وقتی كه دلم طبل می زند

به طور عادی، ضربان قلب روندی ناملموس و حس نشدنی دارد و شما از تپیدن قلب خود آگاه نیستید. برای اینكه بهتر این مفهوم متوجه شوید، سعی كنید بدون گرفتن نبضتان، سرعت تپش قلبتان را محاسبه كنید.

معمولا این كار ممكن نیست، چون ضربان قلب را بدن حس نمی كند، اما گاهی اوقات وضعیت برعكس است و فرد هر لحظه ضربان قلب خود را در سینه اش حس می كند. این احساس اگر طولانی مدت ادامه پیدا كند، بسیار آزار دهنده است.

تعداد بیمارانی كه با شكایت از <تپش قلب> به متخصص قلب و عروق مراجعه می كنند چندان كم نیست. به طور كلی، احساس تپش قلب و حس ضربان های آن را می توان به دو دسته تقسیم كرد: موارد طبیعی و موارد غیر طبیعی. برای تعریف موارد طبیعی یك مثال می زنیم؛ حدود ۵ دقیقه بدوید و سپس بایستید.

در این حالت، قلب شما محكم و به سرعت در قفسه سینه می تپد و شما از تمام ضربان های آن آگاه و باخبر می شوید. انگار هر یك از ضربان ها را در قفسه سینه خود احساس می كنید. به طور عادی در ورزش یا فعالیت های جسمانی سنگین، قلب مجبور می شود برای تامین نیازهای بدن با سرعت و قدرت بیش از معمول بتپد و همین باعث می شود از تپیدن قلب خود باخبر شوید.

این واكنش طبیعی بدن است و در همه افراد سالم و حتی ورزشكاران وجود دارد. حس كردن تپش های قلب هنگام ورزش به طور معمول آزار دهنده نیست و هیچ وقت كسی با این شكایت كه <در حین ورزش ضربان قلبم را احساس می كنم> به پزشك مراجعه نمی كند.در اصل، همه به طور ذاتی متوجه می شوند كه این حس طبیعی است و نشانه ای از بیماری خاصی نیست.

از طرف دیگر، در اضطراب های موقت نیز همین حالت ایجاد می شود. زمانی كه به مطب دكتر می روید، امتحان دارید، یا عصبانی شده اید، به طور موقت سرعت ضربان قلب شما افزایش می یابد اما اینها هم موقت هستند و شما به طور ذاتی متوجه می شوید كه این واكنش طبیعی بدن به اضطراب است و از بیماری قلبی ناشی می شود.

اما من بیمارم

صرف نظر از آنچه ذكر شد، در بسیاری از موارد تپش قلب بیمارگونه است و از بیماری های مختلف ناشی می شود. برخی از این بیماری ها، بیماری های خود قلب و برخی دیگر، بیماری های درگیر كننده سایر اعضای بدن هستند.

به همین دلیل، بیمارانی كه از تپش قلب شكایت دارند، پس از مراجعه به پزشك متخصص بیماری های قلب و عروق تحت بررسی های وسیعی قرار می گیرند تا علت زمینه ای كه شاید خارج از قلب باشد، شناسایی و به دنبال آن، درمان مناسب و منطقی در نظر گرفته شود.

امان از اعصاب

همان طور كه پیش از این گفتیم، به علت مكانیسم های جبرانی، بدن در مقابله با استرس و اضطراب، ضربان قلب را زیاد می كند و افزایش ناگهانی سرعت و قدرت ضربان قلب باعث می شود فرد از ضربان قلب خود آگاهی پیدا كند اما در نظر بگیرید فردی به علت مشكلات روانپزشكی دچار استرس و اضطراب دایمی باشد.

این افراد همیشه به دلیل مشابه، ضربان قلب خود را احساس می كنند. بنابراین یكی از علل مهم تپش قلب اضطراب و نگرانی مداوم است اما هیچ گاه نمی توان به افرادی كه احساس تپش قلب دارند گفت بیماری آنها ناشی از اضطراب است و نیاز به درمان ندارد.

