آب از دیر باز و از بدو پیدایش حیات نقش اساسی در ادامه زندگی وطبیعتا موجودیت انسان ایفا کرده است.در طول تاریخ آب عامل مهمی در شکل دادن به روش زندگی بشر و توسعه تکنولوژی، زبان و فرهنگ بوده است . انسان به طرق مختلف با انجام فعالیتهای کشاورزی و صنعتی و…. به راحتی آب این نعمت مقدس خداوندی را آلوده می نماید وبا گذشت زمان مخازن اب سالم و گوارا به تدریج الوده شده و شاهد تنزل کیفیت آب به خصوص منابع محدود اب شیرین است.در احادیث مختلف از ائمه اطهار و آیات متعدد قران کریم به صورت مکرر نسبت به اهمیت این ماده در زندگی بشر اشاره شده است. با کنکاش در آیات از قرآن کریم درمی یابیم که علاوه بر اشاره به اهمیت حیاتی آب به نکات علمی و خواص فیزیکی و شیمیایی آب نیز به صور مختلف اشاره شده است و انسان را به تعمق بیشتر و پی بردن به ارزش این ماده حیاتی وادار نموده است.

مقدمه:

آب از دیرباز و از بدو پیدایش حیات ،نقش اساسی در ادامه زندگی و طبیعتاً درموجودیت انسان ایفا کرده است. نقش آب در پیدایش و رشد حیات در نظریه های علمی نیز مدتها مورد توجه دانشمندان قرار گرفته و امروزه همه در آن اتفاق نظر دارند. آب همچنین بشر را به ایجاد شاهکارهای فوق العاده مهندسی سوق داده است وساخت آبـراههای سنـتی در دوران اوج قدرت امپراتوری روم وایران، ساخت سد های کوچک ،حمامهای عمو می ،چاهها و قنوات باقی مانده و لوله کشی های سفالینی مصداقی از شاهکارهای فوق می باشند .

در طول تاریخ اب عامل مهمی در شکل دادن به روش زندگی بشر توسعه تکنولوژی ،زبان، وفرهنگ بوده است. مع الوصف هزاران سال است که انسان به طریق مختلف با انجام فعالیتهای کشاورزی و صنعتی و… به راحتی اب این نعمت مقدس خداوندی را الوده می نماید .رشد روز افزون جمعیت و بدنبال ان افزایش نیاز به امکانات و مواد اولیه باعث شده است که آبهای زیر زمینی وسطحی با مواد شیمیایی جدیدی آلوده شده و با گذشت زمان مخازن اب سالم وگوارا به تدریج آلوده شده و کیفیت آب بخصوص منابع محدود آب شیرین کاهش یابد.هدف ازمقاله مروری براهمیت وارزش آب ازنظراسلام وقرآن کریم است.

مواد وروشها:

این مطالعه بااستفاده ازمقالات،کتابها،سایتهای اینترنتی ونیز بااستفاده ازآیات قرآن کریم جمع آوری شده است

یافته ها:

در بیشتر ادیان ازجمله اسلام،مسیحیت ویهودیت آب ماده پاک کننده محسوب می شود.در دین اسلام تنها پس از وضو گرفتن(شستن بخش هایی از بدن با آب پاک) می توان فریضه نماز را بجا آورد.

دخالت درجریان طبیعی آبها درجهان اسلام از روزگار ی که مردم این سرزمینها پی به ارزش کشاورزی برده اند اغاز شد و اثار این گونه دخالتها در بین النهرین و حاشیه دجله و فرات از هزارهای ششم پیش از میلاد بدست امده است.

ظاهرا قدیم ترین نوشته در باره سدهای آب همان است که در عهد عقیق درباره برکه حضرت سلیمان ع آمده است . این برکه ها در جنوب بیت الحم جای داشته است و هدف از ایجاد آنها این بوده که آب باران در آنها جمع شده و از قنات مخصوصی به اورشلیم جاری می شد .

