یکی از مهم ترین غدد درون ریز بدن که روی سیستم های اصلی بدن مانند مغز، قلب، عروق، دستگاه گوارش و تنفسی تاثیر مستقیم می گذارد غده تیرویید است. کوچک ترین مشکل در فعالیت غده تیرویید عوارض جدی ای را برای افراد به همراه دارد و زندگی آنها را تحت الشعاع قرار می دهد. یکی از شایع ترین بیماری های تیرویید، کم کاری و پرکاری تیرویید است که در زنان بیشتر از مردان دیده می شود. دکتر اکبر سلطانی

فوق تخصص غدد، شما را با شایع ترین بیمارهای تیرویید و روش های درمانی آن آشنا می کند.

کار غده تیرویید چیست؟

غده تیرویید در ناحیه قدامی گردن و بالای جناق قرار دارد. کار غده تیرویید تنظیم سوخت و ساز بدن و رشد انسان است به علاوه در تنظیم آب و الکترولیدها تاثیر می گذارد و به طور کلی با عملکرد تمامی سیستم ها به خصوص مغز، اعصاب و قلب رابطه مستقیم دارد و مهم ترین وظیفه آن تاثیر روی سیستم سوخت و ساز بدن است.

علایم پرکاری تیرویید چیست؟

پرکاری تیرویید به صورت دایم یا موقت است. پرکاری موقت معمولا با مصرف دارو بعد از مدتی درمان پیدا می کند. در مورد پرکاری تیرویید دایم معمولا بیمار با بعضی علایم واضح مراجعه می کند. مثلا بیمار در ناحیه قلب از تپش قلب زیاد و غیرعادی شکایت می کند و در موارد شدید دچار نارسایی قلبی می شود. گاهی اوقات بیمار در ناحیه ریه با تنگی نفس به خصوص تنگی نفس فعالیتی به پزشک مراجعه می کند. علایم این بیماری در دستگاه گوارش به صورت کاهش وزن و افزایش اشتها ظاهر می شود مگر در سنین بالا که میزان اشتهای افراد کاهش پیدا می کند. علاوه بر این مهم ترین ارگانی که درگیر می شود سیستم مغز و اعصاب بیمار است که با نشانه هایی مانند اضطراب و عصبانیت غیرعادی روبه رو می شود. عدم تحمل گرما یا تعریق بیش از حد نیز از موارد دیگری هستند که در سیستم سوخت و ساز بیمار رخ می دهند.

پرکاری تیرویید چه عوارضی را به همراه دارد؟

در مواردی کمتر از ۱۵ درصد بعضی از بیماران دچار علایم چشمی می شوند. در این شرایط بیمار از بیرون زدگی چشم شکایت می کند که گاهی میزان آن بسیار شدید می شود. پرکاری تیرویید اگر بیش از حد معمول طول بکشد یا توسط پزشک تشخیص داده نشود روی استخوان تاثیر منفی می گذارد و تراکم آن را کم می کند.

روش های درمانی برای کنترل پرکاری تیرویید چیست؟

روش های درمانی برای بیماری پرکاری تیرویید معمولا به سه دسته تقسیم می شوند. با تجویز داروهای مخصوص این بیماری را می توان به راحتی کنترل کرد. این داروها تولید هورمون از غده تیرویید را کاهش می دهند چون در پرکاری تیرویید تولید هورمون ها در این غده بیش از حد معمول می شود بنابراین مصرف دارو باعث می شود تا تولید چنین هورمون هایی به میزان کنترل شده ای برسند. ید رادیواکتیو روش دیگری برای درمان پرکاری تیرویید است و بعد از دارو شایع ترین روش درمانی برای این بیماری محسوب می شود. ید رادیواکتیو می تواند غده تیرویید را از کار بیندازد و در ۵۰ درصد موارد تحت تاثیر این ید غده تیرویید کم کار می شود. روش سوم که معمولا کمتر به کار گرفته می شود جراحی غده تیرویید است که به ندرت اتفاق می افتد.

