آیا می دانید وضعیت سلامت و تغذیه شما قبل از بارداری نه تنها توانایی شما را برای بارداری تحت تاثیر قرار می دهد بلکه روی سلامت نوزاد شما اثر می گذارد؟ بدون شک تمامی مادران باردار آرزوی تولد نوزادی سالم و تندرست را در سر می پرورانند، بنابراین در این دوران سعی می کنند تا حد ممکن هم به تغذیه خود توجه و هم از عوامل زیان آور دوری کنند ولی تا چه حد علمی و به طرز صحیح عمل می کنند؟ این نکته ای است حایز اهمیت. دکتر نوشین صحابی (متخصص زنان و زایمان و نازایی) بهترین راه برای داشتن نوزادی سالم را پیش پایتان می گذارد.

اهمیت سه ماهه اول

به دلیل اینکه جفت رابط بین مادر و جنین است و آنچه که مادر تغذیه می کند از راه جفت وارد بدن جنین می شود، تغذیه دوران بارداری حایز اهمیت است به لحاظ اینکه کلیه مواد غذایی که برای رشد جنین در حال تشکیل نیاز است به جنین برسد و دیگر اینکه مواد مضر وارد بدن جنین نشود به خصوص در سه ماهه اول بارداری که دوره رشد و نمو جنین است و اعضای مختلف بدن او در حال تشکیل است تغذیه اهمیت بیشتری پیدا می کند سه ماهه دوم و سوم بارداری اندام های بدن جنین کاملا شکل گرفته و در حال رشد است.

از چه گروه های غذایی مصرف کنیم؟

مهمترین گروه غذایی برای جنینی که در حال رشد است پروتئین هاست زیرا پروتئین باعث تشکیل و رشد بدن جنین می شود و برای همین ما به مادر توصیه می کنیم روزانه از گوشت سفید و قرمز و تخم مرغ استفاده کند. توصیه بر مصرف مواد غذایی از هر چهار گروه غذایی است. برای مثال یک تا دو لیوان شیر یا ماست در روز که تامین کننده کلسیم بدن است و از گروه کربوهیدرات ها که شامل نشاسته و برنج مصرف روزانه تاکید نمی شود، بلکه مصرف باید به صورتی باشد که بدن مادر به آن احساس نیاز می کند. در آخر مصرف میوه ها و سبزیجات تازه که حاوی مواد معدنی هستند بسیار حایز اهمیت است. در این دوران مادران باید آب فراوان میل کنند زیرا حجم خون مادر در اثر افزایش جریان خون چند برابر می شود. در نتیجه بدن نیاز به آب فراوان دارد تا این گردش خون را حفظ کند.

گرسنه نمانید

از نظر تغذیه؛ توصیه ما به مادران این است: به جهت فشاری که به دستگاه گوارش او طی حاملگی مخصوصا ماه های آخر وارد می شود و حتی به دلیل به هم ریختگی هورمون ها ممکن است مادر حالت تهوع داشته باشد و اسید معده زیاد ترشح شود تغذیه با حجم کم و دفعات زیاد صورت گیرد به هیچ وجه گرسنه نماند زیرا گرسنگی عوارض جدی و خطرناکی برای جنین دارد و از طرفی غذای سنگین مصرف نکند زیرا باعث سنگینی معده مادر می شود و هضم غذا را مختل می کند.

چه چیزهایی نخوریم

پرهیز مادر در این دوران باید از غذاهای تند و ترش و ادویه دار و همچنین نوشابه های گازدار باشد. چای زیاد و قهوه نیز باعث ترشح بیش از حد اسید معده می شود و احساس سوزش معده را افزایش می دهد. افرادی که بیشتر دچار حالت تهوع خصوصا در سه ماهه اول بارداری می شوند باید از مصرف غذاهای پرحجم و چرب خودداری کنند، زیرا حالت تهوع را افزایش می دهند.

این غذاها را بخورید

در مورد تهوع بارداری که اغلب مشکل صبحگاهی مادران است و گاهی مادر در طول روز هم با آن مواجه است، یکی از مشکلات اساسی در این دوران است. عده زیادی از مادران با این حالت درگیر هستند و عده دیگر حالت خفیف آن را تجربه می کنند، به طوری که وعده غذایی را می توانند مصرف کنند ولی اشتهای کمی دارند، درصدی دیگر حالت شدید تهوع را تجربه می کنند و عده ای از آنها نیاز به بستری شدن در مراکز درمانی دارند که از این دسته آزمایش های متعدد و سونوگرافی های مخصوص گرفته می شود تا بررسی شود آیا مشکل خاصی نظیر حاملگی های خارج از رحم وجود دارد یا خیر؟ اگر حالت عادی باشد توصیه هایی نظیر عدم استفاده از غذاهای تند، ترش و پرچرب پیشنهاد می شود و همچنین مصرف برخی مواد غذایی حاوی ویتامین B۶ تهوع را کم می کند. به طور مثال سیراب شیردان گوسفند یا پودر زنجبیل که در آب حل شود تهوع را کاهش می دهد. مصرف ویتامین B۶ نیز توصیه می شود. اگر مادر دچار التهاب معده باشد از شربت های معده نظیر آلومینیوم ام جی استفاده می کنیم. این روش ها خط اول درمان ما هستند ولی اگر مشکل شدیدتر باشد از داروهای دیگر و سرم تراپی و تزریق آمپول های ضدتهوع کمک می گیریم تا معده آرام تر شود و بتواند تغذیه مناسب را دریافت کند.

