تکنیک آنژیوگرافی معمولا در تصویربرداری و تشخیص بیماریهای رگهای خونی ، که در مغز و قلب ایجاد

می شود، به کار می رود. متداول ترین تکنیک آنژیوگرافی x ray angiography است.

در گذشته، آنژیوگرافی در تشخیص پاتولوژیک رگهای خونی به کار می رفت، اما اکنون رادیولوژیست ها و کاردیولوژیست ها با استفاده ازx ray angiography جراحی های تهاجمی بسیار ظریفی را در سیستم گردش خونی، به خصوص شریان های قلبی انجام می دهند.

در سالهای اخیر،تکنیکهای تصویر برداری سیستم گردش خون MR,CT,ultrasound برای تشخیص بیماریها توسعه یافته و تهاجم کمتری نسبت به x ray angiography دارند و تنها فرستادن یک کاتتر به داخل رگ ماده حاجب (contrast) تزریق می شود.

آنژیوگرافی روندی است که دقیق ترین اطلاعات ممکن از عروق را تهیه و قبل از عمل در اختیار جراح قرار می دهد. بر پایه این اطلاعات، جراح می تواند برخی از بیماریها را بدون نیاز به عمل جراحی باز، درمان کند و در صورت نیاز به عمل باز، این اطلاعات، جراح را در انجام سریع و دقیق این امر یاری رسانده و بهترین شرایط ایمنی را برای بیمار فراهم می کند. امروزه آنژیوگرافی به منظور تشخیص، به صورت سرپائی انجام می گیرد.

اساس و پایه برای x ray angiography مشابه x ray های معمولی است.تنها تفاوت آنژیوگرافی با x ray در این است که اشعه X میرا شده توسط تشدیدکننده های تصویر و نتایج تصویر با TV camera نمایش داده می شود. در سیستم های آنژیوگرافی جدید، هر فریم از سیگنال TV آنالوگ به فریم دیجیتال تبدیل شده و در حافظه کامپیوتر ذخیره می شود.

فیلم های گرفته شده در سیستم آنژیوگرافی می توانند به صورت real time باشند و همچنین می توان این فیلم ها را ذخیره کرد و بعدها مورد بررسی قرار داد.

نیازهای اساسی در آنژیوگرافی

۱) ارائه تصاویر پر کیفیت بر روی کلیشه رادیوگرافی

۲) توانائی رادیوگرافی به صورت سریال روی فیلم حتی تحت زاویه

۳) ارائه تصاویر به صورت (Real Time) با دقت بسیار بالا و امکان پردارزش تصویر پس از دریافت

۴) تابش زاویه ای (Angled Projection)

۵) ثبت آثار حیاتی و توانائی برنامه ریزی انژکتور اتوماتیک و سیستم کنترل ژنراتور اشعه ایکس با آثار حیاتی بیمار.

۶) ژنراتور مناسب، توان مناسب، ثبات فاکتورهای رادیوگرافی، تشعشع کنترل شده و با کیفیت بالا

۷) عدم نیاز به حرکت دادن بیمار

۸) توانائی عملکرد به عنوان یک تشخیص اورژانس

۹) فضای مناسب برای کار پزشک و دستیاران در هنگام عبور کاتتر در عروق بیمار

۱۰) اطمینان از عدم تابش غیر برنامه ریزی شده پرتو X

۱۱) قابل استریل بودن دستگاه، لوازم و ...

۱۲) ایمنی کامل در مقابل شوک الکتریکی

۱۳) دوز کمتر اشعه

۱۴) سهولت عمل با کاتتر قلبی (Cardiac Cateterization)

بنابراین می توان گفت اطلاعات مربوط به فرم، وضعیت و چگونگی، محل و نوع ضایعه، تشخیص را ممکن و اقدام بعدی را بلافاصله مشخص می کند.

اگر چه سی تی اسکن(XCT) از تجهیزات اختصاصی قلب محسوب نمی شود، در بسیاری از موارد به عنوان تشخیص سریع اولیه به کار گرفته می شود، اما در مورد ضایعات بسیار کوچک، تشخیص قابل اعتمادی را تضمین نمی کند. در ضمن به علت زمان نسبتاً زیاد بین اسکن و بازسازی تصاویر نمی تواند در بررسی بیماری های قلبی قابل استفاده باشد. MR اخیراً با کمک نرم افزارهای بسیار پیچیده توانسته است، جای خود را در این عرصه باز کند و امروزه MR Angiography گزینه ای صحیح به عنوان جایگزین تلقی می شود.

