در برخورد با فردی که دچار تب و ضایعات قرمز رنگی روی پوستش شده است، اولین چیزی که به ذهن می رسد این است که او ”سرخک“ گرفته است و ناخودآگاه سعی می شود از تماس نزدیک با او خودداری شود. تقریباً همه می دانند که سرخک یک بیماری به شدت مسری است که عوارض خطرناکی هم دارد. چند سال قبل شاهد بودیم که وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در یک بسیج همگانی اقدام به تزریق واکسن سرخک و سرخجه در تمام کودکان و جوانان سراسر کشور کرد. طبق آمار ارائه شده هم قریب به ۳۳ میلیون نفر در این طرح شرکت کردند. چنین استقبال گسترده ای نشان از توجه به این بیماری از یک سو و نگرانی عمیق نسبت به آن از سوی دیگر دارد. (بگذریم از آن که این استقبال گسترده علامت اعتماد عمومی و فراگیر به سیستم بهداشت و درمان کشور است) در فیلم ها و کارتون های تلویزیونی نیز از این موضوع استفاده شده و هرگاه لازم باشد بداقبالی عنصر نامطلوب و منفی فیلم یا کارتون را به تصویر بکشند، یکی از روش ها مبتلا نمودن وی به سرخک است! اما آیا چنین ترس و واهمه ای با واقعیت منطبق است؟

پرواضح است که در سال های نه چندان دور سرخک در این کشور کودکان را به کام مرگ می برد یا باعث عوارض جبران ناپذیری مثل کوری در آنها می گشت. اما امروزه شرایط تغییر کرده است. واکسیناسیون مثل کوری در آنها می گشت. اما امروزه شرایط تغییر کرده است. واکسیناسیون گسترده علیه این بیماری سبب مهار آن شده است و دیگر کمتر شاهد مبتلا شدن به این بیماری هستیم.

برای آشنائی شما با این بیماری و نیز واکسیناسیونی که برای آن به کار می رود، این قسمت از مبحث واکسیناسیون را به مبحث ”سرخک“ اختصاص داده ایم، امید است که مفید واقع شود.

عامل بیماری سرخک چیست؟

عامل بیماری سرخک یک نوع ویروس است که این ویروس در ابتدای بیماری و مدت کوتاهی بعد از بروز بثورات جلدی در ترشحات حلق و بینی، خون و ادرار دیده می شود و تا ۳۴ ساعت در درجه حرارت معمولی فعال و زنده می ماند.

شیوع بیماری سرخک در جهان و در کشور ما چگونه است؟

در حال حاضر، شیوع بیماری سرخک در بعضی نقاط دنیا به صورت اندمیک (تک گیر) است که هر ۴ـ۲ سال امکان همه گیری بیماری وجود دارد. در بعضی از کشورهای پیشرفته هم به کلی از بین رفته یا در مرحله ریشه کنی است. در ایران نیز تا قبل از دی ماه ۱۳۸۲ بیماری به صورت تک گیر به خصوص در نوجوانان و جوانان مشاهده می شد و رو به افزایش بود. (به علت اینکه واکسن سرخک بعد از یک سالگی فقط یک بار تزریق می شد) ولی بعد از واکسیناسیون همگانی در این تاریخ این میزان کاهش پیدا کرد و به تدریج با تجویز دو نوبت واکسن در یک سالگی و بین ۶ـ۴ سالگی به طور چشمگیری کاسته شد.

چه افرادی از نظر سن و جنس یا بیماری های زمینه ای خاص در معرض ابتلا به سرخک هستند؟

چون سرخک بیماری بسیار واگیرداری است، اگر کسی واکسینه نشده باشد و مصونیت نداشته باشد، در ۹۰ درصد موارد پس از تماس مبتلا خواهد شد.

کسانی که نقص ایمنی (مادرزادی یا اکتسابی مثل ایدز ـ مصرف داروهای ضدسرطان) دارند یا به مدت طولانی و به میزان بالا کورتون مصرف می کنند.

از نظر سن، شیرخواران زیر ۹ ماه به علت وجود آنتی بادی مادر در اثر تماس کمتر مبتلا می شوند. به نظر می رسد جنس هم تأثیری در میزان ابتلا داشته باشد. البته بعد از واکسیناسیون هم در بچه های قبل از سن مدرسه که واکسینه نشده اند و گاهی به صورت اپیدمی در جوانان و نوجوانان در دانشگاه، دبیرستان و سربازخانه ها دیده می شود.

