دستگاه PET که اختصارشده Positron Emission Tomography و در فارسی «برش نگاری با نشر پوزیترون» نامیده می شود، قابلیت های زیادی در تشخیص بیماری های سرطان، مغز و اعصاب و قلب و عروق دارد و از سیستم های پیشرفته تصویربرداری در دنیای پزشکی محسوب می شود که با توجه به هزینه گزاف راه اندازی و استفاده از آنها، تنها در حدود ۱۵۰ مرکز از آن در دنیا تاسیس شده است، به طوری که بیشترین مراکز در آمریکا، اروپا و ژاپن قرار دارد. از طرف، به دلیل نیمه عمر مواد رادیواکتیوی که در سیستم PET به کار می روند، این مواد باید در همان مرکز یا نزدیک آن تولید شوند.

اصول تصویربرداری در PET، بر پایه آشکار شدن فوتون های حاصل از نابودی جفت های پوزیترون و الکترون می باشد. بر همین مبنا، رادیو ایزوتوپ های C۱۱، N۱۳، O۱۵ و F۱۸ که به ترتیب نیمه عمری حدود ۲۰، ۱۰، ۲ و ۱۱۰ دقیقه دارند، به همین دلیل سیکلوترون تولیدی این رادیوایزوتوپ ها، باید در محل یا نزدیکی مرکز PET قرار داشته باشد (با حداکثر فاصله زمانی ۲ ساعت) و یا همراه با سیستم PET، یک سیکلوترون نیز خریداری شود که شاید هزینه زیاد آن (در حدود یک میلیون و هشتصد هزار دلار)، یکی از علل گسترده نشدن مراکز PET در دنیا باشد.

عناصر ذکر شده از نظر شیمیایی با نوع غیر رادیواکتیوشان، هیچ تفاوتی ندارند و به طور طبیعی در بدن انسان وجود دارند. بعضی از این رادیوایزوتوپ ها، به طور مستقیم و یا در ترکیب با داروها و موادی که جذب موضع خاصی از بدن می شوند و برای بررسی شرایط ویژه ای به کار می روند، مصرف می شوند.

● چگونگی ایجاد تصاویر

پس از اینکه رادیو دارو به صورت تزریقی و یا تنفسی (به صورت گاز) به بیمار داده شد، در محل مورد نظر جذب شده و بسته به شرایط بیمار، در آن مکان توزیع می شود. این رادیوداروها، از خود پوزیترون ساطع می نمایند که با الکترون ها جفت شده و نابود می شوند که نتیجه آن، تولید دو پرتو پرانرژی در جهت مخالف است. بنابراین تعداد زیادی از این جفت پرتوهای وابسته در جهات مختلف از بدن بیمار ساطع می شوند که با آشکارسازهایی که در اطراف بدن بیمار قرار می گیرند، می توان تصاویری سه بعدی از عضو مورد بررسی، به دست آورد و ناهنجاری های آن را یافت. برای مقایسه سیستم PET با SPECT که در حال حاضر، متداول ترین سیستم مورد استفاده در بخش های پزشکی هسته ای می باشد، می توان موارد زیر را ذکر کرد:

۱) قدرت تفکیک مکانی سیستم PET در نشان دادن جزییات عضو مورد نظر، حدود ۴ الی ۵ میلی متر است که دو برابر بهتر از سیستم SPECT می باشد.

۲) وضوح و تفکیک بیشتر تصاویر، از مزایای عمده PET است.

۳) به دلیل امکان تصحیح برای جذب پرتوها در PET، آنالیز کمی اطلاعات امکان پذیر می شود که کاربرد زیادی در تعیین مرحله بیماری دارد.

۴) مهم ترین مزیت این سیستم، علاوه بر بررسی فرآیند فیزیولوژیکی بافت یا عضو مورد نظر، ارزیابی متابولیسم بافت می باشد.

الف) کاربرد در سرطان

در بیشتر بیماری ها، قبل از ایجاد تغییرات آناتومیک در بافت، تحولاتی در متابولیسم سلول های بافت یا عضو مورد نظر رخ می دهد که برخلاف سیستم های تصویربرداری رایج مانند سی تی اسکن یا ام.آر.آی، با PET می توان بیماری را در همان مراحل اولیه تشخیص داد و از گسترش بیماری، به ویژه سرطان ها که تشخیص آنها در مراحل ابتدایی بسیار مهم است، جلوگیری کرد.

به عبارت دیگر، با استفاده از PET، نه تنها محل تومور مشخص می شود، بلکه جهت و شرایط پیشروی آن نیز مشخص می گردد. از طرفی، با سیستم PET می توان درستی روش درمانی انتخاب شده را برای بیماران سرطانی ارزیابی کرد، به طوری که پس از مدت کوتاهی، کاهش متابولیسم گلوکز تومور توسط PET قابل ارزیابی است و نیازی به گذشت مدت زمان طولانی نیست تا روش های تصویربرداری مرسوم آنها را تشخیص دهند، به طوری که اگر کاهش متابولیسم وجود نداشته باشد، یعنی روش درمانی موثر نیست و باید درمان دیگری را پیش گرفت. بنابراین سیستم PET در تشخیص سرطان ها و متاستازها نسبت به دیگر سیستم های تصویربرداری، ارجحیت زیادی دارد که در میزان بقای بیماران تاثیر شگرفی می گذارد.

ب) کاربرد در قلب

در حال حاضر، PET دقیق ترین سیستم برای تشخیص وجود یا عدم بیماری های عروق قلب است که با ارزیابی متابولیسم ماهیچه قلب، به زنده بودن آن می توان پی برد. بنابراین می توان بیمارانی را که از عمل جراحی بهره ای نمی برند، از دیگران جدا کرد و در مابقی بیماران نیز میزان موفقیت عمل جراحی را ارزیابی نمود.

ج) کاربرد در نورولوژی

به دلیل کاهش متابولیسم بخش هایی از مغز در مراحل اولیه بعضی بیماری ها، اسکن PET می تواند سال ها قبل از بروز علایم دمانس یا آلزایمر آنها را تشخیص دهد، همچنین بیماری پارکینسون را بهتر از بقیه سیستم های تصویربرداری نشان می دهد. از طرفی با این سیستم می توان محل دقیق کانون های صرع را در مغز مشخص کرد و برای مداوای آنها اقدام نمود.

● سخن آخر اینکه...

با توجه به قابلیت های تشخیصی PET، شاید ایجاد یک مرکز از آن در کشور جهت ارایه خدمات پیشرفته پزشکی و کمک به ارتقای سطح درمان در کشور مورد توجه قرار گیرد. مقرون به صرفه بودن تجویز تصویربرداری PET برای گروهی از بیماران، به گونه ای است که در بسیاری از کشورهای پیشرفته، سازمان های بیمه برای کاهش هزینه های درمانی، هزینه اسکن PET را که میان ۱۸۰۰ تا دو هزار دلار می باشد، تقبل کرده اند. به عبارتی دستگاه PET، نه تنها در صرفه جویی خدمات درمانی موثر است بلکه به کارگیری آن، باعث نجات جان انسان ها نیز می شود.