محدودیت ها در آنژیوگرافی

۱) محدودیت در دوز مواد حاجب

۲) ریسک میکروبی شدن و نیز تولید ترومبوز در هنگام عبور کاتتر

۳) ریسک بروز شوک

۴) دوز نسبتاً بالای پرتو x هم برای بیمار و هم برای پزشک و پرسنل

تقاضای نسبتاً بالا برای انجام این روش تشخیصی، پیوسته طراحان را بر آن داشته تا به یاری تکنولوژی بتوانند این محدودیت ها را به حداقل رسانده و در برخی موارد ایمنی را به حداکثر میزان ممکن ارتقاء دهند.

تجهیزات اصلی یک سیستم آنژیوگرافی

سیستم های آنژیوگرافی از تجهیزات متنوع و متعددی استفاده می کنند. برای آشنایی بیشتر با مشخصات اصلی و کلی این تجهیزات در زیر به طور خلاصه به این مشخصات پرداخته شده است.

تخت آنژیوگرافی

تخت آنژیوگرافی از اجزاء ثابت یک سیستم آنژیو محسوب می شود. از آنجا که این وسیله حامل بیمار است، مستقیماً با ایمنی بیمار مرتبط بوده، بنابراین باید از درجه ایمنی و اطمینان بالایی برخوردار باشد. (highly safe & highly reliable)

قابل استریل بودن اجزاء مختلف تخت، ضریب جذب بسیار پائین رویه تخت و عدم وجود هر گونه مانع فلزی بر سر راه تصویر نیم رخ، از خواص این نوع تختها است.

دو طرح اصلی برای رویه این نوع تخت وجود دارد. یک نوع برای اهداف عمومی که دارای حرکت طولی با مانور زیاد برای کاربردهای مختلف (جنرال) و دیگری رویه بدون کلاف (flameless) که با طراحی خاصی برای کاربردهای آنژیوگرافی عروق کرونر ساخته می شود.

سی آرم (C ARM stand)

عقیده بسیاری از متخصصین این است، که برای آزمایشات مربوط به عروق کرونر (coronary artery) و به طور کلی عروق قلبی باید نماهای مختلف زاویه ای در اختیار باشد. به همین دلیل نه تنها نماهای تمام رخ و نیم رخ بلکه نماهای مختلف از زوایای دیگر نیز برای ارتقاء کیفیت تشخیصی سیستمهای آنژیوگرافی امری مهم و اساسی محسوب می شود. سی آرمهایی که مجهز به پایه های محکم شده بر روی زمین هستند چرخش همزمان و منطبق تیوب مولد اشعه و سیستم تصویری را ممکن ساخته و از این طریق نمایش نماها تحت هر زاویه ایی را امکان پذیر می شود.

نگه دارنده های سقفی (Ceiling Suspension)

نگه دارنده های سقفی به دلیل اشغال نکردن فضای کف اتاق، فضایی بسیار راحت و بدون ایجاد مزاحمت را برای پرسنل حاضر در اتاق آنژیور فراهم می کنند.

این نگه دارنده ها می توانند همراه با سی آرمهای مختلف و یا تیوب مولد اشعه بکار گرفته شوند.

انژکتور اتوماتیک مواد حاجب

کنترل سرعت (flow) و فشار تزریق مواد حاجب

به همراه زمان صحیح تزریق امری بسیار دقیق و حایز اهمیت است.

انژکتورهای اتوماتیک به راحتی گستره وسیعی از تنظیم فاکتورهای لازم را در اختیار قرار داده و همزمانی صحیح با ژنراتور مولد اشعه و تعویض کننده فیلم را برقرار می کند. این نوع انژکتورها تقریباً در تمامی سیستم های آنژیوگرافی، CT و غیره به کار گرفته می شوند.

تعویض کننده فیلم (Film Changer)

برای آنژیوگرافی در کاربردهای مختلف، تعویض کننده فیلم از ابزار اصلی به حساب می آید. این ابزار بسیار سریع برای آنژیوگرافی سیستم گردش خون و تعویض کننده فیلم با سرعت های متوسط و کم برای آنژیوگرافی عروق مغزی و اندام شکمی به کار می رود.

