اکثر مبتلایان به بیماری کبدی در کشور ما به علت عدم بروز علائم ظاهری، شناسائی نشده اند و در اغلب موارد پس از پیشرفت بیماری، فرد مبتلا شناسائی می شود. البته ذکر این نکته ضروری است که با افزایش آگاهی، نباید ترس نابجا را در جامعه ترویج داد. بدیهی است باید از افراد مبتلا حمایت مادی و معنوی کرد و در امر ریشه کنی بیماری همکاری نمود. مدیران محترم در هر وزارتخانه و یا سازمان می توانند شرایط محیط خود را در آماده سازی برخورد مناسب با بیماران مبتلا به هپاتیت هموار نمایند. این بیماران باید زندگی کنند، به فعالیت های اجتماعی و اقتصادی بپردازند و سربار جامعه نباشند. طرد کردن آنها و برخوردهای نامناسب بسیار ناصواب خواهد بود.

هپاتیت، یک معضل جهانی

امروزه هپاتیت یکی از مشکلات عمده در زمینه بهداشت و درمان در سطح جهان است. علل و نحوه انتقال هپاتیت و شیوع آن با توجه به سطح بهداشتی، سنن و عادات اجتماعی و میزان رعایت مسائل اخلاقی متفاوت است. بشر از دیرباز با این بیماری آشنا بوده و بقراط، حکیم یونانی، در این باره نوشته است. در جنگ های داخلی آمریکا و جنگ جهانی اول، هپاتیت مشکل بزرگی بود و سبب خارج شدن تعداد زیادی از سربازان از صحنه جنگ و صدمات جبران ناپذیر به ارتش گردید. در جنگ جهانی دوم نیز به دلیل مشکلات بهداشتی و ... قشر، وسیعی از مردم در خاورمیانه و ایتالیا دچار هپاتیت شدند که این موارد در گزارش های پزشکی ثبت شده است.

طبق آخرین گزارش سازمان بهداشت جهانی (WHO) حدود ۴۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان حامل ویروس هپاتیت ”ب“ هستند. هپاتیت ”ب“ پس از بیماری های سل و مالاریا شایع ترین بیماری مسری عفونی است. سالانه حدود ۵۰ میلیون نفر به تعداد افراد آلوده در دنیا افزوده می شود. بیشتر مبتلایان به این بیماری در کشور پهناور چین و تایوان به سر می برند. شیوع این بیماری در برخی از نواحی آسیا و آفریقا بسیار بالاست و تعداد آنها حتی به ۲۰ درصد جمعیت این مناطق نیز می رسد. شیوع ناقلین هپاتیت ”ب“ در ایران حدود ۳ درصد افراد جامعه یا قریب به دو میلیون نفر است. البته این آمار در شهرها و روستاهای مختلف کشور متفاوت است.

نقش کبد در سلامتی

کبد کارخانه شیمیائی بدن است و بسیاری از اعمال پیچیده شیمیائی را که برای ادامه زندگی ارزش حیاتی دارند، انجام می دهد. نقش کبد در حذف مواد و سموم اضافی حاصل از سوخت و ساز موادغذائی بسیار حیاتی است.

محل کبد در بدن

کبد بزرگترین اندام داخلی بدن است و نقش مهمی در تنظیم پدیدە های حیاتی برعهده دارد. در حقیقت، بدون کبد نمی توان زندگی کرد! کبد در قسمت بالا و راست شکم درست زیر دنده ها قرار دارد. وزن آن در بالغین حدود ۵/۱ تا ۵/۲ کیلوگرم است. در قسمت فوقانی کبد، عضله دیافراگم قرار دارد. خون رسانی به کبد بسیار زیاد است و به آن ”جگر سیاه“ نیز گفته می شود.

کبد، اندام همه کاره

یکی از اعضای بدن که وجود آن برای ادامه حیات ضروری است، کبد است. خوشبختانه، ادامه حیات با بخش کوچکی از کبد نیز امکان پذیر است. در بیماری های مختلف به خصوص در هپاتیت ویروسی، کبد دچار التهاب و تخریب می شود. در اغلب موارد، با وجود اختلال در عملکرد کبد، علائم بیماری ظاهر نمی شود و تنها در مراحل پیشرفته نارسائی، اختلال عملکرد کبد خود را نشان می دهد.