کم کاری تیرویید چه علایمی در بدن دارد؟

علایم کم کاری تیرویید تا حدی برعکس پرکاری تیرویید است. اگر بخواهیم از علایم این بیماری در ارگان های مختلف بدن شروع کنیم خشکی پوست یکی از نشانه های آن است. بیمار معمولا از خشکی بیش از حد پوست و احساس سرما شکایت می کند. پف غیرعادی دور چشم مخصوصا وقتی بیمار صبح از خواب بیدار می شود، می تواند یکی دیگر از علامت های کم کاری تیرویید باشد. کم خونی یکی دیگر از علایم کم کاری تیرویید است که در نتایج آزمایش های خون بیمار مشخص می شود. تنگی نفس فعالیتی در دستگاه تنفسی، یبوست و کاهش اشتها در دستگاه گوارش از دیگر نشانه های بیماری کم کاری تیرویید است که می تواند بیمار را از بروز این ناراحتی آگاه کند. تاثیرات کم کاری تیرویید در سیستم مغز و اعصاب تقریبا شبیه پرکاری تیرویید است البته با یکسری تفاوت ها. مثلا نشانه های افسردگی، کم حوصلگی، کاهش تمرکز و فراموشی که اغلب در کم کاری تیرویید رخ می دهد. یکی از علایم شایع بیماری کم کاری تیرویید در زنان اختلال در عادت ماهانه مانند افزایش یا نامرتب شدن خونریزی است و تا زمانی که خونریزی قطع شود این روند ادامه پیدا می کند. البته این موارد می توانند در کنار نشانه های دیگر کم کاری تیرویید ایجاد شوند. افزایش خونریزی زنان در این حالات آنها را مستعد برای کم خونی می کند. به طور کلی بیماری که به کم کاری تیرویید دچار می شود با علایم کلی مثل درد عضلات، خستگی، ضعف، بی حالی، افزایش وزن، کاهش اشتها که جزو شایع ترین نشانه های این بیماری هستند به پزشک مراجعه می کند.

چه داروهایی برای کم کاری تیرویید تجویز می شود؟

کم کاری تیرویید هم به دو نوع موقت و دایمی تقسیم می شود که نوع موقت آن مانند پرکاری تیرویید موقت با مصرف دارو بعد از مدتی درمان پیدا می کند. با مصرف قرص هایی که برای درمان کم کاری تیرویید تجویز می شود، برای هورمون هایی که غده تیرویید باید ترشح کند، جایگزین پیدا می شود. در کم کاری دایمی هورمون های تیرویید معمولا به صورت T۴ است بنابراین با تجویز داروهای مخصوص سعی می کنیم تا میزان ترشح هورمون ها را به حد طبیعی برسانیم. در اینجا باید به این نکته اشاره کنیم که اگر کم کاری تیرویید به صورت دایمی باشد، بیمار باید تا آخر عمر مصرف دارو را ادامه دهد و به طور مرتب تحت نظر پزشک خود قرار گیرد.

مصرف ید چه تاثیری روی فعالیت غده تیرویید دارد؟

وقتی هورمون های تیرویید ساخته می شوند داخل آنها مقدار زیادی ید وجود دارد و اگر ما میزان مناسبی ید مصرف نکنیم این غده نمی تواند هورمون بسازد. یعنی ید یکی از مواد اولیه سازنده هورمون تیرویید است. هنگامی که شما ید مصرف می کنید غده تیرویید آن را جذب می کند و در مرحله بعد آن را با یک یا دو نوع پروتئین ترکیب می کند و زمانی که این ترکیب اتفاق می افتد، غده تیرویید از آن هورمون می سازد. در نهایت این هورمون تیرویید است که سوخت و ساز بدن را تنظیم می کند و تقریبا روی بیشتر اعضای بدن به طور جداگانه تاثیر می گذارد. بنابراین وقتی شما مقدار کمی ید مصرف کنید، غده تیرویید مواد اولیه برای ساختن هورمون را ندارد به همین دلیل این غده در ابتدا شروع به بزرگ شدن می کند که در نهایت به گواتر تبدیل می شود و به دنبال آن اگر خیلی کم از ید استفاده کنیم مثلا زیر ۲۵ گرم در روز، غده تیرویید دیگر نمی تواند هورمون بسازد و بعد از گواتر دچار کم کاری هم می شود. اگر برای درمان و کنترل میزان هورمون های غده تیرویید اقدامات لازم انجام نشود، بیمار به تاثیرات مخرب این بیماری دچار می شود.

فواید نمک یددار چیست؟

یکی از فواید نمک یددار این است که مقدار صد تا ۱۵۰ میکروگرم ید در روز به بدن می رساند که این مقدار هم برای ساختن هورمون کافی است، هم عموما برای جلوگیری از بزرگ شدن غده تیرویید که آن را گواتر می نامیم، مفید و موثر است. اگر از نمک یددار استفاده می کنید و خیلی غذاهای دریایی مصرف نمی کنید، این موضوع خیلی برایتان مشکل ساز نمی شود چون شما مقدار مورد نظر یون را از مصرف نمک یددار به دست می آورید.

