رادیولوژی و دنیایی از خدمات تشخیصی

رادیولوژی ازجمله روش های تشخیصی است که وابستگی بسیار زیادی به فناوری دارد با توجه به این که فناوری روز به روز در حال رشد و پیشرفت است, در نتیجه در حوزه رادیولوژی نیز در سال های اخیر شاهد رشد و پیشرفت های شگرف و گسترده ای بوده ایم

رادیولوژی ازجمله روش‌های تشخیصی است که وابستگی بسیار زیادی به فناوری دارد. با توجه به این‌که فناوری روز به روز در حال رشد و پیشرفت است، در نتیجه در حوزه رادیولوژی نیز در سال‌های اخیر شاهد رشد و پیشرفت‌های شگرف و گسترده‌ای بوده‌ایم.

در همه زمینه های تصویربرداری چه در زمینه رادیولوژی ساده و چه در زمینه استفاده از امواج فراصوت و حتی در زمینه سی تی اسکن پیشرفت هایی به دست آمده است که هر یک به نوبه خود نقش بسیار مهمی در کمک به بیماران داشته است. برای مثال بیش از سه تا چهار دهه است از سونوگرافی به عنوان یک روش مفید در تشخیص طیف وسیعی از بیماری ها استفاده می شود. در سال های اخیر برای غربالگری جنین در دوره بارداری از دستگاه های پیشرفته ای استفاده می شود که در مقایسه با دیگر دستگاه های سونوگرافی کیفیت بالاتری دارد. با استفاده از این روش تشخیصی می توان از تولد بچه هایی که احتمال می رود به سندرم داون یا منگولیسم مبتلا باشند پیشگیری کرد.

علاوه بر این، بعضی بیماری های مادرزادی با استفاده از دستگاه های پیشرفته سونوگرافی قابل تشخیص است که بر این اساس پزشک می تواند بارداری را به همین دلیل خاتمه دهد. بعضی از بیماری های مادرزادی که با استفاده از این روش تشخیص داده می شود بلافاصله از بدو تولد یا حتی در داخل رحم مادر قابل درمان است و به این ترتیب می توان اقداماتی ​​ انجام داد که کودکی مبتلا به بیماری متولد نشود یا در بدو تولد بتوان مشکلی را که برای کودک ایجاد شده است برطرف کرد. اینها همه از مزیت های سونوگرافی است. سی تی اسکن از دیگر روش های تشخیصی است که در چهار دهه اخیر نقش بسیار مهمی در روند تشخیص بیماری ها ایفا کرده است. در هفت سال اخیر دستگاه های سی تی اسکن پیشرفته ای مجهز به گیرنده قوی در حوزه تشخیص مورد استفاده قرار گرفته است که می توان با استفاده از آن آنژیوگرافی انجام داد. برای آنژیوگرافی قلب یا عروق کرونر می توان براحتی از این سی تی اسکن ها استفاده کرد. البته این یک روش تشخیصی است و برای درمان باید به ناچار از روش های تهاجمی استفاده کرد. از سال ۱۳۶۹ما در ایران از روش تشخیصی MRI استفاده می کنیم، اما امروز دیگر تصویربرداری حجمی یا آناتومیکال مورد توجه پزشکان نیست، بلکه با استفاده از تصویربرداری مولکولی می توان به اطلاعات بیشتری در تشخیص بیماری ها دست یافت. برای مثال چنانچه با استفاده از سی تی اسکن یا MRI تومور مغزی در بیماری را تشخیص داده باشیم، اگر در گذشته می خواستیم به اطلاعاتی درباره جنس یا به عبارتی ساختار مولکولی این تومور دست پیدا کنیم یکی از راه ها این بود که بیمار تحت عمل جراحی قرار گیرد یا از این تومور نمونه برداری شود. این در حالی است که نمونه برداری از مغز کار آسانی نیست، اما امروزه می توانیم خوش خیم یا بدخیم بودن تومورها و حتی درجه بدخیمی آن را با استفاده از سیستم های پیشرفته عکسبرداری و تفسیر بافت تومور و بدون این که برای بیمار محدودیت ایجاد شود، تشخیص داده و نوع بافت آن را مشخص کنیم. برای این کار ، روش طیف سنجی یا MR اسپکتروسکوپی (MRS) انجام می شود. از این روش علاوه بر تشخیص تومورها می توان برای تشخیص بیماری های مادرزادی جنینی استفاده کرد. برای تشخیص این بیماری ها از آزمایش​هایی استفاده می شود که هزینه بسیار بالایی دارد و برای تشخیص بیماری باید نمونه به کشورهای دیگر ارسال شود، اما با استفاده از این فناوری های پیشرفته در تصویربرداری می توان به کمک عکس این بیماری ها را نیز تا حد زیادی شناسایی کرده و تشخیص دهیم این بیماری متابولیکی از چه جنسی است یا این که تشخیص دهیم این بیماری قابل درمان است یا باید در بیمار کنترل شود تا عوارض ناشی از آن به حداقل ممکن کاهش پیدا کند.