در قران مجید هم ذکری از عرم به میان امده است (فاز سلنا علیهم سیل العرم – سباء آیه ۳۴)این ظاهرا همان سدی بود که بلقیس در میان دو کوه با سنگ و قیر ساخته بود تا آب باران در آن جمع شود .در سالها ی اولیه فتح ایران فاتحان عرب آب شناسان آزموده ایرانی را از سیستان به مکه برده تا در اطراف شهر مزارع کشاورزی احداث نمایند

در ابتدا وسرآغاز بخش عبادات فقیهان مبحث طهارت را مطرح می کنند وبه بررسی احکام انواع آبها می پردازند که خود نشان دهنده اهمیت این موضوع می باشد ومی توان گفت مدخل وسر آغاز مباحث فقهی با روشنی وطراوت آب شادابی می یابد.(۵)

اهمیت وجایگاه آب درقرآن ازسویی ومفهوم عینی آن برای انسان ها وملموس بودن آن ودرعین حال لطافت وطراوت آن از سویی دیگر موجب شده است تا درقرآن کریم از برای بیان مفاهیم عالی درقالب تشبیه وتمثیل استفاده شود.(۶)

با توجه به این که دین مقدس اسلام از کوچکترین مسائل زندگی بشر فروگذار ننموده و آیات مقدس قرآن کریم به صورت مکرر نسبت به اهمیت این ماده در زندگی بشر اشاره نموده، با نگاه اجمالی به آیات قرآن کریم اشارات خداوند متعال به آب را بررسی می نماییم.

در ۳۳ آیه از قرآن کریم خداوند می فرماید: بعد از خلقت آسمان ها و زمین ما آب رافرو فرستادیم تا زمین مرده را زنده نماید و آب را مایه حیات و منشاء تمامی گیاهان و حیوانات و مایه هستی می داند آیات فوق عبارتند از:

سوره های نحل آیه ۱۰، ق آیه ۹، نحل آیه ۶۵، نمل آیه ۶۰، عنکبوت آیه ۶۳، روم آیه ۲۴، مرسلات آیه ۲۷، اعراف آیه ۵۷، یونس آیه ۲۴، هود آیه ۷، ابراهیم آیه ۳۲، حجر آیه ۲۲، بقره آیه ۱۶۴، فصلت آیه ۲۷، زخرف آیه ۱۱، کهف آیه ۴۵، طه آیه ۵۳، حج آیه ۵، حج آیه ۶۳، مؤمنون آیه ۱۸، اعراف آیه ۴۸، عبس آیه ۲۵، نباء آیه ۱۴، لقمان آیه ۲۰، فاطر آیه ۲۷، زمر آیه ۲۱، انبیاء آیه ۳۰، ملک آیه ۳۰، نور آیه ۴۵، فرقان آیه ۵۳، سجود آیه ۸، مرسلات آیه ۲۰، طارق آیه ۶.

۱) در قرآن به خاطر تقرب فوق العاده آب وزندگی وحیات درچندین مورد حیات انسانها وزندگی به آب نازل گشته از آسمان تشبیه شده است درآیه۴۵ سوره کهف خداوند حیات وزندگی آدمیان را به آبی تشبیه نموده که از آسمان فرود می آید وموجب ونمو نباتات می گردد وسپس دوران کوتاه حیات نباتی آن به انجام وپایان می رسد.نکته بسیار زیبا درهمان اصل تشبیه است که حیات،آب است وآب،حیات است. رویش ورشد نیز از برکات همین آب حیات است.نقش محوری آب درحیات وزندگی بشریت موجب گردیده است که خداوند سبحان خواندن خویش ونحوه خدا خوانی را به نوعی به آب تشبیه نماید وباطل جویان وگمراهان رابه کسانی تشبیه سازد که به سوی آب دست دراز می کنند تاقدری از آن را به لبان تشنه خویش رسانند اما هرگز کامشان سیراب نمی گردد در آیه ۱۴ سوره رعد به این موضوع اشاره شده است.(۶)