آیا رژیم غذایی خاصی برای بیماری های تیرویید وجود دارد؟

یکی از اشتباهاتی که در این زمینه رخ می دهد، این است که به بیمارانی که مشکل تیرویید دارند توصیه می شود که اصلا ماهی صرف نکنند یا برای مثال کلم و کاهو نخورند چون این مواد دارای ید هستند. خب باید به این نکته اشاره کنم که اصولا در بیماری کم کاری و پرکاری تیرویید رژیم غذایی خاصی وجود ندارد. مطالعات علمی و پزشکی نشان می دهد که مصرف خوراکی هایی مانند کلم و نظیر آن در صورتی می تواند برای تیرویید مشکل ساز شود که به میزان چند کیلوگرم در روز استفاده شود و از آنجایی که هیچ انسان عاقلی این مقدار کلم را در روز نمی خورد بنابراین عموما مصرف مواد خوراکی مانند کلم، انواع سبزیجات و ماهی نه باعث کم کاری تیرویید می شود و نه در پرکاری این غده ممنوعیتی دارد. بنابراین هیچ اثبات علمی در مورد بعضی از رژیم های شایعی در میان مردم درباره غده تیرویید وجود ندارد. همان طور که گفتیم هیچ رژیم غذایی برای بیماری های تیرویید وجود ندارد مگر اینکه فرد به سرطان تیرویید دچار شود که بحث آن کاملا متفاوت است.

آیا کم کاری تیرویید عوارض جدی برای بیمار دارد؟

تیرویید روی تمام ارگان های بدن انسان تاثیر می گذارد و در صورتی که فرد هنگام بروز علایم به موقع به پزشک مراجعه نکند تمام عوارضی که به آن اشاره کردیم تشدید می شود. پوست، چشم، سیستم خونی و قلب و عروق، گوارش، دستگاه ریوی، باروری، مغز و اعصاب و عضلات ارگان هایی هستند که تحت تاثیر عملکرد غده تیرویید قرار دارند. شدیدترین حالت کم کاری تیرویید که گاهی هم در فصل سرما دیده می شود کمای ناشی از کم کاری تیرویید درمان نشده است. زمانی که بیمار کم کاری تیرویید داشته باشد و برای درمان اقدام نکند ممکن است بعد از مدتی دچار کما شود و سطح هوشیاری اش کاهش می یابد. در این حالت فرد دیگر ارتباط برقرار نمی کند، عملکرد مغزش کم می شود یا بیمار دچار افت درجه حرارت می شود، نبض وی کند می شود و تپش قلب هم کاهش پیدا می کند و تنفس فرد دچار مشکل می شود. این ناراحتی به طور مستقیم در چهار سیستم اصلی بدن یعنی قلب و عروق، سیستم مغز و اعصاب تاثیر می گذارد و علایم ناشی از آن در این سیستم شدید می شود.

آیا بیماری های تیرویید به صورت ارثی منتقل می شود؟

بیماری های غده تیرویید به ندرت پیش می آید که به صورت ارثی منتقل شوند. در این شرایط اختلالاتی به صورت ژنتیکی در ساختن و تاثیر هورمون ها به وجود می آید ولی این انتقال ارثی بسیار نادر اتفاق می افتد. بیشترین علت کم کاری تیرویید سیستم ایمنی بدن است. یعنی سیستم ایمنی باعث می شود تا غده تیرویید کم کار شود و در نهایت از کار بیفتد. از علل دیگر کم کاری تیرویید مصرف ید رادیواکتیو در پرکاری تیرویید است که گفتیم آن را کم کار می کند و البته عمل جراحی که باعث کم کاری دایم غده تیرویید می شود.

چه افرادی مستعد به ابتلای بیماری های تیرویید هستند؟

اگر یکی از اعضای خانواده فرد به ناراحتی تیرویید مبتلا باشد چنانچه خود فرد علایم کم کاری تیرویید مانند خشکی پوست، پف صورت مخصوصا صبح ها، تنگی نفس، یبوست، اختلال عادت ماهانه، گرفتگی و ضعف عضلانی داشته باشد لازم است برای تشخیص عملکرد تیرویید خود حتما آزمایش تیرویید انجام دهد و کم کاری تیرویید بررسی شود. پرکاری و کم کاری تیرویید معمولا در زنان ۲۰ تا ۴۰ سال شایع تر است و البته آمار این بیماری ها در زنان نسبت به مردان بیشتر است.

