همیشه سعی کرده ایم روی موضوعاتی دست بگذاریم که هموطنان عزیزمان در زندگی روزمره با آنها روبه رو هستند چرا که گاهی ریسمان لطیف عمر در گروی به خاطر سپردن همین هشدارهای ساده است که شاید بارها آنها را شنیده باشیم اما گوشمان بدهکار نباشد...

بچه که بودم از بزرگ ترهای خانواده شنیده بودم که «به این گلدان دست نزنی ها یاسمین» آن گلدان دیفن باخیا بود. همیشه به خودم می گفتم «مگه می شه این گیاه بلایی سر من بیاره» اصلا سمی بودن گیاه برایم ملموس نبود و نیست تا اینکه در جست وجوی موارد جدیدی برای میزگرد سلامت به بیمار دکتر شادنیا برخوردم. مردی ۷۳ ساله که با دیفن باخیا مسموم شده بود و چشم تان روز بد نبیند، حالش وخیم بود. بعد از کلی تماس و خواهش با مسوولان بیمارستان لقمان و دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی بالاخره توانستم با پسر آقای «احمدعلی م.» صحبت کنم چون خود این بیمار تحت اکسیژن درمانی بود. توصیه می کنم این گفت وگو را بخوانید و از این به بعد از روی کنجکاوی، ندانم کاری یا هر دلیل دیگری سلامت خود را به بازی نگیرید.

پسر آقای احمدعلی م. از مشکلی که برای پدرش پیش آمده، می گوید:

اصـلا نمـی دانـسـتـیـم ایـن گـیـاه سـمـی اسـت

مسوولان بیمارستان می گفتند پدرتان به طور اتفاقی با این گیاه مسموم شده اند؛ کنجکاو شده ایم که ماجرا را بدانیم.

غروب بود و پدرم داشتند در حیاط وضو می گرفتند. متوجه ناخوشی ایشان شدم. استفراغ می کردند و آب پس می دادند. با نگرانی پرسیدم:« آقاجون حالتون خوبه؟» اما ایشان قضیه را مهم نمی دانستند و بدون توجه به علائم برای نماز مغرب به حسینیه محل رفتند. در حسینیه حال پدرم بدتر شده بوده و آشنایان با دیدن غیرطبیعی شدن ظاهر دهان، به او کمی شیر داده بودند تا دهانش را شست وشو دهد. این کار حالشان را بدتر کرده بود تا آنجا که به منزل برگشتند. دیدیم گلو و صورت پدرم به شدت متورم شده و مرتب استفراغ می کند. نگرانی مان بیشتر شد. به همین دلیل فورا به بیمارستان مراجعه کردیم.

حدس هم نزدید ممکن است این مشکلات از همان گیاه خانه تان باشد؟

ما تا به آن لحظه حتی نمی دانستیم علت این واکنش های پدرم چیست. پزشک اورژانس بیمارستان از ما پرسیدند که پدرتان چه خورده اند؟ ما که نتوانستیم چیزی بگوییم که یکی از دوستان پدرم گفتند که ایشان در حسینیه اشاره کرده اند که یک تکه از گل گلدان را در دهان گذاشته اند. آنجا بود که فهمیدیم آن روز که پدرم مشغول باغبانی بوده اند احتمالا گل را خورده اند.

پزشک چه اقدامی انجام داد؟

واکنش های حساسیتی و تورم صورت، دهان، زبان و گلو راه تنفس پدرم را بسته بودند تا حدی که قادر به صحبت نبودند. به همین دلیل به ایشان کپسول اکسیژن وصل کرده و داروهای ضد حساسیت تزریق کرده بودند.

پزشک با اطلاع از تماس پدرتان با این گیاه چه تشخیصی داد؟

گیاه را از ما خواستند. آن را به بیمارستان بردیم و پدرم تایید کردند که همان را به دهان گذاشته اند. پزشک با دیدن گیاه خندیدند و گفتند: «چرا این را خورده اید؟ مگر نمی دانستید که این گیاه به سمی بودن مشهور است؟» و ادامه دادند که: «شانس آوردید که قورتش نداده اید!» و پزشک گیاه را به دستش مالید و دیدیم دستش قرمز و ملتهب شد. ایشان نام گیاه را گفتند و برایمان توضیح دادند که این دیفن باخیاست و چنین خاصیتی دارد.

