بارها و بارها پیش آمده که زخم چاقو یا این روزها، لبه تیز کاغذ، دست ما را بریده است. بعد از گذشت چند روز می بینیم که جای زخم مان خوب شده و پوست مان ترمیم شده است. البته گاه، زخم و پارگی پوست، آن قدر شدید است که نیاز به بخیه است تا دو لبه زخم به هم بچسبد. به هر حال این روند ترمیم زخم است که دو لبه زخم را در هر سطحی از پوست تا احشای گوناگون به هم می چسباند. آیا از شگفتی های آن خبر دارید؟ در این شماره درباره این روند، یعنی ترمیم زخم می نویسیم...

از هنگامی که پوست زخم می شود، چند مرحله به وجود می آید تا زخم بهبود یابد و سطح پوست ترمیم شود.

همه می دانیم که وقتی یک قسمت از پوست بریده می شود، نوعی التهاب به وجود می آید. پس اولین مرحله ترمیم زخم، التهاب است که یک هفته طول می کشد و پرخونی و هجوم سلول های ایمنی را موجب می شود.

بعد از این مرحله، سلول هایی که اجسام بیگانه را نابود می کنند و سلول هایی که کلاژن را برای ترمیم پوست تولید می کنند، وارد صحنه می شوند.

در مرحله بعدی که سه هفته به طول می انجامد، لبه های زخم به هم نزدیک می شوند و قدرت بافت ترمیمی افزایش می یابد اما مثل روز اول نیست. بعد از سه هفته نیز بازسازی زخم صورت می گیرد و کلاژن های ترمیمی که در مرحله اول ساخته شده بود، شکسته می شود و جای خود را به کلاژن های جدید می دهد. این مرحله ممکن است سال ها طول بکشد و زخم، به طور دایم در حال بازسازی و شکل پذیری مجدد باشد و به همین علت هم زخمی که دو سال پیش ترمیم یافته، امروز شکل دیگری دارد. بعد از شش هفته از ایجاد زخم، قدرت بافت ترمیمی، ۹۰ درصد قدرت کششی بافت طبیعی پیش از ایجاد زخم می شود.

البته بعد از ایجاد زخم، روند انعقاد خون موجب بند آمدن خون و ترمیم اولیه و بسته شدن مقدماتی زخم می شود اما این مواردی که توضیح دادیم تا حدودی به طور هم زمان و برای ترمیم پوست به وجود می آید.

مراقبت فوری از زخم

هنگامی که زخمی به وجود می آید، بهترین و اولین کاری که باید انجام دهیم، این است که با فشار مستقیم روی آن تلاش کنیم تا جلوی خون ریزی را بگیریم. چه زخم کثیف باشد یا تمیز باید این کار را انجام دهیم. یکی از کارهای مهم این است که بالای محل خون ریزی را با وسیله ای مناسب ببندیم تا خون ریزی زودتر متوقف شود که البته این کار برای خونریزی های شدید ضرورت می یابد. یادآوری می شود که فشار مستقیم روی زخم باید قبل از تمیز کردن و خارج کردن اجسام خارجی ریز و کوچک و قبل از بستن زخم انجام پذیرد. در صورتی که فرد زخمی به اختلال در انعقاد خون مبتلا باشد، تا زمان اصلاح فاکتورهای انعقادی باید زخم را با پانسمان فشاری بست.

بعد از اینکه خون بند آمد، باید زخم را از وجود اجسام خارجی پاک کرد و در صورتی که مثل تصادف موتورسواران و زخمی شدنشان به علت خوردن بر سطح جاده و خیابان، اجسام ریز و سنگریزه و شن ریزه به بافت زخمی شان چسبیده است، باید با برس پزشکی یا پنس و تیغ جراحی به آرامی آنها را از بافت آسیب دیده و زخمی جدا کرد. پس از آن برای رسیدن خون و اکسیژن به بافت زنده باید بافت های مرده را برداشت که البته این کار بر عهده کارکنان بهداشتی زبده و ماهر است. بعد از این مرحله نیز برای اینکه اجسام ریز خارجی که با چشم غیر مسلح دیده نمی شوند از روی بافت آسیب دیده برداشته شوند، می توان از سرم فیزیولوژی مخصوص شستشو استفاده کرد.

انواع زخم

زخم ها بر اساس اینکه چه طور به وجود آمده اند، چه قدر آلوده به میکروب شده اند یا چه قدر در معرض آلودگی قرار دارند، به ۴ نوع تقسیم می شوند:

۱) زخم تمیز، که بعد از ضدعفونی جراحی، ایجاد می شود. مثل زخم جراحی برای ترمیم فتق. احتمال عفونت کمتر از دو درصد.

