کشور پهناور ایران وارث دو میراث گرانقدر است یکی میراث ارزشمند تنوع زیستی و دیگری گنجینه گرانقدر طب سنتی. تنوع زیستی یا ثروت زیست شناختی به عنوان پشتوانه حیات انسانها، محصول میلیونها سال تکامل است و به عنوان میراث مادی باید حفظ گردد.گنجینه ارزشمند طب سنتی بومی به عنوان میراث فرهنگی و معنوی و دانش نانوشته مردم این سرزمین که ارتباط تنگاتنگ و جدایی ناپذیر بین انسان و طبیعت است باید در کنار آن حفظ و مورد استفاده علمی قرار گیرد. در واقع این دو میراث (مادی و معنوی) مکمل هم بوده و استفاده از دانش طبِ سنتی بومی می تواند کمک قابل توجهی به بهره برداری از ذخایر ارزشمند ثروت زیست شناختی نماید و حفظ میراث زیستی می تواند به بقاء و بررسی جنبه های علمی طب سنتی کمک کند.در این راستاجهت شناسایی، ثبت ومکتوب نمودن دانش نا نوشته ارزشمند طب سنتی در میان عشایرایل قشقایی طرح تحقیقاتی بررسی طب سنتی ایل قشقایی،، به مدت دو سال درمیان عشایر این ایل اجرا گردید .

● مقدمه

استفاده از سَرنخ هایی که دانش طب سنتی مردم بومی در زمینه داروها بدست می دهد مسیر گذار از موجودات وحشی به محصولات تجاری را بسیار کوتاه می کند . این نکته قابل توجهی است که حدود ۷۴% از ترکیبهای دارویی خالص که در هر جایی از جهان مصرف می شود بر اساس رهنمود های طب سنتی بدست آمده است . با توجه به این که زندگی مردم طی نسلها وابسته به این (مجموعه طب سنتی) بوده است، بنابراین بخش عمده ای آن مطمئن وقابل اتکاء است، روشهای استخراج، مقدار ونوع مصرف به دفعات بیشمار از طریق آزمون و خطا تعیین شده است، اما متأسفانه درجریان آوارگی قبایل از سرزمین مادری خود و درهم ریختن ساختار ایلی وعشیره گری و مهاجرت آنها به شهرها، این دانش ماقَبلِ سواد نیز هم چون بسیاری از گونه های گیاهی و جانوری مربوطه اش در حال از بین رفتن است، وقتی آنها کار و کسب تازه ای یاد می گیرند، شیوة زندگی گذشته را از یاد می برند، فرهنگ خویش را در این زمینه از دست می دهند و بسیاری از اطلاعات این دانش نانوشته که حاصل تجارب جامعة بشری در طول قرنهای متمادی است برای همیشه به دست فراموشی سپرده می شود، آن گونه که همپاته با می گوید در آفریقا وقتی که پیری می میرد گویی کتابخانه ای از میان رفته است. به هر حال در این تحقیق مبادرت به جمع آوری،ثبت،ضبط و بهره گیری از دانش ارزشمند طب سنتی در میان عشایر ایل بزرگ قشقایی گردید. این ایل دارای دومیلیون نفر جمعیت و از نظر ساختار ایلی از ۱۲طایفه کوچک وبزرگ تشکیل شده است و زبان آنها ترکی است،عشایر این ایل از ده قرن قبل در جنوب و جنوب غرب ایران در استانهای فارس، کهگیلویه بویراحمد، اصفهان، چهارمهال بختیاری و بوشهر به صورت کوچ نشینی زندگی می کنند. شیوه معیشتی، شرایط و محیط زندگی،عدم دسترسی به پزشک و مراکز درمانی درغنای طب سنتی این ایل بزرگ تأثیر به سزایی داشته است.

