بخور سرد و بخور گرم

بخور به دو صورت سرد و گرم رایج است. در بخور سرد از طریق وضعیت ارتعاشی آب را به صورت قطرات ریز و شبیه بخار درآورده و در فضا پخش می کنند.

این نوع بخور بیشتر برای نوزادان و اطفال مورد استفاده بوده و در درمان عفونت های مجاری تنفس فوقانی مورد توجه متخصصان است.

بخور گرم همان بخار آب داغ است که برای درمان خشکی مجاری تنفسی و دفع راحت تر ترشحات مفید شناخته شده است.

البته استفاده از این نوع بخور برای افراد مبتلا به آسم و برونشیت مزمن توصیه نمی شود زیرا باعث تشدید مشکل نفس تنگی در آنها خواهد شد.

علاوه بر این افراد مبتلا به نارسایی قلبی که از احتقان ریه رنج می برند نباید از بخور استفاده کنند زیرا وضعیت آنها را وخیم خواهد کرد.

هنگام استفاده از بخور، هوای مرطوب وارد مجاری تنفسی شده و ترشحات غلیظ را رقیق تر می کند.

از این رو مجاری تنفسی مرطوب شده و تخلیه آنها آسان تر صورت می گیرد. زمان استفاده از بخورهای درمانی و دفعات آن نیز پس از معاینه و توسط پزشک مشخص می شود.

در رابطه با بخورهای گیاهی نیز، استفاده از این نوع بخورها باید با تجویز پزشک باشد. زیرا استفاده نامناسب از آنها گاهی به عملکرد مژک های تنفسی آسیب رسانده و باعث بدتر شدن وضعیت بیمار خواهد شد.

آغاز فصل سرما و شیوع بیماری های ویروسی مانند آنفلوانزا یکی از دلایل رواج استفاده از دستگاه های بخور به منظور درمان یا پیشگیری از ابتلا به بیماری است. بخور در دو نوع سرد و گرم وجود دارد.

اگرچه بخور سرد توسط برخی از متخصصان توصیه نمی شود اما استفاده از آن به دلیل خطر کمتر برای کودکان رواج دارد. این نوع روش بخور، به دلیل فراهم آوردن فضای بهتر برای رشد باکتری و همچنین پراکندن مواد معدنی موجود در آب در فضاست. برای کاهش این موارد توصیه می شود هنگام استفاده از دستگاه از بخور سرد آب مقطر استفاده شود.

بخور گیاهی

گیاهان دارویی از گذشته در درمان بسیاری از بیماری ها بکار گرفته می شدند.

استفاده از دستگاه بخور همراه با گیاهان دارویی، باعث بهره گیری حداکثر از تمام فواید طبیعی گیاه بدون عوارض جانبی ناشی از سوزاندن آن می شود. علاوه بر این که رایحه آن طبیعی بوده و با دوده نیز همراه نیست. همچنین غلظت آن از سطح بالاتری برخوردار است.

در بخورهای گیاهی، گیاه تا دمایی کمتر از دمای اشتعال و تا جایی که ترکیبات فعال آن به بخار تبدیل شوند گرم می شود. از این رو گیاهان را خرد کرده و یا پودر می کنند تا این ترکیبات به آسانی بخار شوند. گیاهان خردشده در قسمت مخصوص ریخته می شوند. دمای این قسمت تحت کنترل است تا حرارت گیاه را نسوزاند.

در این فرآیند هوای اطراف گیاه دارویی گرم شده و عصاره گیاه خارج می شود. این درحالی است که گیاه خردشده تماس مستقیم با حرارت ندارد. بخورهای گیاهی علاوه بر مصارف درمانی، موارد استفاده دیگری نیز دارند برای مثال هنگام سفر در از بین بردن بوی نامطبوع اتاق های هتل مؤثر بوده و یا در اتاق خواب برای کاهش استرس، آرامش بخشی و داشتن خواب راحت مفیدند.