سرخک چه علائمی می تواند ایجاد کند؟

سرخک مثل اغلب بیماری های عفونی یک دوره نهفته ۱۲ـ۱۰ روزه بعد از تماس با شخص مبتلا دارد و پس از آن علائم مقدماتی تب، احتقان ملحتمه، آبریزش از بینی و چشم، سرفه خشک، و ایجاد نقاط سفید در زمینه قرمز بر روی سطح مخاطی دهان ظاهر شده و معمولاً در روز سوم تا هفتم بعد از شروع بیماری بثورات قرمزرنگ ابتدا در صورت (ناحیه خط مو) ظاهر می شود و سپس به تمام بدن از بالا به پائین گسترش می یابد و ۷ـ۴ روز باقی می ماند.

آیا ویژگی های خاصی در علائم سرخک و سیر آن وجود دارد که بتواند راهنمای تشخیصی مناسبی باشد؟

ویژگی های خاص بیماری سرخک عبارتند از:

الف) آبریزش شدید از چشم و بینی و احتقان ملتحمه قبل از بروز بثورات

ب) وجود نقاط سفید در زمینه قرمز بر روی سطح مخاطی دهان در مقابل دندان آسیای پائین (Koplic spots) که به سرعت در عرض ۱۸ـ۱۲ ساعت از بین می رود و علامت کلیدی مهم در تشخیص سرخک است.

ج) همراهی بثورات با تب بالا و حال عمومی نسبتاً بد

د) شروع بثورات از صورت و گردن و سیر نزولی آن به اندام ها

آیا روش آزمایشگاهی برای تشخیص آن وجود دارد؟

تشخیص بیماری سرخک اصولاً براساس علائم کلینیکی است و نیاز به کمک آزمایشگاه نیست؛ با این حال، در صورت نیاز به تأیید، با اندازه گیری آنتی بادی از نوع IgM اختصاصی سرخک در خون بیمار و جست وجوی ویروس در ترشحات بینی و بافت ها می توان به نتیجه رسید.

ابتلا سرخک چه عوارضی و خطراتی می تواد ایجاد کند؟

بیماری سرخک در ۵ـ۱ درصد موارد و در بعضی نقاط در حدود ۳۰ـ۱۰ درصد باعث مرگ و میر می گردد و عوارض عمده بیماری عبارتند از عفونت گوش میانی، عفونت ریه، اسهال، سوءتغذیه، زخم قرنیه و کوری، زخم دهان، التهاب حنجره و برونش، تورم مغز (یک عارضه دیررس آن تورم مغز بعد از چند سال است).

لازم به ذکر است اگر کسی سل نهفته در بدن داشته باشد، بیماری سرخک باعث شعله ور شدن آن می شود.

نحوه سرایت آن چگونه است؟

از طریق تنفس هوای حاوی ویروس در مرحله مقدماتی و شروع بیماری منتقل می شود. به طور معمول از ۵ـ۳ روز قبل از بروز بثورات سرخکی تا ۵ـ۴ روز پس از آن بیماری مسری تلقی می شود.

واکسن سرخک چیست و چگونه تهیه می شود؟

آیا می توانید در خصوص تاریخچه تهیه آن مطالبی بیان فرمائید.

در سال ۱۹۵۴، ویروس سرخک به وسیله Endeks و Peebles از کشت بافت ها جدا شده و Edmonston نامیده شد و با چندین بار عبور در بافت کلیه یا سلول های پرده های جنین انسان و یا جوجه به صورت ضعیف شده در آمد.

در ایران واکسن سرخک، ویروس ضعیف شده سرخک (به وسیله عبورهای متوالی و مکرر) از سوئی اربولنستـون صوتـش Alk HDC است که به سلول رویان انسان عادت نموده و برای حفظ آن از آلودگی آنتی بیوتیک به کانامایسین، نئومایسین و همچنین مقدار کمی ماده تثبیت کننده به آن افزوده شده است.

برنامه واکسیناسیون سراسری در مورد سرخک چگونه است؟

در ایران، تا قبل از دی ماه سال ۱۳۸۲، در برنامه واکسیناسیون کشوری یک نوبت واکسن سرخک در سن ۹ ماهگی (به علت وجود موارد تک گیر در کشورمان) تزریق می شد و یک نوبت نیز در سن ۱۵ ماهگی، ولی بعد از این تاریخ به علت واکسیناسیون همگانی که توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی انجام شد و کاهش سریع موارد تک گیر یک نوبت تزریق واکسن MMR (سرخک، سرخجه، اوریون) در یک سالگی و نوبت دیگر در ۶ـ۴ سالگی انجام می شود.