هپاتیت چیست؟

هپاتیت یعنی ”التهاب و ورم کبد“ که به آن ”یرقان“ نیز گفته می شود. مهم ترین عوامل ایجاد کننده آن ویروس ها هستند، ولی باکتری ها و سموم گوارشی، بیماری های ارثی و خودایمنی و مصرف مشروبات الکلی نیز می تواند سبب بروز هپاتیت شود. ویروس ها موجودات بسیار ریزی هستند که با چشم معمولی دیده نمی شوند و تا کنون حداقل شش نوع مختلف از ویروس های مولد هپاتیت شناسائی شده اند و نام گذاری آنها به ترتیب حروف الفبای انگلیسی صورت گرفته است. ویروس هپاتیت E, D, C, B, A و G.

علائم و نشانه های هپاتیت

به دنبال ورود ویروس هپاتیت به بدن فرد سالم، از هر طریق ویروس خود را به کبد رسانده و در آنجا رشد و تکثیر می یابد و علائم هپاتیت بروز می نماید.

تابلوی بیماری کاملاً متغیر است و بروز علائم ابتلا به بیماری از یک حالت سرماخوردگی و حالت آنفلوانزا، بی اشتهائی، ضعف و بی حالی، احساس کسالت و تیره رنگ شدن ادرار و کم رنگ شدن مدفوع، خارش و سردرد تا یک حالت یرقان شدید متغیر است. به این حالت ”هپاتیت حاد“ گفته می شود.

ناقل بیماری هپاتیت

ناقل بیماری هپاتیت به کسانی گفته می شود که ویروس هپاتیت ”ب“ در خونشان به مدت بیش از ۶ ماه وجود داشته باشد، حال عمومی خوبی داشته و در بررسی آزمایشگاهی اختلالی در کار کبد آنان مشاهده نشود. در چنین شرایطی، ویروس به صورت مسالمت آمیز در داخل بدن وجود دارد ولی به کبد آسیبی نمی رساند. البته همان طور که گفته خواهد شد باید به صورت دوره ای این افراد را معاینه کرد، زیرا خطر فعال شدن ویروس و آسیب کبدی وجود دارد. در صورت انتقال ویروس هپاتیت ”ب“ از مادر آلوده به نوزاد، احتمال باقی ماندن عفونت و ناقل شدن نوزاد زیاد است و عمده ناقلین هپاتیت ”ب“ در کشور از این طریق مبتلا شده اند.

راه های انتقال ویروس هپاتیت ”ب“

در مطالعاتی که توسط اینجانب و همکاران در سال ۷۵ در اهداکنندگان خون انجام شد، مشاهده شد که انتقال از مادر آلوده به نوزاد مهم ترین راه انتقال این بیماری در ایران است. در قدیم مهم ترین علت ابتلا به هپاتیت ”ب“ استفاده از خون و فرآورده های آن بوده است ولی از زمان شناسائی آزمون HBs Ag به عنوان یک تست تشخیصی و بررسی تمام خون ها از این نظر و استفاده از خون های عاری از ویروس هپاتیت ”ب“ این خطر بسیار کاهش یافته است. انتقال هپاتیت، به دنبال استفاده از وسایل غیراستریل دندان پزشکی، سوراخ کردن غیربهداشتی گوش، تزریقات غیربهداشتی زیرجلدی، طب سوزنی و خالکوبی نیز ممکن است.

خوشبختانه تماس های عادی و روزمره نظیر دست دادن، در یک اتاق کار کردن، معاشرت با دوستان و همکلاسی ها، خطر انتقال بیماری را به دنبال ندارد و جای نگرانی نیست. فقط رعایت نکات بهداشتی کافی است! نیازی به جدا کردن افراد ناقل هپاتیت در غذاخوری ها نیست و آنها همانند دیگران می توانند زندگی کنند.

تشخیص

راه تشخیص این بیماری اندازه گیری آنتی ژن سطحی این ویروس یعنی HBs Ag است. در مورد فردی که آزمایش HBs Ag وی مثبت است، تنها نتیجه ای که می توان گرفت، این است که شخص، آلوده به ویروس هپاتیت ”ب“ است (یعنی در بدن وی ویروس هپاتیت ”ب“ وجود دارد). آنچه این آزمایش را معنی دار می کند، حال عمومی فرد، وضعیت کبد (اندازه آن و نتایج آزمایش های تخصصی کبد)، سونوگرافی کبد و چند آزمایش دیگر در مورد فعالیت ویروس در بدن است.

دستورالعمل شیوه استفاده از واکسن هپاتیت ”ب“

پیشگیری از این بیماری یکی از مهم ترین راه های کنترل این بیماری است. واکسن هپاتیت ”ب“ مهم ترین راه پیشگیری از ابتلا به این بیماری است. تزریق واکسن هپاتیت ”ب“ معمولاً در سه نوبت و به فواصل یک ماه و ۶ ماه پس از اولین تزریق است. تزریق واکسن باید عضلانی و حتماً در عضله بازو صورت گیرد.

