حتما شما هم می دانید که متخصص بیهوشی دو هدف عمده را تعقیب می کند؛ اول، ایجاد بی دردی که بستری مناسب جهت انجام جراحی است؛ و دوم، مراقبت لحظه به لحظه از بیمار در طول جراحی و بیهوشی. ایجاد بی دردی در بیمار هم با استفاده از دو تکنیک عمده صورت می پذیرد: بیهوشی عمومی و بی حسی، اما شاید شما هم مثل من کنجکاو باشید در این مورد بیشتر بدانید و با داروها و تکنیک های کار آشنا شوید. پس گفتگوی ما را با دکتر محمدمهدی قیامت، رئیس انجمن بیهوشی ایران بخوانید....

▪ چرا وقتی بی هوش می شویم، دردی را حس نمی کنیم؟

ـ چون که در بیهوشی عمومی، با خاموش کردن مغز، محل اصلی دریافت و تجزیه و تحلیل ادراک درد موقتا از فعالیت باز می ایستد. برای این کار از داروهای بی هوش کننده ای که وریدی یا استنشاقی اند، استفاده می شود. امیدوارم مکانیسم بی هوش کنندگی این داروها، را نپرسید چون به خصوص در مورد داروهای استنشاقی نامعلوم و از رازهای بزرگ علم پزشکی محسوب می شود.

▪ کنجکاوی ما درباره داروها به خاطر عوارضی است که برخی از آنها دارند مثلا اثر یا مانند آن.

ـ از میان داروهای استنشاقی استفاده از برخی داروهای قدیمی اکنون منسوخ شده است. دیگر در هیچ یک از اتاق های عمل از اتر، سیکلوپروپان و کلروفرم استفاده نمی شود و این داروها به تاریخ پیوسته اند. از میان داروهای قدیمی تنها گاز نیتروس اکسید است که به شکل کاملا رایج هم اکنون مورد استفاده قرار می گیرد. برخی از داروهای استنشاقی که امروزه در اتاق های عمل استفاده می شود، عبارت اند از: هالوتان، ایزوفلوران، سوفلوران و دسفلوران نام برد که در میان این داروها با توجه به عارضه کبدی استفاده از داروهای هالوتان محدود شده است. گازهای بیهوشی برای تاثیر ثابت باید از طریق دستگاه بیهوشی به طور دایم در طول عمل به صورت مخلوط با اکسیژن به بیمار تجویز شود و در اواخر عمل جراحی با قطع تجویز آنها و کاهش میزان غلظت دارو در مغز و خون، مغز به سمت فعال شدن پیش رفته و بیمار بیدار می شود. البته در اکثر بیهوشی ها در ابتدا و قبل از آغاز جراحی از داروهای وریدی استفاده می شود. این داروها نیز پس از تزریق از طریق ورید بیمار در فاصله زمانی بسیار کوتاه که به دقیقه نمی رسد موجب بیهوشی بیمار می شود. از داروهای وریدی مهمی که امروزه در بیهوشی استفاده می شود به نام هایی مانند تیوپنتال سدیم، پروپوفول، اتومیدات و کتامین می توان اشاره کرد که هریک با خواص و ویژگی های دارویی خود در دسترس متخصص بیهوشی است تا برحسب شرایط از آنها بهره گیرد. با کشف داروهای وریدی جدیدتر استفاده از داروهای بیهوشی وریدی به جای داروهای استنشاقی در حین بیهوشی رواج زیادی پیدا کرده است. در بیهوشی عمومی غیراز داروهای وریدی و استنشاقی ذکر شده از گروه های دیگری از داروها نیز باید استفاده کرد.

▪ چرا؟

ـ زیرا برای شمار زیادی از اعمال جراحی تنها بیهوشی صرف کافی نیست و برای دسترسی جراح به موضع عمل لازم است با استفاده از داروهای فلج کننده عضلانی، عضلات از حالت سفتی در آید تا جراح به راحتی بتواند کار کند. همچنین از طیف گسترده ای از داروهای مخدر و آرام بخش ها برای اطمینان از ایجاد بی دردی کافی و فراموشی وقایع استفاده می شود.

▪ پس با ایجاد این فراموشی، حس درد مختل می شود و جراح می تواند کارش را شروع کند؟

ـ برای توقف ادراک درد غیر از ایجاد فراموشی عمومی در مغز می توان مسیر مخابره تحریک دردناک را به طریقی قطع کرد و این فلسفه استفاده از تکنیک های مختلف بی حسی است. البته روش های بی حسی به چند دسته تقسیم می شوند. اگر با تجویز داروی بی حسی در مجاورت اعصاب نخاعی مسیر عبور تحریکات در ناحیه نخاع بلوک شود به آن «بی حسی محور عصبی مرکزی» می گویند. در این روش از طریق سوزنی دارو وارد فضای نخاعی می شود و اعصاب را بی حس می کنند که بی حسی های اسپاینال و اپی دورال از جمله تکنیک های این شیوه بی حسی است. روش دیگر بی حسی این است که اعصاب بزرگ و متوسط یک قسمت را خارج از فضای نخاعی و در فاصله ای از عضو مورد نظر با تزریق داروهای بی حسی در مجاورت آن بی حس کنند.

این روش «بلوک عصب» نام دارد. برای مثال ممکن است برای عمل جراحی روی دست عصب دست را در ناحیه زیر بغل و یا گردن بی حس کنند. در روشی سوم که به آن « بی حسی ارتشاحی» گویند داروی بی حسی با سوزن در حول و حوش محل جراحی تزریق می شود و با بی حسی شدن اعصاب محیطی کوچکی که آن قسمت را عصب دهی می کند امکان جراحی بدون درد آن قسمت را فراهم می سازد. این روش بیشتر در اعمال جراحی کوچک و سطحی مثلا برای درآوردن ضایعات پوستی استفاده می شود و در آخرین روش بدون تزریق می توان محلول های بی حس کننده را در نواحی مخاطی، بدون تزریق دارو، در مجاورت عصب قرار داد و درد را زایل کرد. در این موارد به علت فقدان سد پوست می توان بدون تزریق، موضع را بی حس کرد. این روش را «بی حسی موضعی» می گویند و نمونه های آن استفاده از قطره های بی حس کننده بر مخاط چشم، دهان و یا مجاری ادراری برای بی دردی به منظور اقداماتی مانند برداشتن جسم خارجی، ضایعات کوچک و یا سوندگذاری است.