پزشکان برای تشخیص بیماری نیاز به انجام آزمایشاتی بر روی مایع نخاعی کودک دارند اما درست در چنین لحظه ای که تشخیص هرچه سریع تر و درمان فوری ضرورت دارد، برخی از والدین به دلیل باورهای نادرست موجود در جامعه اجازهٔ انجام چنین اقدامی را نمی دهند. واقعیت این است که عمدهٔ این افراد در صورتی که از اطلاعات کافی در مورد این روش تشخیصی برخوردار باشند، مانع انجام آن نمی شوند.

مایع مغزی نخاعی چیست؟

مایع مغزی نخاعی مایعی شفاق و بی رنگ است که در داخل فضاهای داخلی مغز و همچنین بین پرده های مغزی جریان دارد. این مایع دارای مقداری پروتئین، قند و تعداد کمی سلول است و همچنین در اطراف نخاع نیز جریان دارد.

مایع مغزی نخاعی چه وظیفه ای در بدن دارد؟

یکی از عملکردهای اصلی این مایع، حفظ مغز در داخل حفرهٔ جمجمه است بدین معنی که مغز به سهولت در این مایع شناور است و اگر ضربه ای به سر وارد شود، هیچ یک از قسمت های مغز بلافاصله به سادگی ضربه و صدمه نمی بیند.

چرا پزشکان اقدام به گرفتن مایع نخاع می نمایند؟

گرفتن مایع نخاع (پونکسیون کمری) جزء بررسی هائی است که پزشکان در زمان مشکوک شدن به عفونت پرده های مغزی (مننژیت) یا التهاب مغز آن را انجام می دهند. گاهی نیز برای تشخیص سایر بیماری های مغزی از جمله خونریزی های خاص مغزی و بیماری های التهابی انجام می شود. در برخی اوقات از این روش برای تزریق برخی داروها به داخل فضاهای دور مغز و نخاع نیز استفاده می شود.

گرفتن مایع نخاع به چه شکل انجام می شود؟

گرفتن مایع نخاع در بین پزشکان به LP شهرت دارد که از دو حرف اول Lumbar Puncture به معنای پونکسیون کمری گرفته شده است. در این روش، کودک یا شیرخوار را ممکن است به پهلو خوابانده یا به حالت نشسته قرار دهند و معمولاً یک نفر دستیار ستون فقرات را خم می کند تا فضای بین مهره های کمر از پشت باز شود. پس از ضدعفونی کردن و آماده سازی محل موردنظر، سوزن مناسبی را از لابه لای دو مهرهٔ کمری عبور می دهند تا نوک سوزن وارد این فضای اطراف نخاعی شود. در این حالت چند قطره از مایع نخاعی گرفته می شود و سپس سوزن خارج شده و محل پانسمان می شود.

آیا مایع گرفته شده از کودک قابل جبران است؟

بلی در یک کودک طبیعی هر ساعت ۲۰ میلی لیتر مایع مغزی نخاعی تولید می شود که بدین ترتیب می توان انتظار داشت در فاصلهٔ کوتاهی از انجام LP، مایع کشیده شده جبران شود.

معمولاً پزشکان در چه کودکانی این اقدام را انجام می دهند؟

انجام LP یا گرفتن مایع نخاع در هر نوزاد، شیرخوار یا کودکی که مشکوک به عفونت مغزی یا پرده های مغز باشد اقدامی بسیار ضروری و فوری است که نباید به تأخیر انداخته شود. به عنوان مثال کلیهٔ شیرخوارانی که با تب و تشنج مراجعه می کنند یا علائمی مانند از دست رفتن هوشیاری، ضعف ناگهانی عضلانی، سفتی گردن دارند، مشکوک به مننژیت یا عفونت و التهاب مغز تلقی می شوند.

آیا گرفتن مایع نخاع اقدامی خطرناک است و ممکن است به کودک صدمه ای برساند؟

گرفتن مایع نخاع در صورتی که کلیهٔ اصول مربوط به آن رعایت شده باشد اقدامی تقریباً بی خطر به حساب می آید. در حقیقت شایع ترین عارضهٔ آن بروز سردرد است که در بزرگسالان شایع تر از کودکان می باشد و با اندکی استراحت نیز بهبود می یابد.