● مواد و روشها

برای انجام تحقیق ابتدا مبادرت به تهیه اطلاعات و منابع نوشتاری لازم درخصوص ایل قشقایی گردید. بعد اقدام به تهیه پرسشنامه استاندارد و تعیین موقعیت ییلاق و قشلاق این ایل بر روی نقشه توپوگرافی۲۵۰۰۰۰/۱ گردید، شش منطقه در ییلاق و قشلاق این ایل به صورت تصادفی انتخاب گردید، این مناطق شامل دومنطقه پادنا وشهید در استان اصفهان، فیروزآباد و کوار در استان فارس و گچساران ودنا دراستان کهگیلویه وبویراحمد بود.تحقیقات دراین مناطق به دو روش پرسشنامه و گفتگوی دو یا چند طرفه صورت گرفت و اطلاعات فراوانی جمع آوری و مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفت .

● نتایج و بحث

نتایج حاصل از این تحقیق بیانگر غنای طب سنتی در میان عشایر قشقایی است.یافته های حاصل از این تحقیق نشان داد که ۸۳% از افراد مورد مطالعه در درمان تعداد زیادی از بیماریهای خود از گیاهان دارویی استفاده می کنند ومعتقدند که داروهای گیاهی نسبت به دارو های شیمیایی ارزان تر و از نظر عدم ایجاد عوارض جنبی برتری دارند.بیش از ۲۷۵ گونه گیاهی در طب سنتی عشایر قشقایی دارای کاربرد دارویی هستند،ازمهمترین و رایج ترین این گونه ها می توان انواع آویشن (Thymus spp.)،بابونه(Anthemis persica)، برنجاسف (Achillea wilhelmsii)،درمنه(Artemisia persica)، حَلبه (Teucrium polium)، گاوزبان (Anchusa italica) ، زرشک (Berberis integrrima)، سیاه دانه (Nigella sativa)، شیرین بیان (Glycyrrhiza glabra)، رازیانه (Foeniculum vulgare)، انغوزه (Ferula assa foetida) و را نام برد. همچنین عشایر مورد بحث برای درمان بیماریهایی نظیر سرماخوردگی، دردهای عضلانی، اسهال، چربی خون، سردرد، سنگ کلیه و ناراحتیهای مجاری ادراری، نفخ شکم، دل درد، بیماری ای پوستی و معمولاً از گیاهان دارویی استفاده می کنند.گیاهانی نظیر بابونه (Anthemis persica)، زعفران (Crocus sativa)، چویل (Ferulago angulata)،شوید (Anethum graveolens)، سیر (Allium sativa)، لیزک (Allium sp.)، آویشن (Thymus daenensis)، پونه کوهی (Mentha longifolia) و را به عنوان گیاهان ادویه ای و برگ بید (Salix excelsa)، برگ بنه (Pistacia atlantica)، برگ کنار(Ziziphus spina chirsti)، پوست زرشک (Berberis integrrima) و را به عنوان گیاهان رنگ زا و از گیاهانی نظیر ختمی (Alcea officinalis)، برگ کُنار (Z.spina chirsti)، برگ مورد (Myrtus communis) و را به عنوان شوینده، گیاهانی نظیر خوشک (Daphne mucronata)، ختمی (A.officinalis)، مرورشک (Salvia sclarea)و را برای دفع حشرات و موجودات موذی بکار می برند. از اسفند (Peganum harmala)، حنظل (Citrullus colocyanthis)، تنباکو (Nicotiana tabacum) و آهک برای از بین بردن انگلهای داخلی و خارجی دام و برای دفع کرم و انگل در انسان از دانه حنظل (Citrullus colocyanthis)، لیموترش (Citrus media)،دانه کور (Capparis spinosa) استفاده می شود. ریشه کاسنی (Cichorium intybus) و برای درمان چربی خون، کاکل ذرت(Zea mays)، گل محمدی (Rosa damascena) و چینه دان کبک در درمان سنگ کلیه بکار می رود، از زعفران، روغن خرس ، روغن بادام کوهی (Amygdalus scoparia)، آویشن، گاوزبان وبابونه برای درمان ناراحتی های قلبی استفاده می کنند .در این مناطق از اعضاء حیواناتی نظیر تیهو، کبک، خرس، روباه، گرگو استفاده درمانی بعمل می آید .از شیرابه انجیر (Ficus carica) و مایع درون شیردان بزغاله برای تبدیل شیر به پنیر استفاده می کنند .