واکسیناسیون در نقاط دیگر جهان به خصوص کشورهای پیشرفته نیز به همین منوال است. (نوبت اول MMR ـ ۱۵ـ۱۲ ماهگی نوبت دوم ۶ـ۴ سالگی و یا ۱۱ سالگی)

آیا ممکن است با تزریق واکسن، کسی مبتلا به سرخک شود؟

۱۲ـ۶ روز بعد از تزریق واکسن سرخک، ممکن است در ۱۵ـ۵ درصد موارد تب، بثورات و التهاب ملتحمه دیده شود ولی عوارض بیماری سرخک معمولاً دیده نمی شود.

لازم به ذکر است اگر کسی علائم بیماری سرخک را به دنبال تزریق واکسن سرخک داشت دلیل بر ابتلا نیست و واکسن نوبت بعد را حتماً باید تزریق کند.

آیا واکسن سرخک فقط مخصوص اطفال است یا افراد بالغ هم می توانند این واکسن را دریافت کنند؟

به طور کلی، همه افراد بعد از یک سالگی باید دو نوبت واکسن سرخک و یا MMR را دریافت کنند. نوبت اول در هر سنی باشد و نوبت دوم در هر سنی (بزرگسالی) که فرد مراجعه می کند (Cath up) باید تزریق شود.

اصولاً واکسن سرخک می تواند عوارض و خطراتی داشته باشد؟

بله، واکنش واکسن به واکنش های موضعی و عمومی تقسیم بندی می شوند که بیشتر این واکنش ها خفیف هستند و خودبه خود بهبود پیدا می کنند.

واکنش موضعی به صورت، درد، تورم، قرمزی محل تزریق است که در ۱۰ درصد موارد دیده می شود. واکنش عمومی تب، بثورات، ورم ملتحمه ۱۲ـ۶ روز بعد از تزریق واکسن و گاهی به ندرت کاهش پلاکت خون (سلول های انعقادی خون) در طی ۶ هفته بعد از دریافت واکسن است. به ندرت شوک به علت نئومایسین و ژلاتین همراه با واکسن به وجود می آید ولی در صورت حساسیت به آنها نباید واکسن تزریق گردد.

نگهداری و استفاده از واکسن به شرایط خاصی نیاز دارد؟

مثل همه واکسن ها در موقع حمل بایستی همراه با یخ باشد و در یخچال در درجه حرارت ۸ـ۲ نگهداری شود و دور از نور باشد. پس از باز کردن در عرض ۶ ساعت بایستی بیرون انداخته شود.

اگر کسی مبتلا به سرخک شده باشد، نیازی به تزریق واکسن دارد؟

اگر بیماری اش توسط پزشک تشخیص داده شده باشد، نیازی به تزریق واکسن نیست، چون ایمنی کامل ایجاد می شود.

در صورت عدم دریافت یک نوبت واکسن، چه کار باید کرد؟

همان طور که ذکر شد باید نوبت بعدی را در هر سنی که باشد دریافت کند.

آیا تزریق واکسن موارد منع شده هم دارد؟

موارد منع عبارتند از:

الف) بیماری های حاد تب دار

ب) قبل از گذشت یک ماه از تزریق یک واکسن ویروسی زنده دیگر

ج) بارداری

د) نقص ایمنی و بدخیمی ها

ه) مصرف کورتون به مدت طولانی و با دوز بالا، درمان با داروهای ضدسرطان

و) حساسیت شدید نسبت به آنتی بیوتیک های به کار رفته در واکسن مثل نئومایسین، کانامایسین

ز) کاهش پلاکت خون در اثر تزریق واکسن قبلی

اگر کسی واکسن نزده باشد یا برنامه واکسیناسیون مطمئنی نداشته باشد و با یک فرد مبتلا هم تماس پیدا کرده باشد چه توصیه ای برای وی دارید؟

اگر در عرض ۷۲ ساعت بعد از تماس مراجعه کند، می توان واکسن زد و نتیجه گرفت ولی بعد از آن می توان از داروئی به نام گاماگلولولین در مدت یک هفته پس از تماس استفاده کرد.

اگر خانمی در سن باروری واکسن سرخک و یا MMR دریافت کند تا چه مدت بعد از آن نباید حامله شود؟

اگر واکسن سرخک به تنهائی باشد تا یک ماه و در صورت واکسن MMR یا سرخجه به تنهائی تا ۳ ماه بعد از آن نباید حامله شود.

دکتر شهناز خدائی، متخصص کودکان عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران