خانمی در تماس با مرکز ملی اطلاع رسانی داروها و سموم (DPIC) اظهار داشت که برادرش چند ساعت قبل از تماس با مرکز، متعاقب مصرف همزمان دو عدد قرص ترامادول ۱۰۰ میلی گرمی دچار حملات تشنجی شده است.

در سوالات به عمل آمده از این خانم مشخص گردید بیمار آقایی ۲۶ ساله، مجرد و دارای سابقه ی اعتیاد به مواد مخدر از نوع تریاک به مدت ۲ سال بوده است. وی به صورت خودسرانه، جهت درمان اعتیاد و کاهش مقدارمصرف ماده ی مخدر مصرفی، از داروی ترامادول استفاده نموده که متعاقب اولین بارمصرف دارو دچار تشنج شده است. براساس اظهارات وابسته ی بیمار، وی فاقد سابقه ی بیماری صرع یا حملات تشنجی و هر گونه اختلالات عروق قلبی، کبدی و کلیوی بوده و به جز تریاک در حین مصرف ترامادول از داروی دیگری استفاده نکرده است.

ترامادول یک داروی ضد درد با اثرات مرکزی است. این دارو دارای یک مکانیسم دوگانه در بروز اثرات ضد دردی خود از طریق مرکزی می باشد. دارو دارای تمایل کمی برای اتصال به گیرنده های اپیوئیدی نوع مو و به میزان کمتری به گیرنده های کاپا و دلتا است.

میزان تمایل این دارو در اتصال به گیرنده های اپیوئیدی ۶۰.۰۰۰ برابر کمتر از مرفین و ۱۰ برابر کمتر از کدئین است. مکانیسم دیگر دارو در مهار باز جذب سروتونین و نورآدرنالین درسیناپس های عصبی در سیستم های اپیوئیدی و غیر اپیوئیدی است.

متعاقب مصرف خوراکی دوزهای منفرد دارو، اثرات ضد دردی آن نیم تا یک ساعت بعد از مصرف ظاهر شده و دوام اثرات آن ۴ تا ۶ ساعت است. جذب دارو به سرعت و به میزان کافی از دستگاه گوارش صورت می گیرد و وجود غذا در دستگاه گوارش تأثیری برسرعت و میزان جذب اشکال دارویی Immediate release آن ندارد. دارو به میزان کمی به پروتئین های پلاسما اتصال می یابد.

ترامادول به میزان زیادی تحت اثر آنزیم های سیتوکروم P ۴۵۰ کبدی متابولیزه می شود. واکنش های N و O دآلکیلاسیون در کبد توسط ایزو آنزیم های CYP۳A۴, CYP۲B۶, CYP۲D۶ منجر به بروز متابولیت های فعال (مانند متابولیت O دمتیله موسوم به M۱) و سایر متابولیت های غیر فعال می شوند. این متابولیت ها بعد از گلوکورونیداسیون و سولفاتاسیون در کبد از طریق کلیه ها دفع می شوند. ۳۰ درصد از یک دوز دارو بدون تغییر از کلیه ها دفع می شود و حدود ۶۰ درصد آن به صورت متابولیت ها و از راه ادرار دفع می شود.

ترامادول در اشکال خوراکی و تزریقی، جهت تسکین دردهای متوسط تا شدید در بیماران سرطانی و یا بعد از اعمال جراحی مورد استفاده قرار می گیرد. دوزهای درمانی دارو در بالغان بسته به شدت درد، علت درد، راه تجویز و نوع فرآورده ی دارویی متغیر بوده و از ۵۰ تا ۱۰۰ میلی گرم هر ۴ تا ۶ ساعت در روز متغیراست.

از مزایای این دارو نسبت به سایر ضد دردهای مخدر می توان به کم بودن عوارض ناخواسته عروق قلبی، تنفسی و خطر کمتر بروز وابستگی های جسمی و روانی در حین مصرف دارو در مقایسه با سایر داروهای ضد درد مخدر اشاره نمود. با این وجود گزارشهای متعددی مبنی بر سوء مصرف این دارو به ویژه در افراد معتاد به مواد مخدر وجود دارد.

از مهم ترین عوارض جانبی این دارو در دوزهای درمانی می توان به اختلالات قلبی (مانند تپش قلب، تاکیکاردی، افت وضعیتی فشارخون)،گوارشی (تهوع، استفراغ، خشکی دهان و یبوست) و اختلالات عصبی (سردرد، سرگیجه، ضعف، گیجی و بیقراری) اشاره نمود.