تأثیر واکسن

با استفاده از واکسن هپاتیت ”ب“ در سه نوبت تا ۹۵ درصد موارد باعث ایجاد آنتی باید ضد HBS در بدن شده و در واقع فرد ایمن می شود.

واکسن هپاتیت باید به چه کسانی تزریق شود؟

در افراد زیر تزریق واکسن ضرورت دارد:

۱. تمام نوزادان متولد شده

۲. کودکان کوچک تر از ۹ سال

کمیته پیشنهاد دهنده واکسن در آمریکا (ACIP) پیشنهاد کرده که واکسن هپاتیت ”ب“ در افراد جوان تر از ۱۸ سال تزریق شود.

۳. کارکنان بهداشتی درمانی (بیمارستان ها و...) که ممکن است با خون و فرآورده های آن و یا سوزن و سایر وسایل آلوده به ویروس هپاتیت ”ب“ در تماس باشند. این گروه شامل پزشکان، جراحان، پرستاران، دندانپزشکان، کمک دندانپزشکان، دندانسازان و دانشجویان گروه های مختلف پزشکی، کارکنان بخش های دیالیز، کارکنان آزمایشگاه ها، بانک خون، سازمان انتقال خون و کسانی که در خانه از افراد عقب افتاده مراقبت می کنند، می باشد.

به گروه های فوق ”افراد پرخطر“ گفته می شود. تزریق سه نوبت واکسن هپاتیت ”ب“ و بررسی آنتی بادی های ضد ویروس هپاتیت ب (HBs Ab) یک تا سه ماه پس از آن ضروری است.

۴. همسر، فرزندان، والدین و کلیه کسانی که با فرد ناقل هپاتیت ”ب“ زندگی می کنند.

نقش مدیران چیست؟

فراهم کردن شرایط مناسب، جهت درمان بیماران مبتلا به هپاتیت ”ب“.

ممانعت از بروز تشویش و نگرانی در بین همکاران ناقلین مبتلا به هپاتیت.

هپاتیت ”سی“

یکی از شش ویروس شناخته شده هپاتیت، ویروس هپاتیت ”سی“ است که عامل اکثر موارد هپاتیت ویروسی در انسان است. تقریباً ۴ میلیون نفر در آمریکا به هپاتیت ”سی“ آلوده اند. سالیانه حدد ۱۷۰،۰۰۰ مورد آلودگی جدید شناسائی می شوند. امروزه هپاتیت ”سی“ مهم ترین دلیل انجام پیوند کبد در آمریکا است. در کشور ما احتمالاً ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار نفر مبتلا به این ویروس هستند. هپاتیت ”سی“ به طور عمده از طریق خون منتقل می شود. این ویروس به راحتی به وسیله سیستم ایمنی میزان از بین نمی رود. بنابراین در بیشتر از ۸۵ درصد بیماران، هپاتیت ”سی“ عفونتی ماندگار است.

راه های انتقال هپاتیت ”سی“

عفوت با ویروس هپاتیت ”سی“ یک مشکل مهم بهداشتی در سراسر جهان است. امروزه از این بیماری به عنوان یک معضل یاد می شود. ولی چنانچه اقدامات لازم در جهت کنترل و پیشگیری از آن صورت نگیرد، مطمئناً در آینده نزدیک یک فاجعه خواهیم داشت.

ویروس هپاتیت ”سی“ از راه تماس با خون آلوده منتقل می شود. ویروس هپاتیت ”سی“ در محیط خارج از بدن و درون خون خشک شده نیز سه ماه زنده می ماند. ولی با جوشاندن در ۱۰۰ درجه سانتی گراد و به مدت ۵ دقیقه از بین می رود.

تا قبل از سال ۱۹۹۲ در کشورهای خارجی و قبل از سال های ۱۳۷۴ و ۱۳۷۵ در ایران، شایع ترین راه انتقال ویروس هپاتیت ”سی“، استفاده از خون و فرآورده های آن بوده است. بدیهی است که پس از این سال ها تمام خون ها از نظر انواع بیماری های عفونی از جمله هپاتیت ”سی“ مورد بررسی قرار گرفته و تنها در صورت سالم بودن اجازه تزریق داده می شود.

دریافت مداوم فرآورده های خونی در دریافت کنندگان فاکتورهای انعقادی ۸ و ۹ در بیماران هموفیلی و همچنین دریافت خون در بیماران مبتلا به نارسائی مزمن کلیه که تحت دیالیز خونی قرار می گیرند، ایشان را در معرض خطر جدی ابتلا به هپاتیت ”سی“ قرار داده است. امروزه متأسفانه اعتیاد به موادمخدر تزریقی و تماس با خون افراد آلوده از طریق استفاده مشترک از سوزن مصرفی عامل مهمی در ابتلا به هپاتیت ”سی“ است.