تنها زمانی می توان این تشخیص را مطرح كرد كه پس از انجام بررسی های كافی احتمال وجود بیماری های درگیر كننده قلب و دیگر اعضا رد شده باشد و مطمئن باشیم جسم فرد سالم است. تنها در این صورت می توان علائم بیمار را به بیماری های روانی، استرس و اضطراب نسبت داد.

در این موارد هم درمان چندان سخت نیست. مشاوره با یك روان شناس یا روانپزشك و نیز در صورت صلاحدید روانپزشك، مصرف دوره ای داروهای ضداضطراب و آرام بخش می تواند علائم بیماری را برطرف كند.

تیروئید و علائم مختلف

متاسفانه بیماری های تیروئید علائم بسیار متفاوتی دارند و می توانند با هزار چهره خود را نشان دهند. در پركاری تیروئید، به علت آزادسازی بیش از حد هورمون های تیروئید به داخل خون، سوخت و ساز بدن به طور چشمگیر زیاد می شود.

قلب هم مجبور است برای جبران نیازهای افزایش یافته بدن، خون بیشتری به اعضا برساند. این كار تنها از طریق افزایش سرعت و قدرت ضربان قلب مقدور است و همین مساله باعث می شود فرد ضربان قلب خود را احساس كند اما معمولا این بیماران دیگر علائم پركاری تیروئید نظیر لرزش دست، كاهش وزن، تعریق، اسهال و علائم چشمی را هم از خود بروز می دهند.

درمان چندان سخت نیست اما متاسفانه بیماری های تیروئید بسیار تمایل به عود دارند. پس باید هر چند وقت یك بار از طریق آزمایش خون، پیگیر وضعیت این بیماری شد. درمان در این موارد به عهده متخصص غدد یا متخصص پزشكی هسته ای است.

فشارخون بالا

قلب در اصل باید خون را به داخل عروق بزرگ بدن پمپ كند اما این عروق دارای فشار هستند، یعنی همان فشاری كه پزشك در مطب از روی بازوی شما با یك دستگاه فشارخون محاسبه می كند و با اعدادی مثل ۱۲ روی ۸ یا ۱۳ روی ۹ به شما اعلام می كند.

بنابراین قلب پیش روی خود با یك سد یا یك مقاومت مواجه می شود و باید انرژی زیادی مصرف كند تا بتواند خون درون خود را به داخل این عروق پرفشار وارد كند.

در حالت عادی قلب به قدری قدرت دارد كه می تواند این كار را به راحتی انجام دهد اما زمانی كه فشار درون عروق بالا می رود، قلب مجبور می شود انرژی بیشتری صرف كند و به اصطلاح پرقدرت تر بتپد. همین مساله باعث می شود فرد از ضربان قلب خود آگاه و به اصطلاح دچار تپش قلب شود.

اصل ماجرا

در این نوشتار از خود قلب كمتر گفتیم. بخش مهمی از تپش قلب ناشی از بیماری های قلب است. هر یك از بخش های مختلف قلب، ممكن است به دنبال ابتلا به بیماری های مختلف، برای بیمار تپش قلب ایجاد كنند. بیماری های دریچه ای قلب گاهی با این علامت همراه هستند.

در قلب ۴ دریچه اصلی وجود دارد كه شاید نام آنها برای شما چندان ناآشنا نباشد: دریچه دولتی یا میترال، دریچه سه لتی یا تری كوسپید، دریچه آئورت و دریچه شریان ریوی.

بیماری های مختلفی ممكن است باعث تنگ یا گشاد شدن این دریچه ها شوند كه از مهم ترین آنها به مشكلات مادرزادی و تب روماتیسمی می توان اشاره كرد. فرد مبتلا به این بیماری ها ممكن است دچار تپش قلب، تنگی نفس یا ضعف باشد اما این علائم اكثرا در مراحل پیشرفته بیماری ایجاد می شوند و بیماری ابتدا اكثرا بی علامت است.

بیماری های درگیر كننده عضله قلب هم می توانند به تپش قلب منجر شوند. این بیماری ها طیف بسیار گسترده ای دارند و از بیماری های عفونی و التهابی گرفته تا علل ناشناخته را شامل می شوند. اگر منشا بیماری التهابی باشد، علائم دیگری مثل تب هم وجود دارد.