امروزه انسان در کنکاش و جستجو در سایر کرات قبل از هر چیز به دنبال وجود و عدم وجود آب می باشد. آخرین تحقیقات انجام شده در کره مریخ بیانگر این است که زمانی رود هایی از آب در آن جریان داشته و لذا امکان زندگی در آینده در کره مریخ و سایر کرات توسط دانشمندان در حال بررسی است. کره زمین تنها سیاره منظومه شمسی است که در سطح آن بقدری آب وجود دارد که اقیانو س ها بوجود آمده اند و ۷۱% کره زمین به وسیله آب پوشیده شده است. کل تاریخ زمین با تاریخ اقیانوس ها پیوند داشته است. اقیانوس ها اعمال اساسی سطح زمین را تنظیم می کنند. آنها منابع اصلی آب هایی هستند که در روی سطح زمین به صورت باران و برف بارش می کند. باتوجه به ظرفیت حرارتی زیاد آب، اقیانوس ها یکی از مهمترین تنظیم کنندگان وضع آب و هوا می باشد. در کره زمین بجز هوا هیچ ماده شیمیایی دیگری به اندازه آب برای ادامه حیات اهمیت ندارد و هیچ ماده دیگری به اندازه آب جزء محیط فیزیکی زمین محسوب نمی شود. بخار آن تشعشعات را جذب می کند تا تعادل حرارتی مناسبی برای محیط زندگی ما بوجود آورد و به صورت مایع موجب فرسایش خاک و شکل گرفتن کره زمین می شود خاک مفید تولید می کند مواد معدنی و شیمیایی دفعی از فعالیت های صنعتی و کشاورزی را در خود حمل و بهترین وسیله دفع مواد فوق بوده و خواهد بود.

اگر امروزه انسان قرن بیست و یکم به این نکته پی برده است که یکی از نتایج ناگزیر رشد صنعت و تکنولوژی و جوامع انسانی آلودگی روز افزون منابع آب سطخ و زیرزمین می باشد و به صورت یک فاجعه زیست محیطی در حال بروز است ده ها قرن قبل در کتاب آسمانی دین مبین اسلام خداوند متعال به اهمیت و ارزش این ماده حیاتی به دفعات و به عناوین مختلف اشاره فرموده و پیرامون آن احادیث و روایات مختلفی از ائمه معصومین نقل شده است... در دنیای کنونی یکی از شاخص های توسعه همه جانبه جوامع وجود منابع آب می باشد. خشکسالی ها و کمبود روزافزون آب در بسیاری از نقاط دنیا، بشر را به تعمق بیشتر و پی بردن به ارزش این اده حیاتی وادار نموده و بسیاری از برنامه ریزی های اساسی کشورها در خصوص استفاده بهینه و صحیح از این تعمت خداوند می باشد.

۲) خداوند متعال در آیه ۴۳ سوره نساء و آیه ۶ سوره مائده سفارش می نماید که برای طهارت و تطهیر شدن و آماده شدن برای عبادت خداوند از آب استفاده نماییم.یعنی خداوندآب را عامل وابزار اصلی طهارت قرار داده است.

در آیه ای خداوند میفرماید:وآبی از آسمان برایتان فرستاده شد تا شما را با آن پاک کند وپلیدی شیطان را از شما دور سازد. دراین آیه نقش پاگیزگی وطهارت بخشی آب توام با تاکید اشاره شده است.در اسلام نماز رکن اصلی دینداری وراهکار عمده ارتباط مخلوق وخالق بوده وقدم اول در برپایی نماز انجام وضو می باشد یعنی این عبادت عظیم ومهم مدخلش آب وطهارت با آب است وگویا برای ارتباط با خدواند بوسیله نمازهم، احتیاج به شادابی وطراوت بخشی این پدیده عظیم واین نعمت بزرگ الهی است.(۵)

آب ماده فوق العاده ای است که در کلیه خواص فیزیکی و شیمیایی خود نسبت به ترکیبات مشابه فوق العاد می باشد. یکی از خواص قابل توجه و مفید آب قابلیت بی نظیر آن به عنوان حلال است در حقیقت آب را یک حلال جهانی می نامند زیرا بسیاری از مواد شیمیایی شناخته شده در جهان در مقادیر مختلف در آن محلول می باشند و پس از عمل انحلال هیچ گونه تغییری در خصوصیات شیمیایی آن حاصل نمی شود.

