مطالعه شخصیت ابن سینا و آثار او نشانگر تجسس دائمی اوست برای دست یابی به هم آهنگی و وحدتی که فرهنگ اسلامی را مشخص می کند. فرهنگی که در آن تناقضی میان جسم و روح، فرد و جامعه، علم وایمان، طبیعت و انسان نیست و نباید هم باشد. طب مورد نظر ابن سینا تمامی تبیینات مبتنی بر سحر و جادو و امور غیر عقلانی را، که نه فقط طب دوره باستان را لکه دار می کرد، بلکه هنوز نیز در نحله های مشابه آن در پزشکی جدید یافت می شود، برکنار می نهد و جنبه علمی می یابد. ابن سینا طب را به نظری و عملی تقسیم می کند و طب عملی را به نوبه خود شامل دو قسمت یعنی « طب درمانی » و« طب پیشگیری » می داند.

با آگاهی کامل از اهمیت «طب پیشگیری»، ابن سینا قلمروهای اصلی کاربرد آن را مشخص می کند: «قوانین بنیادی پیشگیری مبتنی بر متعادل کردن شرایط کلی لازمی است که برشمرده شد، ولی باید به هفت اصل زیر توجه بیشتری داشت: بهداشت مزاج ( محیط داخلی)، انتخاب غذا و نوشابه موافق (بهداشت جهاز هاضمه)، پاک سازی دفع، بهداشت بنیه جسمانی، پاکسازی محیط تنفسی(جو)، بهداشت پوشاک، بهداشت فعالیت جسمانی، بهداشت فعالیت ذهنی در خواب و در بیداری.» ابن سینا با درنظرگرفتن پویایی و کلیت بهداشت آن را از لحاظ شرایط سنی و مزاج شخصی، بنیه و آب و هوا و جنبه های دوگانه روان تنی فرد مورد ملاحظه قرار داده است.

او صفحات زیادی از کتاب قانون را به بحث در حفظ سلامت کودکان اختصاص داده است: برای استحمام، آب در تابستان باید ملایم و در زمستان نیم گرم باشد. بهترین موقع برای استحمام موقعی است که بعد از آن خوابی طولانی حاصل آید. روزانه دو یا سه بار می توان استحمام کرد...»

در مورد شیرخوارگی و خوراک، حتی المقدور نوزاد باید از شیر مادر تغذیه کند. زیرا شیر مادر از هر چیز دیگری بیشتر به غذائی که او در رحم تغذیه می کرده شباهت دارد.... چنانکه تجربه نشان می دهد شیرخوردن از پستان مادر عامل موثری است، برای مصونیت از مرض....

ابن سینا که در زمینه های مختلف علم طب پیشقدم است، کاملاً از اهمیت ورزش آگاه بوده و در این مورد در کتاب قانون نظرهای صائبی ابراز داشته است:

« ورزش بهترین وسیله برای پیشگیری از امراض است، به شرطی که به اندازه باشد. ورزش حرارت درونی را فعال می کند و در بدن نرمش بوجود می آورد و به این طریق گرمای لطیفی که پدید آمده است، موجب انحلال مواد زایدی می شود؛ که به مرور در بدن باقی مانده و انباشته شده است. افرادی که از ورزش خودداری می کنند اغلب گرفتار تب دقی می شوند، زیرا اعضاء به علت عدم تمرین ضعیف می شود و دیگر قادر به دریافت نفخه حیاتی، که لازمه بقای هر عضوی است نمی باشد.

ابن سینا همچنین قایل به اهمیت بهداشت خواب در رابطه با فعالیت ذهنی است: « خواب پدیداری است مربوط به وظایف الاعضاء که قوا را از لحاظ جسمانی و روانی تجدید می کند. در این مورد بهتر است اصولی مراعات شود. مثلاً مدت لازم برای خواب. همچنین از زیاده روی در آن باید دوری جست و خواب شب را به استراحت در روز ترجیح داد. باید زود خوابید؛ البته بعد از آنکه عمده عمل هضم انجام گرفته باشد...»

ابن سینا در کتاب قانون تاثیر هوا را بر روی انسان و محیط زیست او شرح می دهد: « هوا مادامی که متعادل باشد و با مواد خارجی ناسازگار با حیات، آلوده نباشد؛ حامی و نگهدار سلامت است. در غیر این صورت خطرناک می شود. هوا به عنوان یک عنصر باید فاقد بخار و دودهای نابهنجار باشد. هوا باید باز و آزاد باشد مگر موقعی که هوای بیرون ناسالم تر است در غیر این صورت هوای باز به هر طریق بهتر است. هوای سازگار، هوای پاک و صاف است. هوائی که با بخارهای مرداب ها و دره ها و گودال ها و محل خروج آب های زیرزمینی و باغ های جالیز کاری... و بادهای ناسالم آلوده نشده باشد.»

