بسیاری از والدین می دانند در روزهای گرم و طولانی تابستان بیماری های مختلف و بخصوص اسهال و استفراغ در کمین کودکان است و به همین دلیل سعی می کنند با شیوه های گوناگون از بروز این مشکل پیشگیری کنند.

در تمام نقاط جهان، اسهال و استفراغ یکی از بیماری های شایع کودکان و بخصوص کودکان کمتر از پنج سال است، اما پیش از هر چیز باید بدانیم هریک از ارگانیسم های مولد این بیماری، در فصل و زمان خاصی از سال، فعالیت بیشتری دارد و به درجه حرارت و شرایط محیطی ویژه ای نیازمند است. فصل تابستان هم زمان مناسبی برای رشد و تکثیر بسیاری از این میکروارگانیسم هاست، ولی همان طور که گفته شد، این بیماری فقط مخصوص فصل تابستان نیست و در فصل های سرد سال نیز ممکن است کودکان با این بیماری روبه رو شوند. خوشبختانه در بسیاری از موارد اسهال و استفراغ خود محدودشونده است و فقط به اقدامات حمایتی صحیح نیاز دارد.

نباید فراموش کنیم هر کسی می تواند به این بیماری مبتلا شود؛ به همین دلیل کودکان در هر سنی که باشند و همچنین بزرگسالان در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند. البته بعضی از ویروس های مولد اسهال و استفراغ در سنین شیرخوارگی و اوایل دوران کودکی شایع ترند و بخصوص میان کودکانی که در مراکز نگهداری دسته جمعی مانند مهدکودک حضور دارند، ممکن است بیشتر مشاهده شود.

نشانه های بیماری را بشناسید

این بیماری می تواند با حالت تهوع، تب، دل درد، دل پیچه، درد عضلانی و سردرد نمایان شود و علاوه بر این، بعضی از عوامل مولد این بیماری، ممکن است باعث ایجاد علائم تنفسی مانند سرفه نیز شود. باید دقت داشته باشید اسهال های شدید بسرعت وزن کودک را کاهش خواهد داد.

مهم ترین عارضه این بیماری، کم آبی در بدن است. معمولا وقتی میزان دفع آب از بدن به واسطه اسهال، بیشتر از مایعات دریافتی باشد، یا اگر بیماری با استفراغ های مکرر هم همراه شود، علائم کم آبی ظاهر خواهد شد که البته به میزان و شدت کم آبی بستگی دارد؛ بی قراری و عطش برای نوشیدن مایعات، چشم های گودافتاده، نداشتن اشک هنگام گریه، کاهش میزان ادرار و فرورفتن ملاج در شیرخوارانی که هنوز ملاجشان بسته نشده است، از علائم کم آبی به شمار می رود. اگر شدت کم آبی بیشتر شود، بی حالی و کاهش سطح هوشیاری ممکن است به حدی برسد که بیمار دیگر قادر به نوشیدن نباشد.

نکته مهم این است که کم آبی در شیرخواران مبتلا به اسهال می تواند بسیار سریع بروز کند، به طوری که اگر والدین بموقع به مراکز درمانی مراجعه نکنند، بیمار دچار شوک شود.

این بیماری از چه راهی می آید؟

ویروس ها شایع ترین علت بروز اسهال و استفراغ به شمار می روند، ولی تعدادی از باکتری ها و انگل ها نیز می توانند باعث ایجاد این بیماری شوند.

این عوامل از طریق اشیا، دست های آلوده، آب آلوده، غذای غیربهداشتی یا کاملا پخته نشده مثل همبرگر، تماس مستقیم با مدفوع مثل تعویض پوشک شیرخوار یا تماس با حیوانات به انسان انتقال می یابد.

علاوه بر این موارد، سطوح آشپزخانه و دستشویی و اسباب بازی های کودک نیز از جمله عوامل انتقال میکروارگانیسم های مولد اسهال و استفراغ به حساب می آید. بنابراین فراموش نکنید رعایت نکردن بهداشت فردی و استفاده نکردن از آب ضدعفونی شده یا غذای بهداشتی مهم ترین علل شیوع این بیماری است که باید مورد توجه قرار گیرد. نگهداری و بازی با حیواناتی مانند جوجه و لاک پشت نیز می تواند عامل انتقال بعضی از میکروارگانیسم های مولد اسهال باشد.

البته باید توجه داشته باشید عوامل غیرعفونی هم می تواند موجب بروز اسهال و استفراغ شود که از جمله علل اسهال های غیرعفونی می توان به آلرژی های غذایی مانند حساسیت به پروتئین های شیر گاو در شیرخواران یا اسهال های ناشی از مصرف آنتی بیوتیک اشاره کرد.