ماجرای کنجکاوی پدرتان از چه قرار بود؟

یکی از گیاهان منزلمان گل داده بود. خواهرم برگ های آن را جدا کرده بود تا برای ریشه دادن آنها را در آب بگذارد. تنها ساقه گل باقی مانده بود و پدرم از روی کنجکاوی می خواستند، مزه آن را بچشند بنابراین آن را بریده و در دهان گذاشته بودند و بلافاصله بعد از احساس تلخی طعم آن را بیرون ریخته بودند.

خوب پدرتان مسن هستند. آیا شما و سایر اعضای خانواده تان هم از سمی بودن گیاه دیفن باخیا اطلاع نداشتید؟

نه متاسفانه! الان هم این گیاه را از منزل دور انداخته ایم زیرا ما جوانیم و حالا که از سمی بودن اطلاع پیدا کرده ایم به آن دست نمی زنیم اما اگر کودکی هنگام بازی یا کنجکاوی همین اشتباه پدرم را مرتکب شود، خطراتی جدی او را تهدید خواهد کرد.

به اورژانس برگردیم بعد چه شد؟

بعد از یکی ، دو ساعت ماندن در اورژانس و انجام اقدامات لازم، پزشک اورژانس گفتند که باید پدرم را به بیمارستان لقمان تهران منتقل کنیم.

در بیمارستان لقمان چه اقداماتی انجام شد؟

ابتدا ایشان را در بخش بستری کردند سپس به دستور دکتر شادنیا ساعت ۲ بامداد پدرم به بخش مراقبت های ویژه منتقل شدند و تحت نظر قرار گرفتند. طی روز های آتی به مرور با تزریق دارو و استفاده از کپسول اکسیژن حالشان بهتر شد.

پدرتان چند روز در بخش مراقبت های ویژه بودند؟

۴ روز. پدرم دوست نداشتند در بیمارستان بمانند زیرا چنین مورد مسمومیتی کمتر پیش می آید و اطلاع دیگران از علت مسمومیت شان صورت خوبی نداشت. بعد از انتقال به بخش هم مرخص شدند و الحمدا... الان وضعیت خوبی دارند.

آیا پدرتان به بیماری های زمینه ای هم مبتلا هستند؟

پدرم از ۳، ۴ سال پیش به بیماری افزایش چربی خون مبتلا هستند. اما داروهای شان را مصرف نمی کنند. پزشک معالج به ایشان دستور داده بودند که گوشت و غذاهای چرب نخورند و تنها از مرغ آب پز میل کنند و سیگارشان را هم ترک کنند. اما پدرم خوش خوراک اند و اشتهای خوبی دارند و به توصیه های پزشک توجهی نکرده اند. تنها گاهی آسپیرین بچه می خورند.

آیا پدرتان هنوز هم سیگار می کشند؟

ایشان از چند سال تا قبل از این اتفاق روزانه یک پاکت سیگار می کشیدند اما ما از ایشان خواستیم که این عادت را ترک کنند. جالب اینکه بستری شدن پدر باعث شده به سلامتی اش بها دهد و تازگی ها به توصیه هایمان گوش می کند.

نگاه اول

نظر دکتر شاهین شادنیا متخصص مسمومیت هاو عضو انجمن سم شناسی درباره سوژه «میزگرد سلامت»

دیـفـن بـاخـیـا و خـرزهـره سـمـی انـد

آقای دکتر! لطفا درباره سمیت گیاه دیفن باخیا برای ما و خوانندگان توضیح دهید؟

دیفن باخیا گیاهی زینتی و آپارتمانی است که بسیاری از ما ایرانیان آن را در خانه های خود نگهداری می کنیم. این گیاه ترکیبی شیمیایی با خاصیت سوزانندگی دارد به نام « اگزالات کلسیم».

منظورتان از سوزانندگی اگزالات کلسیم چیست؟

سوزانندگی اگزالات کلسیم به این معناست که اگر انسانی با برگ یا شیرابه این گیاه تماس پیدا کند، دچار سوختگی خواهد شد زیرا عصاره این گیاه، حاوی این ماده سمی است و اگر با پوست تماس داشته باشد سبب قرمزی و تورم آن خواهد شد. اگر فردی این گیاه را به دهان ببرد لب ها و حلقش متورم و قرمز می شود و بلع او سخت و دردناک خواهد شد. گاهی التهاب و تورم ناحیه گلو به حدی شدید است که راه های هوایی فوقانی مسدود می شوند البته هر کدام از این اثرات به شدت مسمومیت بستگی دارد و این طور نیست که تمامی بیماران دچار تمام این مشکلات شوند.