در کتاب قانون ابن سینا به تفصیل فصول و آب و هوا و تاثیر آن ها را بر سلامت انسان مورد بررسی قرار داده است. اینک به اجمال ناراحتی های فصلی برشمرده می شود:

بهار: این فصل وقتی که هنوز خواص مشخصه خود را از دست نداده است، مساعد ترین فصل هاست. با این حال می توان برخی ناراحتی را در آن تشخیص داد. گروه بیماری های زمستانی مثل تورم مثانه و بیماری های حلق و بینی (غشاء کاذب و خناق و غیره و...) و تورم دو شاخه قصبهٔ الریه و سرفه با خلط خونین. این فصل برای کودکان مساعد است.

زمستان: برای هاضمه سازگار است ولی دراین فصل می توان در معرض ناراحتی های ناشی از افراط در تغذیه قرار گرفت. بیماری های زمستانی اصلاً بیمار های بلغمی است. اغلب زکام عارض می شود که گاهی شدت می یابد و تبدیل به ذات الجنب و ذات الریه می شود. از دیگر بیماریهای این فصل ورم حلق و دردهای حنجره ای و دردهای عصبی پهلو و پشت و دیگر ناراحتی های عصبی، و سردرد مزمن و حتی سکته ناقص و اغماء است... این فصل برای سالخوردگان نامساعد است.

تابستان: در این فصل گرما خلط های بدن را تحلیل می برد و به این سبب از فعالیت داخلی شخص می کاهد ( احتمالاً اشاره به کاهش آب بدن در اثر شدت گرما است. ) خون و بلغم کاهش می یابد و صفرا افزایش . بیماری های این فصل عبارت است از کم خونی به علت کاهش عناصر خون؛ ضعف عمومی بدن؛ پیدایش زخم های چرکین گسترده، ورم امعاء، اسهال، استسقاء و بیماری های گوش و ورم ملتحمه؛ و شیوع بیماری هایی مثل آبله و سرخک و باد سرخ. این فصل برای سالخوردگان مساعد است.

پائیز: در این فصل بدن به علت تغییرات دفعی درجه حرارت، و مصرف بیش از حد میوه ها و خوراک های ناسالم، در معرض بیماری های متعددی قرار می گیرد. این فصل در آغاز برای سالخوردگان مساعد است و در پایان نامساعد. بیماری هایی که در این فصل دیده می شود؛ عبارت است از جرب، تب مختلط، تب ربع، ورم، سپرز، باد مفاصل، سیاتیک، اورام مثانه، اورام مجاری ادرار، اورام امعاء و کرم های روده ای. پائیز برای جراحت های ریوی سل نامساعد است و ممکن است آن را آشکار سازد.

سلامت کاملاً وابسته به آب و هوا ست. افکار ابن سینا در مورد سلامت و بهداشت مسکن تا روزگار ما، به طور غیرقابل باوری تازگی خود را حفظ کرده است. خاصه که شهرسازان جدید با همان مسائل روبرو هستند، البته با تعداد بیشتر و به طور حادتر، بدون اینکه موفقیت زیادی در این زمینه حاصل کرده باشند. شرایط مسکن و تاثیر آنها بر روی سلامت بدن، بسته به بلندی و برآمدگی محل آن و نزدیکی آن به کوه و چگونگی زمین آن ( رسی، باتلاقی، یا پوششی از خاک برگ ) تغییر می کند. همچنین این مسئله به ترکیب معدنی، ذخیره آب ، وجود گیاهان و رگه های کانی یا مجاورت یا گورستان و غیره نیز بستگی دارد...

بالاخره شاید غیرمنتظره باشد که در نزد این حکیم قرن هزارم ( میلادی ) بتوان راهنمائی هایی به این دقت در مورد بهداشت جراحی به دست آورد. به ویژه آن که می دانیم تا قرن نوزدهم میلادی در علم پزشکی چندان توجهی به آن نمی شده است.

«مهمترین مطلبی که در موقع عمل جراحی باید به خاطر داشت، پیشگیری از عفونت است زیرا فقط در این صورت می توان زخمی را مداوا کرد. اگر برعکس چرک به صورت خون مردگی یا گودی باقی بماند، خون دوباره در محل زخم جمع می شود و برای عفونت مساعد می گردد و هر نوع اقدام قبل از برطرف کردن آن غیرممکن است . اگر خون در زخم چرک کند، فوراً باید آن را دفع کرد.»

نوشته احمد آروآ