بیماران مبتلا به هپاتیت ”سی“ به ۴ دسته کلی تقسیم می شوند:

۱. گروه اول: افراد در معرض خطر به دلیل سابقه مثبت استفاده از خون و فرآورده های آن مانند بیماران هموفیلی دیالیزی و تالاسمی.

۲. گروه دوم: سابقه مثبت تزریق خون در سال های قبل از ۱۳۷۴ که خون از نظر هپاتیت ”سی“ بررسی نمی شده است.

۳. گروه سوم: افراد معتاد به موادمخدر تزریقی و یا دارای شرکای جنسی متعدد.

۴. گروه چهارم: این گروه شامل ۳۰ تا ۴۰ درصد مبتلایان بوده و علت خاصی جهت ابتلای آنان یافت نمی شود.

هپاتیت و اعتیاد

متأسفانه اعتیاد به موادمخدر تزریقی از علل مهم ابتلا به هپاتیت ”سی“ است. استفاده از سرنگ به صورت مشترک در بین معتادان به موادمخدر می تواند به انتقال انواع عفونت ها از جمله هپاتیت ”ب“، ”سی“ و ایدز منجر شود. البته اعتیاد به کوکائین و استنشاق از راه بینی نیز از راه های انتقال بیماری است. بزرگی که معتادان به موادمخدر را تهدید می کند ابتلاء به گونه های مختلف ویروس هپاتیت ”سی“ است که موجب بروز بیماری با شدت بیشتر است. در این موارد پاسخ به درمان با داروهای ضد ویروسی کم می شود.

هپاتیت و انتقال در داخل خانواده

انتقال ویروس هپاتیت ”سی“ به دنبال تماس جنسی در خانواده شایع نیست.

باید توجه داشت که جداسازی وسایل زندگی مثل قاشق و بشقاب ضروری نیست، ولی جداسازی وسایل شخصی مثل مسواک، ریش تراش، ناخن گیر، برس، حوله و کیسه حمام ضروری است. هیچ دلیلی دال بر انتقال این عامل عفونی از راه مواد خوراکی مثل غذای آلوده و یا آب آلوده وجود ندارد. نسبت به انتقال این بیماری به دیگران نباید حساسیت شدید نشان داد و یا به گونه ای رفتار نمود که فرد احساس گناه نماید. صحیح ترین روش ، آن است که این بیماری را شناخته، راه های انتقال آن را مشخص کرده و با اجرای صحیح دستورات بهداشتی و به دور از خرافات، مانع از انتقال بیماری شد.

هپاتیت ”سی“ از راه های زیر منتقل نمی شود:

۱. دست دادن و بوسیدن فرد آلوده

۲. آشپزی کردن و در یک مکان غذا خوردن

۳. معاشرت معمول در محل کار و منزل

۴. در آغوش گرفتن مبتلایان

۵. از راه هوا

۶. شنا کردن در یک استخر

تشخیص هپاتیت ”سی“

راه تشخیص این بیماری انجام آزمایش آنتی بادی ضد ویروس به روش الیزا است. در فردی که این آزمایش مثبت است باید با استفاده از آزمایش دقیق تر ریبا (RIBA) یا بلات (BLOT) وجود بیماری را اثبات کرد.

آیا هپاتیت ویروسی (ب و سی) درمان دارد؟

بله. امروزه با استفاده از داروهای جدید می توان در درصد بالائی از بیماران نسبت به کنترل آن اقدام کرد.

در حال حاضر، ساخت داروهائی نظیر اینترفرون در کشور شروع شده است. نتایج حاصل از آزمایشات نشان داده که این دارو مؤثرتر از داروهای مشابه در کشورهای پیشرفته صنعتی است. داروی لامیودین نیز در فهرست داروهای بیمه کشور قرار گرفته است.

وظیفه ما چیست؟

وظیفه ما ایجاد تسهیلات مناسب برای توزیع مناسب داروها با قیمت ارزان برای استفاده بیماران و همچنین ایجاد تسهیلاتی نظیر بیمه همگانی، ارائه خدمات ارزان تر برای بیماران و... است.پس امروزه می توان نسبت به مهار بیماری و بازگردان زندگی سالم به بیماران اقدام کرد، به شرطی که بیماران در مراحل زودرس بیماری تشخیص داده شوند و با پزشک خود همکاری نمایند.

دکتر سیدموید علویان(دانشیار د