آیا زنان بعد از زایمان هم به این بیماری ها مبتلا می شوند؟

گاهی ممکن است خانم ها بعد از زایمان با کم کاری یا پرکاری تیرویید موقت مواجه شوند. این ناراحتی معمولا در سه تا شش ماه اول زایمان رخ می دهد و بین سه تا شش ماه هم طول می کشد. در این صورت پزشک می تواند با انجام آزمایش این بیماری را متوجه شود ولی درمان این بیماری هم به صورت موقتی است و بعد از مدتی که فرد داروهایش را مصرف می کند دوباره پزشک وضعیت بیمار را بررسی می کند تا متوجه شود عملکرد تیرویید به حالت اولیه خود بازگشته یا نه و اگر کم کاری یا پرکاری تیرویید فرد با مصرف دارو رفع شود دیگر نیازی به ادامه دادن داروها نیست. ولی گاهی اوقات در حدود ۳۰ درصد ممکن است کم کاری موقتی تیرویید ادامه پیدا کند که در اینجا عملکرد تیرویید از دایم تبدیل به موقت می شود و بیمار باید همیشه تحت مراقبت و درمان قرار گیرد.

آیا مصرف قرص های لازم برای رفع کم کاری تیرویید موجب پوکی استخوان می شود؟

قرص لووتیروکسین برای درمان کم کاری تیرویید تجویز می شود. شواهد علمی نشان می دهد اگر دوز مصرفی این قرص مناسب نباشد، مقداری می تواند تراکم استخوان در زنان بعد از دوران یائسگی را کاهش دهد. بنابراین مصرف لووتیروکسین به جز در دوران یائسگی تاثیری روی بدن نمی گذارد. زنانی که در دوران یائسگی بیش از حد مجاز داروی لووتیروکسین مصرف می کنند و دوز آن بیشتر از مقدار مورد نیاز باشد احتمال دارد که به میزان بسیار کمی، سالی یک درصد، تراکم استخوان شان کاهش پیدا کند. اگر خانم ها تحت نظر پزشک باشند و به طور مرتب آزمایش های دوره ای دهند تا دوز داروهایشان تنظیم شود دیگر با این مشکل مواجه نمی شوند. پس توجه داشته باشید که مصرف لووتیروکسین در دوز مناسب باعث پوکی استخوان نمی شود به علاوه پزشک متخصص از آنجایی که هرشش ماه یک بار آزمایش های لازم را روی بیمار انجام می دهد باید مراقب باشد تا دوز دارو بیش از حد مجاز نشود. این دارو هم مانند داروهای دیگر اگر بیش از حد مجاز مصرف شود قطعا عوارض جانبی مخصوص به خود را خواهد داشت.

بهترین زمان برای مصرف قرص ها چه موقعی است؟

قرص لووتیروکسین را می توان ۳۰ دقیقه قبل از صبحانه یا دو تا سه ساعت بعد از شام هنگام خواب مصرف کرد. در مورد کسانی که گاهی قرص را به جای اینکه به صورت ناشتا مصرف کنند با غذا می خورند باید بگوییم که حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از جذب این قرص به بدن کاسته می شود و عوارض چندانی ندارد.

بیماران باید تا چه زمانی وضعیت خود را کنترل کنند؟

معمولا کم کاری و پرکاری تیرویید موقت به طور متوسط بین سه تا حداکثر چهار ماه طول می کشد و خیلی زود درمان می شود و خیلی وقت ها هم قابل تشخیص نیست چون علایم آن آنقدر ناگهانی و آزاردهنده نیست که بیمار متوجه شود و به پزشک مراجعه کند بنابراین در اکثر اوقات خود به خود خوب می شوند اما اگر بیماری فرد تشخیص داده شود معمولا بین سه تا چهار ماه زمان می برد تا بیماری با درمان دارو رفع شود. مهم ترین نوع کم کاری یا پرکاری تیرویید موقت همان طور که گفتیم مربوط به زنان بعد از زایمان می شود که حتما باید تحت نظر پزشک درمان شوند و بعد از شش ماه تا یک سال وضعیت بیمار مجددا بررسی شود و اگر مشکل تیرویید رفع شده باشد مصرف دارو را قطع می کنیم. بیمارانی که به تیرویید کم کار یا پرکار مبتلا هستند باید هر شش ماه یک بار به پزشک متخصص خود مراجعه کنند و حداقل سالی یک بار آزمایش های لازم را انجام دهند تا دوز داروهایشان هم تنظیم شود.

شیوا بامداد