آیا سم اگزالات کلسیم تنها بر پوست و دهان اثرگذار است؟

خیر. این سم می تواند سایر قسمت های بدن را که به هردلیلی درمجاورت آن قرار می گیرند تحت تاثیر قرار دهد. مثلا اگر فردی دست آغشته به ترکیب اگزالات کلسیم – عصاره این گیاه را به چشم هایش بزند چشم اوهم دچار همان سوختگی می شود و قرنیه اش آسیب می بیند. این سم می تواند به کلیه هم آسیب برساند و نارسایی کلیوی ایجاد کند.

آقای« ا.م » در گفتگویشان اشاره کردند که بعد از تماس با گیاه دهان خود را با شیر شست وشو داده اند و بعد از این عمل وضعیت شان وخیم تر شد. شیر در این روند واکنشی بدن چه تاثیری دارد؟

اولا به طور کلی در اقدامات اولیه درمانی برای موارد مسمومیت با ترکیبات سوزاننده به هیچ وجه نباید عملی را انجام دهیم که واکنش استفراغ فرد فعال شود. به عبارتی نباید فرد را وادار به استفراغ کنیم. شاید این باور عمومی میان مردم رواج یافته که هرکس مسموم شد باید سم وارد شده به بدنش را پس دهد تا درمان شود اما در مورد مسمومیت با مواد سوزاننده، باید عرض کنم که تحریک استفراغ سبب می شود ماده شیمیایی سوزاننده مسیر ورودی به بدن را دوباره باز گردد و این عمل خود یک تماس مجدد بافت های مخاطی بدن با ماده سوزاننده است بنابراین ضایعات به وجود آمده تشدید می شوند. مثل این است ماده ای خورنده را به ظرف باریکی بریزید و بگویید حالا برای نجات ظرفم ظرف را سروته می کنم. طبیعتا ماده با تماس مجدد با دیوار ظرف تخریبات بیشتری را ایجاد می کند.

پس چه اقدامی انجام شود؟

بهترین روش این است که به فرد مسموم به مقادیر کم و دفعات متعدد آب بخورانیم تا ماده سوزاننده کم کم رقیق شود. یادتان باشد که مقادیر زیاد آب می تواند سبب استفراغ بیمار شود.

پس نقش شیر چه بود؟

بعضی افراد توصیه می کنند که به فرد مسموم شده با مواد سوزاننده به مقادیر کم و متناوب شیر یا سفیده تخم مرغ داده شود زیرا معتقدند این ۲ ماده خاصیت پانسمان کنندگی دارند و به همین دلیل می توانند سطوح آسیب دیده را تا حدی پانسمان کنند. این عمل هم همان طور که ذکر شد باید به مقادیر کم و به طور تدریجی انجام شود و اگر قرار باشد با شیر خوراندن به فرد باعث استفراغ او شویم، کار غلطی انجام داده ایم.

آیا قبلا هم مراجعانی با این نوع مسمومیت داشته اید؟

بله و عموم آنها را کودکان تشکیل می دهند.

این مسمومیت جز دستگاه گوارش، کدام دستگاه های بدن را درگیر می کند؟

اگزالات کلسیم، ماده ای سوزاننده است و عمده تاثیرات سوء آن موضعی است و بستگی به قسمت هایی از بدن دارد که در تماس با این ماده بوده اند. چون معمولا مسمومان این گیاه را به دهان می برند ما شاهد علایم گوارشی این مسمومیت هستیم اما اگر این ماده سمی با پوست و مخاط هم در تماس باشد این درگیری ها را در پوست و مخاط مشاهده خواهیم کرد. اما علایم سیستمیک جز در موارد شدید که سبب درگیری کلیه می شود بسیار نادر است.

علایم مسمومیت با سم اگزالات کلسیم دیفن باخیا طی چه مدتی بروز می کنند؟

این علایم به محض مصرف خود را نشان می دهند و با توجه به شدت مسمومیت و میزان تماس با گذشت زمان سطح ضایعات افزایش می یابند.

مدت زمان درمانی برای بهبود کامل این مسمومیت چقدر است؟

این درمان زمان بر است یعنی نباید انتظار داشت که به محض رسیدن به بیمارستان فرد بهبود کامل یابد. التهاب بافتی ایجاد شده در اثر سوختی با اگزالات کلسیم مانند هر سوختگی دیگری به مدت زمانی برای ترمیم نیاز دارد. در اصل با اقدامات درمانی سعی می کنیم از پیشرفت ضایعه جلوگیری کنیم و به بدن فرصت ترمیم مجدد بدهیم.