والدین مراقب باشند

اساس و پایه درمان کودکان مبتلا به اسهال، جبران آب از دست رفته است و به همین دلیل این باور غلط که در زمان اسهال باید تغذیه بیمار را قطع کرد، می تواند به قیمت جان او تمام شود. البته ممکن است بیمار به دلیل بی اشتهایی از خوردن غذاهای جامد امتناع کند و به همین دلیل مایع درمانی در زمان اسهال اهمیت ویژه ای دارد. معمولا بهترین مایع در این شرایط، سرم خوراکی یا همان ORS است که باید به روش صحیح تهیه شود؛ به این معنا که هر بسته پودر ORS باید در یک لیتر آب حل شود که البته یک لیتر آب لزوما با چهار لیوان آب یکی نیست، چون حجم انواع لیوان با یکدیگر متفاوت است.

ولی نکته مهم این است که اگر روش تهیه سرم خوراکی صحیح نباشد و غلیظ تر یا رقیق تر از معمول تهیه شود، می تواند بسیار خطرناک بوده و سبب اختلال در تعادل آب و املاح بدن، تشنج و آسیب های جبران ناپذیر مغزی شود.

به یاد داشته باشید هنگام بروز اسهال تغذیه با شیر مادر نباید قطع شود یا اگر شیرخوار از شیر خشک استفاده می کند، نباید غلظت آن را تغییر دهید و مثلا آن را رقیق تر از قبل تهیه کنید. همچنین از مصرف مایعاتی که به اشتباه هنگام اسهال توصیه می شود مانند نوشابه، آبمیوه، آب کمپوت یا هر مایع شیرین غلیظ دیگر پرهیز کنید، چون این نوشیدنی ها می تواند اسهال را تشدید کند. بهتر است هنگام بروز اسهال به کودک آب خالص و بدون املاح هم ندهید و به جای آن از سرم خوراکی که املاح آن استاندارد است، استفاده کنید.

خودسرانه به کودک دارو ندهید

بسیاری از اسهال های کودکان علت ویروسی دارد و به همین دلیل باید از مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک ها جدا خودداری کنید، چون این کار نه تنها تاثیری در درمان اسهال های ویروسی ندارد، بلکه ممکن است سیر بیماری را تشدید کرده و به بروز عوارضی خطرناک منجر شود. در ضمن فراموش نکنید مصرف داروهای ضداسهال هم می تواند بسیار خطرناک باشد، چون این داروها اغلب حرکت روده ها را کند می کند و اگرچه در ظاهر دفعات اسهال کاهش می یابد، ولی دفع آب از بدن همچنان ادامه خواهد داشت.

با وجود این توصیه ها گاهی ممکن است کودک نیاز داشته باشد در بیمارستان بستری شده و تحت درمان های تزریقی با سرم قرار گیرد. بنابراین در صورت بروز اسهال در شیرخواران کوچک تر از شش ماه یا مشاهده خون در مدفوع یا دفع مدفوع بلغمی حتما باید به پزشک مراجعه کنید. افزون بر این، وجود دل درد شدید همراه با اسهال، استفراغ های مکرر، ناتوانی در نوشیدن مایعات، کاهش سطح هوشیاری یا بی قراری شدید، کم شدن یا قطع ادرار، نداشتن اشک هنگام گریه، خشک بودن مخاط دهان، چشم های گودافتاده و تب شدید نیز از جمله علائمی است که به مراجعه به پزشک نیاز دارد. اگر طی مدت پنج تا هفت روز روند بهبودی مشاهده نشد، حتی اگر هیچ یک از علائم فوق نیز اتفاق نیفتاده باشد، باید کودک را به پزشک برسانید.

برای پیشگیری از اسهال بهداشت را رعایت کنید

چون بیشتر علل عفونی ایجادکننده اسهال از طریق مصرف مواد غذایی آلوده وارد بدن می شود، برای پیشگیری از بروز اسهال باید از تمیز بودن آب و مواد غذایی مورد مصرف کودکان اطمینان حاصل کنید. شست وشوی مکرر دست ها، بخصوص پس از استفاده از سرویس بهداشتی و قبل از تهیه و مصرف غذا نیز بسیار مهم است.

در آشپزخانه نیز سطوحی را که در تماس با مواد غذایی بخصوص گوشت خام و سبزی قرار می گیرد، باید هر روز با ماده ضدعفونی کننده بشویید. برای پخت غذا باید توجه داشته باشید که عمق گوشت کاملا مغزپخت شده و رنگ آن صورتی نماند. هنگام سفر هم باید از مصرف آبی که به سلامت آن اطمینان ندارید، مانند آب چاه یا چشمه خودداری کنید.

البته با توجه به این که پس از قطع علائم بیماری، ممکن است عامل بیماری زا تا مدتی از مدفوع بیمار قابل دفع و گسترش در محیط باشد، بهتر است بیمار تا دو هفته پس از قطع اسهال از استخر استفاده نکند.

دکتر شیرین سیاح‌فر

فوق‌تخصص عفونی اطفال