نکته دیگر اینکه؛ تغذیه این دسته از مادران هر دو ساعت به دو ساعت با حجم کم است به طوری که هم معده تحمل کند و هم حالت تهوع کمتر شود. اگر صبح هنگام یک ماده غذایی مثل بیسکویت و نان سوخاری خشک مصرف کنند، تهوع کاهش می یابد.

مادران چاق کمتر وزن گیرند

اغلب مادران باردار پس از گذشت سه ماهه اول بارداری اشتهای بیشتری پیدا می کنند زیرا تهوع کاهش می یابد و مشکلات گوارش کمتر می شود. ما به مادران می گوییم هر چه میل دارند مصرف کنند. نکته ای که مهم است اینکه وزن مادر و اینکه در چه گروه وزنی قرار می گیرد در نوع و مقدار تغذیه نقش دارد. مادری که چاق است زمانی که اشتهای سه ماهه دوم او زیاد شود و هر چه خواست به هر میزان مصرف کند باعث می شود بیشتر چاق شود و این اضافه وزن مورد نیاز جنین نیست و تنها چربی بدن مادر زیاد می شود که در هنگام زایمان مشکل آفرین می شود.

ولی توصیه ما به طور کلی این است که مادران باردار دارای وزن نرمال، هر زمان که احساس گرسنگی می کنند غذا میل کنند و به هیچ عنوان گرسنه نمانند.

زایمان زودرس در کمین مادران کم وزن

اگر مادر در زیر وزن طبیعی باشد و به نسبت قدش BMI او زیر ۲۰ باشد ما توصیه می کنیم تا ۲۰ کیلوگرم هم اضافه وزن در دوران بارداری بگیرد، بنابراین در رژیم غذایی او مواد غذایی پرکالری می گنجانیم تا هم مواد غذایی به خود او برسد و هم نوزاد زیر وزن متولد نشود و خطر زایمان پیش از موعد کاهش پیدا کند. در مورد مادران با وزن نرمال که BMI آنها ۲۰ تا ۲۵ است اگر این مادران ۱۲ کیلوگرم اضافه وزن بارداری بگیرند کافی است، هم مادر با مشکل مواجه نمی شود و هم نوزاد کم وزن متولد نمی شود.

در مورد مادران چاق که متاسفانه در کشور ما چاقی رو به افزایش است توصیه بر این است که پروتئین و مواد معدنی از رژیم غذایی آنها حذف نشود ولی کربوهیدرات ها را کمتر مصرف کنند و فعالیت ورزشی در حدی که خیلی خسته نشوند داشته باشند و اضافه وزن حدود هفت الی هشت کیلوگرم برای این مادران کافی است.

خطر فشار خون بالا و دیابت بارداری و مرگ مادران چاق

اگر مادری ابتدای بارداری با وزن بالا مراجعه کند چند عارضه در طول بارداری رخ می دهد. یکی اینکه در معرض فشار خون بالا هستند در مواردی دچار مسمومیت بارداری می شوند که بیماری خطرناکی است که گاه کشنده است و مرگ جنین یا مادر یا هر دو را سبب می شود. دیگر دیابت بارداری است که به سبب افزایش قند خون مادر صورت می گیرد که این قند خون بالا سمی است که بر جنین اثر می گذارد. وزن بالای مادر خطر تولد کودک ۵/۴ کیلو به بالا را دارد که این نوزاد تنها به روش سزارین متولد می شود و در صورت زایمان طبیعی به اندام های دستگاه عصبی و کتف نوزاد فشار وارد می شود و در نهایت چاقی مادر پس از زایمان برطرف نمی شود.

تغذیه و تعیین جنسیت

تغذیه ای که تعیین کننده جنسیت فرزند باشد تنها در طب سنتی ما مطرح شده که در واقع آن هم قبل از انعقاد نطفه صورت می گیرد که معتقدند؛ اگر مادر در این دوران غذاهای خاصی مصرف کند که از نظر PH محیط بدن مادر را حالت اسیدی یا قلیایی کند امکان تعیین جنسیت نوزاد وجود دارد و این مساله به لحاظ علمی در دنیا ثابت نشده است. البته روش های علمی تعیین جنسیت وجود دارد که در حالت عادی انجام نمی شود مگر در مواردی که احتمال بیماری های خاص در جنس خاصی وجود داشته باشد که باید از آن جلوگیری شود که این روش ها بسیار پرهزینه و پرعوارض است.

