعیت دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی ما می پردازند، بلکه معیار قابل اتکایی برای مقایسه با همتایان به دست می دهند نیز متاسفانه از وضعیت نامطلوب ما خبر می دهند.

● وبومتریک چیست و چه می گوید؟

وبومتریک (Webometrics) علمی است که به شبکه جهانی اطلاعات می پردازد تا ساختار آن، تعداد و نوع استنادات و ارجاعات و نیز الگوی استفاده از آن را مورد بررسی قرار دهد. در واقع وبومتریک به مطالعه جنبه های کمی ساختار و به کارگیری منابع اطلاعاتی می پردازد. بر این اساس طبقه بندی و رتبه بندی دانشگاه ها بر پایه شاخص های وبومتریک و با انگیزه ترغیب نشر در فضای شبکه صورت گرفت. طراحان این سیستم طبقه بندی معتقدند این روش به یک دلیل بسیار ارزشمند است و آن اینکه رتبه بندی وبومتریک دانشگاه ها تنها براساس طراحی صفحات سایت یا تعداد دفعات مشاهده و صفحه یا سایت صورت نمی گیرد، بلکه به کارایی کلی، قابلیت دسترسی و منبع مراجعه بودن دانشگاه ها می پردازد. در واقع دیگر روش های رتبه بندی دانشگاه ها همچون رتبه بندی شانگهای تنها به شاخص های محدودی نظیر نتایج پژوهش ها می پردازند، اما وبومتریک نمای کلی و تصویر کامل یک دانشگاه را از سوی مخاطبان به نمایش می گذارد.

در رتبه بندی وبومتریک پارامترهایی همچون حجم اطلاعات موجود روی وب ، قابلیت دسترسی و نسبت اطلاعات منتشر شده از دانشگاه مزبور در وب نسبت به میزان لینک های برگشتی خارجی آن مورد استفاده قرار می گیرند تا میزان فعالیت علمی وب گاه های آموزشی دانشگاه ها به صورت دوره ای ارزیابی گردد. این رتبه بندی که توسط آزمایشگاه سایبرمتریک (CiNDoc) به عنوان واحدی از انجمن ملی تحقیقات اسپانیا (CSIC) تهیه شده، متشکل از یک پایگاه داده ای، شامل ۱۵ هزار دانشگاه و بیش از ۵ هزار مرکز تحقیقاتی است که نسبت به اطلاعات موجود در طبقه بندی های شانگهای و تایفر که تنها حدود دو هزار دانشگاه را در برمی گیرند، منبعی بسیار جامع تر محسوب می شود.

شاید برخی معتقد باشند هدف اصلی رده بندی دانشگاه ها براساس وب سنجی یا وبومتریک تنها ترویج نشریات اینترنتی، حمایت از دسترسی آزاد به اینترنت و دسترسی به نشریات علمی الکترونیک باشد، اما واقعیت این است که این طبقه بندی تنها براساس تعداد بازدیدکنندگانی که وارد یک سایت دانشگاهی شده اند بنا نشده، بلکه براساس قابلیت ها و میزان معروفیت دانشگاه ها در سطح جهان هستند. علاوه بر این، اهمیت این طبقه بندی و رتبه دهی را می توان از تاکیدات مسوولان علمی کشور در مورد آنها متوجه شد. در همین سال جاری بود که محمدمهدی زاهدی، وزیر علوم تحقیقات و فناوری در دومین روز اجلاس روسای دانشگاه ها در سازمان سنجش کشور از روسای دانشگا ها به علت بی توجهی نسبت به معیارهای وبومتری و قرار نگرفتن اطلاعات لازم روی سایت دانشگاه ها انتقاد کرد و اعلام کرد، «وضعیت کلی دانشگاه های کشور در زمینه وبومتریک اصلا مناسب نیست». وی با تاکید بر اهمیت این طبقه بندی گفت: «ضعف در وبومتریک تاثیر جدی در بحث رتبه بندی دانشگاه های کشور، در رتبه بندی جهان اسلام و نیز رتبه جهانی دارد.»

طبقه بندی وبومتریک برای نخستین بار در سال ۲۰۰۴ منتشر شد و هر ساله در تیر و دی ماه ویرایش های به روز شده آن انتشار پیدا می کند. تا سال ۲۰۰۷ نام هیچ یک از دانشگاه های ایران در میان هزار دانشگاه اول این رده بندی نبود. در سال ۲۰۰۷ برترین دانشگاه، دانشگاه تهران بود که رتبه ۱۳۷۲ را به دست آورده بود و دانشگاه های صنعتی شریف، علوم پزشکی تهران، امیرکبیر و صنعتی اصفهان به ترتیب با رتبه های ۲۲۵۵، ۲۴۷۰، ۲۷۲۳ و ۲۷۵۲ جهانی در رتبه های بعدی قرار داشتند.