۲) زخم تمیز آلوده، شبیه زخم تمیز است اما آلودگی مختصر یا احتمال بروز آن وجود دارد. مثل جراحی های برداشتن روده بزرگ، برداشتن کیسه صفرا و جراحی های مثانه و احتمال عفونت کمتر از ۳ درصد.

۳) زخم آلوده، زخم هایی که با نشت صفرا، مدفوع و عفونت صفراوی، ریوی و ادراری همراه است. تمام زخم های ناشی از تصادف، انسداد روده و نشت محتویات آن و التهاب کیسه صفرا همراه با وجود چرک و نشت آن به اطراف از جمله زخم های آلوده اند. احتمال عفونت کمتر از پنج درصد.

۴) زخم عفونی، این نوع زخم، زمانی به وجود می آید که عفونت پیش از به وجود آمدن زخم بروز کرده باشد. نمونه این زخم، آبسه آپاندیس، آبسه اطراف راست روده و نوعی از پارگی پوست است که عفونی شده باشد. احتمال عفونت بیش از ۵۰ درصد.

عوامل مهارکننده ترمیم زخم

سوءتغذیه، مهم ترین عامل است و بیماران بخش های جراحی که سوءتغذیه دارند باید حتما از راه تزریق خونی، مواد مغذی را دریافت کنند.

دیابت، قند خون بالا موجب مهار واکنش های التهابی و ترمیمی می شود. قند خون ۱۰۰ تا ۲۵۰ برای ترمیم زخم، بهترین است.

زردی یا یرقان، اگر زردی به علت بیماری کبدی باشد، تا بهبود کار کبد باید عمل جراحی را به تاخیر انداخت و اگر به علتی دیگر مثلا گرفتگی مجاری صفراوی باشد، با عمل جراحی، زردی نیز بهبود می یابد. به هر حال مطالعات زیادی نشان می دهند که زردی، ترمیم زخم را به تاخیر می اندازد.

اورمی، یا افزایش اوره خون موجب تاخیر در ترمیم زخم می شود و بیمار مبتلا به نارسایی کلیه که به عمل جراحی نیاز دارد، باید قبل از عمل به صورت هفته ای سه بار دیالیز شود تا اوره و مواد سمی دیگر در خون او به حد طبیعی کاهش یابد تا روند ترمیم زخم ناشی از جراحی، سریع تر صورت پذیرد.

داروها، داروهایی مانند داروهای گروه کورتون و داروهایی مانند سیکلوسپورین که تضعیف کننده دستگاه ایمنی اند، موجب تاخیر در روند ترمیم زخم می شوند.

شیمی درمانی، شیمی درمانی موجب تاخیر در روند ترمیم زخم با تاثیر در مراحل اولیه واکنش های ترمیم زخم می شود.بنابراین در صورت نیاز به شیمی درمانی بعد از عمل جراحی، باید آن را ۷ تا ۱۰ روز به تعویق انداخت.

سیگار کشیدن، سیگار با کاهش اکسیژن و تنگی عروق و در بلند مدت با ایجاد سختی شریان و آسیب های دیگر عروقی، موجب اختلال در روند ترمیم زخم می شود. با توجه به این موضوع، افراد سیگاری پیش از عمل جراحی، باید سیگار کشیدن را ترک کنند، به ویژه در مورد اعمال جراحی پلاستیک که نیاز به پیوند فلپ های پوستی است، از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

عوامل بهبود ترمیم زخم

ویتامین A، در تحقیق روی حیوانات، مشخص شد که مصرف ویتامین A به نقص در ترمیم زخم ناشی از کورتون، شیمی درمانی، دیابت و پرتوتابی کمک می کند. ویتامین Aموجب تولید کلاژن بیشتر در زخم می شود.اکسیژن پرفشار، نقش آن نامشخص است اما برای زخم هایی که مانند عفونت استخوان (استئومیلیت) یا ناشی از پرتوتابی است، موثر بوده است.

نوآوری های ترمیم زخم

در پژوهشی جدید دانشمندان دانشگاه بریستول توانستند به روشی منحصر به فرد و امیدوارکننده برای درمان آسیب غضروفی دست یابند. این دانشمندان موفق شدند در آزمایشگاه با استفاده از سلول های بنیادی برگرفته از مغز استخوان خود بیمار، نوعی نوار پانسمان زنده تولید کنند که می تواند بافت غضروف را به شیوه ای خارق العاده ترمیم کند. برای این منظور آنها از سلول هایی استفاده کردند تا چارچوب اسفنجی را که از کلاژن ساخته شده، پوشش دهند، سپس این ساختار را در داخل شکاف موجود در غضروف قرار دادند. در نهایت سلول های بنیادی دو سوی پاره شده غضروف را به سمت یکدیگر کشانده و به این ترتیب پارگی را ترمیم می کند.

دکتر هومن خلیقی