در آنژیوگرافیهای دو جهتی وجود دو تعویض کننده فیلم یکی رو به بالا (برای نمای رخ) و دیگری با زاویه ۹۰ درجه (نیمرخ) طوری قرار می گیرند که بتوانند در هر دو حالت بصورت ترکیبی کار کرده و طبق برنامه ریزی مورد نیاز با هماهنگی با ژنراتور مولد اشعه و سایر ضمایم، فیلم رادیولوژی را در مقابل میدان تشعشع قرار دهند. تعویض کننده های فیلم عموماً با کلیشه ۳۵*۳۵ کار می کنند و می توانند فیلم را (بین ۲۰ تا ۳۰ برگ)، حداکثر با سرعت ۳ تا ۶ کلیشه در ثانیه در معرض تابش قرار دهند. برای جابجایی و تنظیم محل قرار گرفتن تعویض کننده فیلم (یک یا دو دستگاه توأم) پایه هایی طراحی شده اند که می توانند به صورت افقی (نمای روبرو) و یا عمودی (لترال)، حرکت کرده و با تخت آنژیو و میدان دید تابش هماهنگ شوند.

اصول عملکرد

در طول انجام آنژیوگرافی ممکن است به بیمار داروهای آرامش بخش جهت کاهش استرس به آنها داده شود. در اعمال آنژیوگرافی یک کاتتر پلاستیکی نازک به داخل یک رگ بزرگ سطحی (نظیر شریان فمورال، شریان براکیال، ورید جوگولر) وارد و به سمت ناحیهٔ هدف هدایت می شود. سپس ماده حاجب ید دار به داخل رگ تزریق می شود. برای بیمارانی که به مواد ید دار حساسیت دارند می توان از گاز کربن دی اکسید (co۲) استفاده کرد.

در کاتترایزاسیون قلبی، کاتتر ماده حاجب را به داخل شریانهای کرونری یا قلب تزریق می کند. روشهای مختلف داخل کردن کاتتر، به نوع سیم های راهنما یا کاتتر ها بستگی دارد. معمولاً یک سیم نازک از طریق شریان براکیال یا فمورال به سمت آئورت یا قلب فرستاده می شود. این سیم نقش یک راهنما را جهت داخل کردن کاتتر به داخل شریان بیمار را ایفا می کند. کاتتر و سیم راهنما می توانند با هم یا کاتتر به تنهایی از طریق غلافی که روی سیم راهنماست داخل شود.

از آنجا که ید، فوتون اشعه x را بیشتر از نواحی اطراف که ید ندارند جذب می کند، رنگی شدن عروق بعد از تابش اشعه به بیمار بر روی فیلم یا ویدیو ضبط و یا به طور دیجیتالی ذخیره می شود.

ژنراتور اشعهٔ x، ولتاژ ورودی و جریان را تنظیم می کند تا شرایط لازم برای تولید اشعهٔ x را مهیا کند. تولید کنندگان ژنراتورهای سه فاز / دوازده پالس یا فرکانس بالا یا پتانسیل ثابت با توان ۸۰ تا kw ۱۰۰ را توصیه می کنند. ژنراتور اشعهٔ X معمولاً به سیستم اتوماتیک (AEC) مجهز است که پارامترهای اصلی را کنترل می کند کیلو ولت حداکثر (Kvp)، جریان (mA)، زمان تابش، توالی تابش ها حائز اهمیت است. به عنوان مثال در آنژیوگرافی قلبی، سینه گرافی با ۶۰ تا ۹۰ تصویر در ثانیه لازم است و ژنراتور اشعه X سرعت ثابت لازم را داشته باشد آنژیوگرافی عمومی معمولاً به تصاویر فلورسکوپی به میزان ۶ تصویر در ثانیه نیاز دارد.

عامل کنتراست در آنژیوگرافی

رگهای خونی به طور نرمال در تصاویر رادیوگرافی دیده نمی¬شوند، وبه طور کافی با بافتهای اطرافشان کنتراست ندارند. برای افزایش کنتراست تصاویر، از عامل کنتراست استفاده می¬شود که مایعاتی چگال با عدد اتمی بالا، نظیر ید هستند. که به داخل رگهای خونی در طول آنژیوگرافی تزریق می¬شود. و به دلیل چگالی بالا و عدد اتمی بالای آنها، فوتونهای اشعه X توسط عامل کنتراست بیشتر از خون و بافتها جذب میشوند.

عامل کنتراست سبب ایجاد تصاویر رگهای خونی با کیفیت و جزئیات بالا میشود. انواع مختلفی از عوامل کنتراست برای تصویربرداری از نقاط مختلف استفاده می¬شود. به طور کلی ماده حاجب مادهای است که عدد اتمی آن نسبت به ترکیبات بدن بالاتر است به همین دلیل جذب کننده اشعهX است. تجربه نشان میدهد که اگر ماده حاجب تا حد دمای بدن گرم شود، بهتر تحمل میشود. امروزه برای این کار بیشتر از مگلومین کمپوند استفاده میشود.