بسیاری از بیماری های فوق، تنگی نفس را نیز به همراه دارند. اما یكی از مهم ترین علل تپش قلب، به هم ریختن ریتم طبیعی ضربان های قلبی است. قلب در حالت عادی ریتم و آهنگ بسیار منظمی دارد. هر گاه این ریتم به هم بخورد، فرد از ضربانات قلب خود آگاه و به اصطلاح دچار تپش قلب می شود. این بیماری ها انواع بسیار متعددی دارند.

برخی از آنها فقط دهلیزها را درگیر می كنند، برخی فقط به بطن ها محدود می شوند و بعضی دیگر از دهلیزها شروع می شوند و به بطن ها گسترش پیدا می كنند. با توجه به اینكه نوار قلب می تواند به خوبی ریتم قلب را به پزشك نشان دهد، پزشكان متخصص قلب و عروق برای بیمارانی كه از تپش قلب شكایت می كنند، حتما از گرفتن نوار قلب استفاده می كنند تا آهنگ تپش قلب آنها را متوجه شوند. در ضمن این نوار به متخصص نشان می دهد كه منشا به هم خوردن ریتم قلب دهلیز راست یا بطن؛ اما مشكلی كه وجود دارد این است كه گاهی تپش قلب دائمی نیست.

به طور مثال، بیمار زمانی كه در مطب پزشك حضور دارد، تپش قلب ندارد اما در منزل دچار این حالت است. با این حساب نوار قلبی كه در مطب پزشك گرفته شده، نمی تواند مشكل به هم ریختن ریتم منظم قلبی را نشان دهد.

به همین دلیل متخصص قلب در چنین مواردی مجبور می شود از روش دیگری برای بررسی بیماری استفاده كند. این روش هولتر مونیتورینگ نام دارد كه همان نوار قلب معمولی است اما با دستگاه كوچكی كه به بدن بیمار وصل می شود، در تمام ۲۴ ساعت روز از قلب بیمار اطلاعات می گیرد و آن را ثبت می كند.

در حقیقت یك دستگاه كوچك نوار قلب است كه بدون آزار و اذیتی برای بیمار در تمام شبانه روز همراه اوست و دائم از او نوار می گیرد. این نوارها در حافظه دستگاه ثبت می شود و سپس متخصص قلب و عروق آنها را مرور می كند تا اگر هر زمانی از شبانه روز ریتم قلب بیمار به هم ریخته باشد، آن را شناسایی كند. علت دیگر، سكته قلبی است.

سكته های قلبی اكثرا با درد شدید قفسه سینه همراه هستند اما باید توجه داشت این مورد همیشگی نیست و بسیاری از سكته های قلبی بدون درد قفسه سینه هستند و با علائم دیگری نظیر تنگی نفس، تپش قلب، درد شانه، گردن و یا شكم مشخص می شوند. حتی ناشایع نیست كه فرد هیچ علامتی هنگام سكته قلبی نداشته باشد.

با این حساب علل تپش قلب بسیار متفاوتند و تنها از روی علامت نمی توان علت زمینه ساز آن را مشخص كرد.

با توجه به اینكه درمان بیماری ها به شدت وابسته به علت زمینه ساز آنهاست، همیشه در مواجهه با چنین علائمی باید به متخصص قلب و عروق مراجعه كرد تا پس از انجام معاینه و آزمایش ها و بررسی های لازم، علت زمینه ای شناسایی و در مرحله بعد، درمان بر اساس عامل زمینه ای طراحی شود.

هیچ گاه سرخود یا بر اساس توصیه های افراد غیرمتخصص و ناآشنا با مسائل پزشكی برای درمان تپش قلب یا دیگر بیماری ها، از دارویی استفاده نكنید. بسیاری از این داروها ممكن است علائم شما را از بین ببرند اما با توجه به اینكه علت زمینه ای را به درستی درمان نمی كنند، مدتی بعد با عوارض بدترمجبور خواهید شد به پزشك مراجعه كنید.

دكتر علی‌غلامرضانژاد