اسیدفولیک بخورید

مکمل هایی که در این دوران توصیه می شوند از قبل بارداری تجویز می شوند. در اغلب کشورها به تمام خانم هایی که در سنین بارداری ۱۵ تا ۴۵ سالگی قرار دارند، مکمل اسید فولیک داده می شود ولی در کشور ما به همه خانم ها داده نمی شود ولی به خانمی که می خواهد باردار شود قبل از قطع جلوگیری حتما باید اسید فولیک تجویز شود و ما از سه ماهه اول بارداری به فردی که مشکل خاصی نداشته باشد توصیه می کنیم تا پایان سه ماه اول آن دارو را مصرف کنند.

اگر مادری مشکل کم خونی داشته باشد از هر زمانی که بفهمیم، درمان کم خونی را شروع می کنیم. در ماه آخر بارداری ما حتما به مادر مولتی ویتامین و کلسیم را توصیه می کنیم و توصیه ما به مادران شیرده هم این است که کلسیم را تا پایان دوره شیردهی مصرف کنند و قرص آهن را بر حسب اینکه تا چه حد در طول زایمان کم خون شده باشد تا شش ماه بعد و اگر کم خونی او کمتر باشد تا دو ماه پس از زایمان.

زردی نوزاد و تغذیه مادر

این مساله که تغذیه مادر در سه ماهه آخر و به طور کلی در دوران بارداری روی زردی نوزاد اثر بگذارد ثابت نشده ولی اینکه برخی معتقدند بهتر است مادران از مواد غذایی گرم نظیر موز در سه ماهه آخر خودداری کنند، صحت ندارد. زردی نوزاد دلایل متفاوتی دارد که یا به علت دلایل فیزیولوژیکی است یعنی اینکه کبد نوزاد آنزیم های لازم را برای آنالیز گلبول های قرمز ندارد در نتیجه بیلوروبین در خون نوزاد افزایش می یابد و باعث زردی می شود یا دلیل دیگری که هیچ یک ربطی به تغذیه مادر ندارد.

گیاهی و شیمیایی ندارد

به طور کلی دارو در دوران بارداری از نظر شیمیایی و گیاهی فرقی نمی کند و این تصور غلطی است که ممکن است چون دارو گیاهی است، ضرری ندارد. داروهای گیاهی در بازار موجودند که گاه ضرر بیشتری از یک داروی شیمیایی برای زنان باردار دارند. داروهای گیاهی فرآوری شده که توسط شرکت های دارویی تولید می شوند قابل اطمینان تر هستند ولی دسته ای از این داروها که توسط عطاری ها و اشخاص تولید می شوند خطر آلودگی بیشتری با موادی نظیر سرب و مواد معدنی دارند و حتی آلودگی میکروبی نیز دارند، بنابراین هر دارویی در بارداری باید زیر نظر پزشک مصرف شود.

اگر نوزاد زیبا و باهوش می خواهید

عده ای معتقدند که مصرف مواد خاصی می تواند سبب زیبایی و هوش نوزاد شود. در کتب علمی ما این نکته اثبات نشده آنچه برای ما مسلم است این است که مادر باید از تمام گروه های غذایی به طور کامل استفاده کند و انواع میوه ها و سبزیجات را به وفور میل کند زیرا به دلیل وجود ویتامین های خاصی که این دسته از مواد غذایی دارند رشد بهتر صورت می گیرد. رشد بهتر جنین به لحاظ مغزی و هوش نیز صورت می گیرد. در نتیجه نوزاد باهوش متولد می شود قطعا مادر اگر از تمام گروه های غذایی مصرف روزانه داشته باشد و به لحاظ ژنتیک استعداد زیبایی وجود داشته باشد نوزاد باهوش و زیبا متولد می شود. اگر بهترین بچه از نظر ژنتیکی قابلیت زیبایی داشته باشد ولی تغذیه مادر در دوران بارداری غلط باشد، نوزاد نارس متولد می شود که هم به لحاظ هوش و رشد مغزی ضعیف است و هم در بزرگسالی در معرض کندی حرکات و مشکلات روحی و روانی قرار می گیرد.

توصیه های تکمیلی

مهمترین نکته در داشتن نوزادی سالم این است که ما مشاوره قبل از بارداری را داشته باشیم زیرا این مساله مهمتر از این است که ما صرفا بعد از بارداری توصیه هایی دریافت کنیم. در مشاوره قبل از بارداری ما یک سری فاکتورها را بررسی می کنیم تا بفهمیم خانمی که می خواهد باردار شود آیا بدن سالمی دارد یا خیر و در طول آزمایش ها و معاینات ما اگر متوجه شویم مشکلی وجود دارد اقدام به درمان می کنیم تا بارداری در شرایط بهینه رخ دهد. علاوه بر مادر از پدر تاریخچه ای می گیریم که طی آن سابقه مشکلات ژنتیکی او، مصرف الکل و سیگار، سابقه بیماری خاص بررسی می شود تا در صورت وجود مشکل بررسی های لازم و درمان صورت گیرد. پس از بارداری با کنترل مادر و دادن رژیم غذایی مناسب و بررسی یک رحم مناسب در شرایط روحی سالم، ما انتظار یک بارداری سالم و یک نوزاد سالم را داریم.

اعظم صفایی