در واقع در خاورمیانه دانشگاه تهران پس از دانشگاه فهد عربستان در رتبه دوم قرار داشت. دانشگاه هایی از لبنان، امارات و فلسطین سوم تا پنجم بودند و دانشگاه علوم پزشکی تهران ششم بود. در سال ۲۰۰۸ رتبه دانشگاه تهران به ۱۰۴۵ می رسد و باز هم ایران در بین هزار دانشگاه نخست جایی ندارد و این در حالی است که دانشگاه کینگ فهد عربستان با یک صعود خیره کننده در این سال به رتبه ۶۳۷ دنیا رسیده است. در سال ۲۰۰۹ در میان ۱۰۰ دانشگاه برتر جهان، ۷۱ دانشگاه از آمریکای شمالی، ۲۱ دانشگاه از اروپا، ۵ دانشگاه از آسیا، ۲ دانشگاه از آمریکای لاتین و یک دانشگاه از اقیانوسیه بوده و هیچ دانشگاهی از کشورهای غربی آفریقا و ایران در این بین مشاهده نمی شود. در سال ۲۰۰۹ در میان دانشگاه های آسیایی، دانشگاه های توکیو و کیوتوی ژاپن با رتبه های جهانی ۳۸ و ۵۲ و دانشگاه ملی تایوان با رتبه جهانی ۹۳ در رتبه های اول تا سوم قرار دارند و در میان ۱۰۰ دانشگاه برتر جهان در سال ۲۰۰۹، ۷۱ دانشگاه از آمریکای شمالی، ۲۱ دانشگاه از اروپا، ۵ دانشگاه از آسیا، ۲ دانشگاه از آمریکای لاتین و یک دانشگاه از اقیانوسیه بوده و هیچ دانشگاهی از کشورهای غربی آفریقا و ایران در این بین مشاهده نمی شود.

در میان هزار دانشگاه برتر هم ۳۳۴ دانشگاه از آمریکای شمالی، ۴۱۷ دانشگاه از اروپا، ۴۷ دانشگاه از آسیا، ۵۸ دانشگاه از آمریکای لاتین، ۳۵ دانشگاه از اقیانوسیه، ۴ دانشگاه از کشورهای عربی و ۵ دانشگاه از آفریقا مشاهده می شود و این در حالی است که در سال ۲۰۰۹، به طور کلی ۱۷۰۳۶ دانشگاه در وبومتریک مورد بررسی قرار گرفته بودند که از میان آنها ۳۵۳۷ دانشگاه در آمریکای شمالی، ۴۷۵۲ دانشگاه از اروپا، ۴۶۹۷ دانشگاه از آسیا، ۳۰۴۲ دانشگاه از آمریکای لاتین، ۱۳۵ دانشگاه از اقیانوسیه، ۵۲۸ دانشگاه از کشورهای عربی و ۳۴۵ دانشگاه از آفریقا بودند. در این سال رتبه دانشگاه تهران (به عنوان برترین دانشگاه ایرانی در این فهرست) به ۹۹۰ ارتقا پیدا می کند و در سال ۲۰۱۰ نیز با سه رتبه صعود به ۹۸۷ می رسد. پس از دانشگاه تهران، علوم پزشکی اصفهان با رتبه ۱۰۳۵، علوم پزشکی تهران با رتبه ۱۱۳۵، صنعتی اصفهان با رتبه ۱۹۲۴، فردوسی مشهد با رتبه ۱۹۳۲، صنعتی شریف با رتبه ۱۹۷۷، علوم پزشکی شیراز با رتبه ۲۰۳۵، شیراز با رتبه ۲۱۶۰، علوم پزشکی مشهد با رتبه ۲۳۵۰ و صنعتی امیرکبیر با رتبه ۲۳۶۴ به ترتیب دانشگاه های دوم تا دهم ایران براساس طبقه بندی وبومتریک ۲۰۱۰ را تشکیل می دهند.

امیدواریم با اندیشیدن تدابیر لازم و اقدامات مناسب، در سال های آتی شاهد ارتقای سطح و جایگاه دانشگاه های کشور در این طبقه بندی هم باشیم و روز به روز علم و دانش در کشور ما به جایگاه پیشین خود بازگردد تا دوباره مایه فخر ایرانیان باشد.