گاهی این روش های تشخیصی به پزشکان کمک می کند از راه های درمانی که بی نتیجه است، اجتناب کنند. ممکن است بیمار یک تومور داشته باشد و ما تصور کنیم این تومور اولیه است و برخلاف آنچه ما فکر می کنیم این تومور متاستاز باشد. اگر این فرد تحت عمل جراحی قرار گیرد نتیجه ای نخواهد داشت و ممکن است بیماری اصلا نیاز به جراحی نداشته باشد. با استفاده از این ابزارها و روش های تشخیصی پیشرفته می توان نوع اولیه یا ثانویه یک تومور را براحتی تشخیص داد.

امروزه علاوه بر این از روش دیگری نیز در MRI استفاده می شود که یکی از این روش ها DIFF یا دیفیوژن است که اصطلاحا به آن DWI گفته می شود. در کل بدن سلول ها در آبی شناور هستند. این آب در بدن حرکت می کند. چنانچه این حرکت کند شود با استفاده از این روش می توان این تغییرات را ثبت کرده و مورد بررسی قرار داد. برای مثال در بیماری که سکته کرده ممکن است یک نیمه بدن فلج شود. ما پیش از این حتی در صورتی که فرد بلافاصله پس از مواجه شدن با علائم اولیه ناشی از کم خونی مغزی به پزشک مراجعه می کرد، نمی توانستیم برای این افراد کاری انجام دهیم، اما با استفاده از روش مولکولی می توانیم در مدت زمان کمتر از پنج تا شش ساعت اولیه حدس بزنیم در این منطقه می خواهد سکته اتفاق افتد. اگر بیمار در این فاصله زمانی به ما مراجعه کند می توان براساس این روش تشخیصی لخته را خارج کرده و رگ را باز کرد. به این ترتیب مشکل بیمار برطرف شده و فرد هیچ گاه با پیامدهای ناشی از بروز سکته مواجه نخواهد شد. امروزه با استفاده از این فناوری تشخیص کم خونی مغزی که به بروز سکته در بدن منجر می شود، امکان پذیر شده است. علاوه بر این با استفاده از این روش که تراکتوگرافی نام دارد، می توان برای تشخیص ضایعات نخاعی و قطع نخاع استفاده کرد. مهم ترین کاربرد این روش در پیوند نخاع است که در آینده می تواند کاربرد داشته باشد، اما اکنون می توان از این روش برای تهیه نقشه راه برای انجام اعمال جراحی استفاده کرد.

یکی دیگر از روش های نوین در حوزه MRI امکان بررسی عملکردی مغز است. حرکات دست، پا یا زبان هرکدام وابسته به یک موتور فعال در مغز است. اگر بخواهیم بیماری که در مغز او یک توده سرطانی شناسایی شده را تحت عمل جراحی قرار دهیم، جراح باید این اطمینان را داشته باشد که در صورت انجام عمل جراحی به منطقه موتور های حرکتی دست، پا یا زبان آسیبی نمی رسد. با استفاده از این روش اختصاصی در MRI می توان منطقه حرکتی در مغز را ردیابی کرد. در حقیقت استفاده از این روش ها و فناوری های نوین تشخیصی راهکارهای درمانی را تغییر داده و به عبارتی نقش بسیار مهمی در ترسیم نقشه درمان دارد. گاهی انجام عمل جراحی بدون استفاده از این اطلاعات می تواند به منزله از دست رفتن توانایی افراد باشد، اما اگر پزشک به چنین اطلاعاتی دسترسی داشته باشد، می تواند در صورت لزوم از انجام عمل جراحی صرف نظر کرده یا در صورت نیاز نقشه دیگری برای درمان ترسیم کند. به این ترتیب با مشخص شدن نقشه راه از سوی متخصص رادیولوژی جراح می تواند مسیر درمان را به گونه ای تعریف کند که کمترین آسیب احتمالی را برای بیمار به همراه داشته باشد. یا این که از راهکارهای دیگری مانند رادیوتراپی برای درمان استفاده کند. وقتی شما دست یا پای خود را تکان می دهید در بخشی از مغز شما اکسیژن مصرف می شود. در این روش بخش هایی از مغز که اکسیژن مصرف می کند مشخص می شود.یکی دیگر از روش های جدید تشخیصی در حوزه رادیولوژی روش پت و پت سی تی است که ​ تلفیقی از پزشکی هسته ای و سی تی اسکن است. در این روش رادیودارویی که به بیمار تزریق می شود در جای خاصی در بدن جذب می شود و ما با مقاطع سی تی اسکن می توانیم ببینیم این دارو در کجا جذب بدن شده است. در روش های قبلی انجام سی تی اسکن به طور همزمان امکان پذیر نبود. از این روش برای تشخیص زودرس سرطان یا بررسی زودرس متاستازهای ناشی از سرطان که نمی توانیم آن را براحتی تشخیص دهیم ​ بهره می بریم در حال حاضر در دو مرکز درمانی بیمارستان مسیح دانشوری و بیمارستان شریعتی​ تهران خدمات مبتنی بر این روش به بیماران ارائه می شود. نمونه ای از این دستگاه در بیمارستان رضوی مشهد خریداری شده که هنوز مورد بهره برداری قرار نگرفته است. به طور کلی می توان گفت هر یک از روش های تشخیصی در حوزه رادیولوژی دریایی است که طیف وسیعی از خدمات تشخیصی را در خود جای داده است.

دکتر حسن هاشمی

متخصص رادیولوژی