هنوز با پیشرفت علم و تکنولوژی آب به عنوان یکی از پاک کننده های اصلی و قابل توجه از دیدگاه بشری می باشد و هیچ ماده دیگری را نتوانسته اند جایگزین آن نمایند و لذا ما مسلمانان مفتخریم که در کتاب آسمانی ما این ویژگی منحصربه فرد آب دقیقاً بیان گردیده و در کتب و رساله های توضیح المسائل مجتهدین عالیقدر شیعه در احکام طهارت و مطهرات، آب به عنوان تطهیر کننده اصلی عنوان گردیده است.

۳) در سوره بقره آیه ۷۴ خداوند متعال راجع به قساوت دل گروهی از انسان ها به جوشش آب اشاره می نماید که از پاره سنگ ها نهرها ( چشمه ها) می جوشد ولی دل بعضی از انسان ها از سنگ سخت تر است.

از آیه فوق یک نکته علمی و یک نکته اخلاقی استنباط می شود:

الف) نکته علمی:همانگونه که می دانیم حجم آب در اثر جامد شدن افزایش می یابد و وزن مخصوص آن یا دانسیته آن کاهش پیدا می کند (یخ روی آب شناور می ماند) با دارا بودن این خاصیت آب مانند گوه ای عمل می کند که قطعات کوچک و بزرگی از سنگ ها و صخره ها را در اثر نفوذ و یخ زدن جدا کرده و عملی شبیه فرسایش انجام می دهد. همچنین آب های زیرزمینی قادرند که عناصر موجود در مسیر خود را از جمله سنگ های رسوبی را حل نماید اعمال فوق ممکن است در پاره ای از نقاط سبب جوشش و ظهور آب از میان سنگ ها و صخره ها گردد و لذا در آیه فوق بنظر می رسد به این قدرت ویژه آب اشاره شده است.

ب) نکته اخلاقی: احتمالاً به آثار گناه و معصیت اشاره می کند که منتج به قساوت قلب انسان ها گردد و لذا خداوند در آیه فوق می فرماید دل هایتان چون سنگ و یا سخت تر از آن شده است و این هشدار بسیار مهم به انسان ها و نتیجه عواقب نافرمانی خداوند را بیان می کند.

۴) در سوره های بقره آیه ۲۲، انعام آیه ۹۹، جن آیه ۱۶ خداوند آب را نعمتی فرستاده از آسمان و مایه برکت و منشاء روزی بشر معرفی می نماید.

امروزه با توجه به روش های مختلف برداشت آب های زیرزمینی، بشر همچنان منشاء آب را در هر منطقه ای نزولات جوی می داند و ایجاد باران مصنوعی نمونه ای از تلاش انسان در راستای هدف فوق می باشد و در آیات موصوف به صورت غیر مستقیم لزوم جستجوی انسان و کسب آب از طریق جو را اشاره می نماید.

۵) در پنج آیه خداوند به اهمیت و قداست آب اشاره می نماید که آب گوارا را برای دوزخیان حرام گردانیدیم و بهشتیان از این نعمت استفاده می نمایند.

آیات فوق عبارتند از سوره های اعراف آیه ۵۰، ابراهیم آیه ۱۶، واقعه آیه ۶۸، کهف آیه ۲۹، محمد آیه ۱۵ در آیات مذکور به ارزش والای این نعمت خداوندی اشاره می نماید که در آخرت نیز یکی از پاداش های انسان جاودانه و بهشتی خوردن آب گوارا می باشد و لذا لازم است در حفظ و پاسداری از منابع محدود آب شیرین کوشا بوده و از آلوده نمودن این ماده حیاتی خود داری نماییم تا به عقوبت کفران نعمت خداوند دچار نشویم.