همچنین استعمال بخور نعنا، رزماری و لیمو در محل کار باعث فعال شدن ذهن و انگیزش مثبت در کارمندان می شود. استفاده از دستگاه بخور دارای مزایای متعددی است. برای نمونه دستگاه بخور موادی مانند مونوکسید کربن، دوده و سایر عناصر آلاینده را تولید نمی کند.

همچنین دمای بخار تولیدشده به مقدار قابل توجهی کمتر از دوده بوده و از این رو با احتمال کمتری به بافت ریه آسیب وارد می کند. علاوه بر این اثر مواد مورد استفاده، به دلیل خلوص بالاتر، بیشتر بوده و برای دستیابی به نتیجه یکسان نسبت به سایر طرق استفاده به مقدار کمتری از گیاه نیاز است. از برتری های قابل توجه این دستگا، عملکرد سریع تر بخور در ورود به جریان خون نسبت به سایر روش های استعمال داروست.

علاوه بر این که این مواد قبل از ورود به جریان خون، توسط اسیدهای گوارشی دستخوش تغییر نیز نمی شوند.

بخور مؤثر

فاکتورهای متعددی در کیفیت و میزان تأثیرگذاری بخورها مؤثرند که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد.

۱) دمای بخور: گیاهان مختلف حاوی ترکیبات فعال متفاوتی هستند که در دماهای مختلف تبخیر می شوند. از این رو برای دستیابی به نتیجه بهتر و بهره گیری حداکثر از خواص گیاه، باید به دمای بخور توجه داشت. بدین منظور باید پس از قراردادن گیاه در محل مناسب در دستگاه بخور، ابتدا دمای دستگاه را در پائین ترین حد قرار داده و به مرور دمای دستگاه را زیاد کرد.

در این اثنا باید به رنگ بخار خارج شده از دستگاه توجه کرده و هرگاه بخار به رنگ زرد یا طوسی درآمد دمای دستگاه را کاهش داد زیرا رنگ بخار نشان دهنده دمای بیش از حد و سوختن گیاه است.

دمای مورد نیاز برای بخور گیاهی چند گیاه دارویی عبارت است از:

میخک (گلبرگ گل خشک) ۱۲۵ درجه سانتیگراد تا ۱۵۰ درجه سانتیگراد

اسطوخودوس (برگ) ۱۰۰ درجه سانتیگراد تا ۱۲۵ درجه سانتیگراد

نعنا ۱۰۰ درجه سانتیگراد تا ۱۵۰ درجه سانتیگراد

مریم گلی (برگ) ۱۲۵ درجه سانتیگراد تا ۱۵۰ درجه سانتیگراد

آویشن (گیاه) ۱۰۰ درجه سانتیگراد تا ۱۵۰ درجه سانتیگراد

رازیانه ۱۲۵ درجه سانتیگراد تا ۱۷۵ درجه سانتیگراد

قهوه ۱۵۰ درجه سانتیگراد تا ۱۷۵ درجه سانتیگراد

آلوئه ورا (مایع ژلاتینی درون برگ) ۱۷۵ درجه سانتیگراد تا ۲۰۰ درجه سانتیگراد

۲) چگالی گیاه

۳) وزن، مقدار آب و روغن یا گیاه مورد استفاده

۴) یکنواختی گیاه مورد استفاده: بدین منظور باید گیاه را به قطعات کوچک خرد کرد.

۵) آماده سازی بخش های مورد استفاده گیاه برای مثال برگ، روغن، عصاره و...

۶) هرچه بخار قبل از تنفس، در دستگاه بیشتر ذخیره شود، ترکیبات فعال بیشتری را از دست می دهد.

اگرچه این میزان کاهش در چند دقیقه قابل چشم پوشی است اما مقدار آن در ۹۰ دقیقه تا ۵۰ درصد کاهش پیدا می کند.

۷) زمان نگهداری بخار در ریه ها: تحقیقات نشان داده است که بین ۳۰ تا ۴۰ درصد بخار تنفس شده توسط ریه ها جذب نشده و بدون استفاده مؤثر از طریق بازدم خارج می شود.

دکتر بهرام حاجی‌کریم، متخصص عفونی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی زنجان