آیا ممکن است گرفتن مایع نخاع منجر به فلج کودک شود؟

با رعایت اصول مربوطه چنین عارضه ای بسیار نادر است. در حقیقت این یکی از باورهای غلطی است که به طور شایع در والدین دیده می شود و منشاء آن معلوم نیست. واقعیت این است که LP (گرفتن مایع نخاع) از اقداماتی است که گاهی پزشکان برای بررسی علت بیماری های فلج دهنده مانند فلج اطفال نیز به کار می برند. در این صورت اگر فلجی در طی بیماری رخ داده باشد ممکن است به اشتباه به حساب انجام این اقدام گذاشته شده باشد به خصوص اینکه در برخی از چنین بیماری هائی ممکن است پاها برای همیشه دچار ضعف یا فلج شوند و والدین به اشتباه تصور کرده باشند که کودک از کمر به پائین در اثر LP فلج شده است. بنابراین معمولاً فلج شدن کودکان به خود بیماری مرتبط است و نباید آن را به گرفتن مایع نخاع نسبت داد.

آیا گرفتن مایع نخاع ممکن است بر باروری فرد در آینده تأثیری بگذارد؟

خیر. متأسفانه معدودی از والدین به خصوص در مورد فرزند پسر خود چنین نگرانی دارند که کاملاً بی مورد است. گرفتن مایع نخاعی هیچ رابطه ٔ مستقیمی با باروری کودک در آینده ندارد و این مورد نیز جزء باورهای غلط رایج در جامعه به حساب می آید.

پزشکان برای اینکه هیچ عارضه ای در جریان LP یا بعد از آن رخ ندهد معمولاً چه احتیاط ها و اقداماتی را انجام می دهند؟

کلیهٔ کودکانی که قرار است مایع نخاعی آنها گرفته شود در ابتدا از نظر سطح هوشیاری، وضعیت قلبی تنفسی و معاینهٔ علائم افزایش غیرطبیعی فشار داخل مغزی مورد بررسی قرار می گیرند. همچنین پزشکان به ناحیهٔ پائین کمر توجه می نمایند تا در محل موردنظر مشکلی از قبل مانند عفونت یا سوختگی و امثال آن وجود نداشته باشد.

در چه مواردی پزشکان از انجام LP (گرفتن مایع نخاع) به طور موقت صرف نظر می کنند؟

هرگاه پزشکان تشخیص دهند که خم کردن ستون فقرات ممکن است برای کودک مشکلی ایجاد کند یا حال عمومی و سطح هوشیاری وی را بسیار وخیم ارزیابی کنند، بلافاصله درمان را آغاز می کنند و ممکن است انجام این اقدام تشخیصی را به بعد موکول کند. همچنین اگر پزشکان نگران ضایعهٔ موضعی در مغز، نخاع یا مشکلات انعقادی باشند نیز انجام LP به بعد موکول می شود. گاهی اوقات پزشکان نیاز دارند که در ابتدا با انجام یک سی تی اسکن مغزی شرایط داخل مغزی را پیش از انجام LP بهتر مشخص کنند. به هر حال نکتهٔ مهم این است که معمولاً پزشکان تمام جوانب را جهت هرچه بهتر انجام شدن LP در نظر می گیرند و والدین باید به آنها اعتماد داشته باشند.

آیا والدین بعد از انجام LP در کودک خود باید احتیاط های خاصی را در نظر بگیرند؟

در اکثریت موارد و در صورتی که پزشک معالج در مورد کودک دستور خاصی صادر نکرده باشد، لازم نیست اقدام خاصی توسط والدین صورت گیرد. درد و ناراحتی کودک در محل گرفتن مایع نخاع و احیاناً سردرد وی با چند ساعت استراحت برطرف خواهد شد. پانسمان محل LP را می توان پس از ۲۴ ساعت برداشت و کودک را در صورتی که از سایر جهات ممنوعیتی وجود نداشته باشد، می توان پس از ۱ تا ۲ روز حمام نمود.