۶) چرخه آب :در آیه ۱۷ سوره رعد، از آب به عنوان یک نعمت باقی و پایدار بر روی زمین اشاره می گردد. در این آیه چرخه آب در جهان بازگو می شود. دانشمندان علم هیدرولوژی ثابت کرده اند که در طبیعت چرخه (سیکل) جاودانه ای وجود دارد به نام چرخه آب که در اثر آن آب از سطح دریاها و اقیانوس ها تبخیر می شود و به صورت باران و برف به زمین باز می گردد و تا آنجا که دانش امروزه نشان می دهد هیچ دلیلی برای خارج شدن بخار آب ازجو زمین و وارد شدن به فضای کیهانی وجود ندارد و اگر چنین پدید ه ای رخ می داد باعث کاهش ذخیره هوا و آب در کره زمین می شد و بدین ترتیب حجم کل آب در کره زمین ثابت است و چه زیبا در آیه قوق به این نکته جالب اشاره شده است.

۷) در آیات ۱۱ و ۱۲ سوره قمر و آیه ۱۱ سوره حامه خداوند می فرماید که قوم های ستمگر مانند قوم نوح رابا آب به هلاکت رساندیم. به عبارتی خداوند اقوام سرکش و عصیان گر را با همین نعمت که سبب بقاء و منشاء حیات موجودات است به مجازات می رساند.

نتیجه گیری:

۱) با توجه به بند ۱یافته هاخداوند آب را مایه حیات و منشاء تمامی گیاهان و حیوانات و مایه هستی می داند

وهمچنین حیات وزندگی آدمیان را به آبی تشبیه نموده که از آسمان فرود می آید وموجب نمو نباتات می گردد وسپس دوران کوتاه حیات نباتی آن به انجام وپایان می رسد.نکته بسیار زیبا درهمان اصل تشبیه است که حیات،آب است وآب،حیات است.

۲) باتوجه به بند۲یافته ها خداوندآب را عامل وابزار اصلی طهارت قرار داده است و نقش پاگیزگی وطهارت بخشی آب توام با تاکید اشاره شده است .

۳) باتوجه به اشاره خداوند مبنی براینکه آب به عنوان یک نعمت باقی و پایدار بر روی زمین میباشد وبه چرخه آب اشاره دارد پس عدم آلوده نمودن این نعمت والای خداوند با عنایت به چرخش مداوم آن وتجمع آلودگیهای مختلف بویژه شیمیایی ازجایگاه والایی برخورداراست.

۴) باتوجه به بند۵ یافته ها خداوند اشاره می فرماید در آخرت نیز یکی از پاداش های انسان جاودانه و بهشتی خوردن آب گوارا می باشد و لذا لازم است در حفظ و پاسداری از منابع محدود آب شیرین کوشا بوده و از آلوده نمودن این ماده حیاتی خود داری نمائیم تا به عقوبت کفران نعمت خداوند دچار نشویم ومبادا با همین نعمت که سبب بقاء و منشاء حیات موجودات است به عذاب الهی گرفتار شویم.

نویسندگان:

محمدجوادمحمدی*،

دکترمحمدمهدی امین**

*کارشناس بهداشت محیط مرکز بهداشت استان اصفهان-عضوانجمن متخصصان محیط زیست ایران

**عضوهیئت علمی گروه بهداشت محیط- دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان

منابع:

۱- راهنمای آب – تألیف دکتر عباس کمالی‌زاده – انتشارات ایران علمی – سال ۱۳۶۴

۲- آب شناسی – تألیف دکتر محمدرضا غفوری و دکتر سیدرضا مرتضوی – انتشارات دانشگاه تهران سال۱۳۶۷

۳-دائره المعارف بزرگ اسلامی – جلداول – انتشارات مرکز دائره المعارف اسلامی

۴-قرآن کریم

۵-http://www.m.narjes.org/maaref/ghoraan/golchin/golchin۴.htm

۶- http://www.m.narjes.org/maaref/ghoraan/golchin/golchin۲.htm