تشنج یکی از عوارض جانبی دارو حتی در مصرف دارو برای بار اول و در دوزهای درمانی می باشد. از عوامل مؤثر در بروز این عارضه در بیماران در حین مصرف دوزهای درمانی می توان به مصرف همزمان ترامادول با داروهای مهارکننده ی باز جذب سروتونین، داروهای ضد افسردگی سه حلقه یی و اپیوئیدها اشاره نمود. سابقه ی بیماری صرع و عوامل خطرساز بروز تشنج (مانند اختلالات متابولیکی، ترومای وارده به سر و سندروم های محرومیت داروها یا الکل) از دیگر عوامل موثر دراین رابطه محسوب می شوند. در نتایج بررسی های انجام شده توسط محققان نشان داده شده است که:

۱) تأثیر مستقیم ترامادول در بروزتشنج کاملاً به اثبات نرسیده است. نتایج این بررسی ها نشان داد که حدود یک درصد از بیماران با دریافت دوزهای درمانی ترامادول دچار تشنج می شوند. در این بیماران وجود سوابقی از حملات مغزی، ضربه به سر، ایدز، سوء مصرف الکل، نارسایی کلیه و مصرف داروهای تداخل کننده با ترامادول مشاهده شده است.

۲) ازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) مصرف ترامادول در بیماران دارای سابقه ی اختلالات تشنجی و سایر عوامل خطر بروز حملات تشنجی و یا در مصرف همراه با داروهای پایین آورنده ی آستانه ی تشنج را توصیه نمی نماید.

۳) در یک آنالیز انجام شده توسط FDA، ۴۳ درصد تشنجات گزارش شده در اثر مصرف دوزهای درمانی ترامادول از نوع تونیک کلونیک ژنرالیزه بوده است.

در بیمار مذکور، با توجه به مصرف ۲۰۰ میلی گرم از ترامادول (که در محدوده ی دوز درمانی می باشد) و عدم وجود سایر عوامل خطرساز به جز سوء مصرف ناشی از موادمخدر، می توان نتیجه گرفت که اعتیاد به مواد مخدر به عنوان یک عامل خطرساز بروز تشنج در مصرف دوز درمانی دارو در این بیمار می باشد.

لذا توصیه شد ضمن خودداری از مصرف خودسرانه و مجدد این دارو و هر نوع داروی دیگر، جهت درمان علمی و اصولی اعتیاد تحت نظر پزشک به کلینیک های درمان اعتیاد معتبر مراجعه نماید.

نظر به اهمیت بروز عارضه ی تشنج متعاقب مصرف ترامادول در دوزهای درمانی و عوامل خطرزا و تشدید کننده یی مانند اعتیاد به مواد مخدر، پیش از این مرکز ثبت و بررسی عوارض ناخواسته ی داروها (ADR) نیز طی انتشار اطلاعیه های شماره ۲۸ و ۳۰ (سال ۱۳۸۲) و اطلاعیه ی ۴۲ (سال ۱۳۸۴) اقدام به معرفی عوارض ناخواسته ی ناشی از مصرف ترامادول خوراکی و تزریقی نموده است ولی تشنج ناشی از مصرف ترامادول عارضه یی با شیوع کمتر ولی خطرناک می باشد که اطلاع از آن در هنگام تجویز دارو ضروری می باشد.

یادآوری می شود مرکز ملی اطلاع رسانی داروها و سموم (DPIC) با شماره تلفن رایگان و شبانه روزی ۰۹۶۴۶، پاسخگوی کلیه سوالات دارویی، اعم از موارد مصرف، منع مصرف و عوارض جانبی داروها، مصرف داروها در بارداری و شیردهی، تداخلات احتمالی در مصرف همزمان داروها با هم و با غذا، سازگاری متعاقب اختلاط داروهای تزریقی باهم و با محلولهای تزریقی و همچنین کنترل موارد مسمومیت و ارائه ی راهکار به همکاران گروه پزشکی، در خدمت پزشکی و عموم مردم می باشد.

منبع در دفترنشریه می‌باشد.

دکتر کامبیز سلطانی نژاد

سم شناس

دکتر یسنا بهمنش

داروساز