توضیح دهید چرا برای آقای «ا.م» از اکسیژن درمانی استفاده کردید؟

در این مسمومیت به دنبال التهاب بافت نرم، ممکن است راه های هوایی بسته شده باشد. به همین دلیل بیمار با اختلال اکسیژن رسانی مواجه می شود. به همین دلیل یکی از اقدامات ما دادن اکسیژن به این دسته بیماران است تا تنفس آنها به بهترین نحو ممکن انجام شود.

از دیگر اقدامات درمانی مخصوص این نوع مسمومیت بفرمایید؟

به طور کلی در این موارد ما دو دسته دارو تجویز می کنیم: یک، ترکیبات ضد التهابی؛ این داروها التهاب و تورم ناشی از سوختگی بافتی را کاهش می دهند و درنتیجه سبب تسکین علایم بیمار می شوند؛ دو،ترکییاتی که در ناراحتی های معده ای هم کاربرد دارند و تحت عنوان «پانسمان کننده ها» مشهور ند. این داروها روی سوختگی حاصل از ترکیب شیمیایی سوزاننده را می پوشانند و باعث تسکین دردهای بیمار می شوند. اما اگر درجه مسمومیت فرد شدید باشد گاهی مجبوریم از ترکیبات آنتی بیوتیک هم برای بیمارمان استفاده کنیم.

آیا بیماری چربی خون و سیگار کشیدن آقای «ا.م» در روند بهبود ایشان تاثیرگذار بود؟

این عوامل شرایط بیمار را تغییر می دهند اما در شدت مسمومیت تاثیری ندارند. به عبارتی نمی توان توقع داشت که با ابتلا به بیماری های زمینه ای مسمومیت فرد شدید تر شود اما عموما علایم مسمومیت در افرادی که زمینه بیماری های فیزیولوژیک دارند، کودکانی که از لحاظ بدنی حساس ترند و سالمندانی که زمینه بیماری های قلبی و کلیوی دارند سبب ایجاد مشکلاتی خواهد شد اما بر سیر مسمومیت بی تاثیر است.

آیا خوردن این ماده سمی جان فرد را هم تهدید می کند؟

بنده در مراجعان خودم و منابع علمی تا به حال گزارش مرگی را مشاهده نکرده ام. به علاوه دیفن باخیا آنقدر تلخ است که فرد نمی تواند مقادیر زیاد آن را مصرف کند. عمده مسمومان این ماده را به صورت تصادفی استفاده می کنند. در کودکان هم که از روی کنجکاوی هر جسمی را به دهان می برند طعم تلخ این گیاه عاملی بازدارنده است و کودک آن را از دهان بیرون می دهد.

آیا گیاهان زینتی سمی دیگری را هم می توانید به ما معرفی کنید که خاصیت سمی داشته باشند؟

بله. مثلا گیاه خرزهره که در بسیاری از خیابان ها و پارک ها و حیاط ها وجود دارد زیرا اعتقاد بر این است که این گیاه پشه ها را می راند. سم خرزهره سبب مسمومیت قلبی می شود.

نگاه دوم

گیاهان و عوارض تنفسی

دکتر حمید سهراب پور/ فوق تخصص بیماری های ریوی، استاد دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی

شاید این پرسش در ذهن تان باشد که چرا این آقا بعد از خوردن دیفن باخیا دچار واکنش های تنفسی هم شده اند؟

به طور کلی اگر واکنش های تنفسی به دنبال وارد شدن ماده ای به بدن رخ دهد یعنی آن ماده دارای ترکیبات حساسیت زایی هم بوده که در اثر ورود آنها به بدن واکنش های حساسیتی – آنافیلاکسی رخ داده است. این روند باعث واکنش های التهابی شدید در مجاری تنفسی می شود.

بروز این واکنش ها در هر فردی به این بستگی دارد که آن فرد به چه موادی حساسیت داشته باشد اما معمولا واکنش های حساسیتی نسبت به موادی ایجاد می شود که بسیار نافذند و راه های هوایی را به شدت تحریک می کنند؛ مثلا گاز آمونیاک و گاز کلر.

حساسیت برخی افراد جنبه ارثی دارد و در طول سالیان دراز با فرد خواهد بود. در مراحلی از زندگی، شدت می یابد و گاهی خاموش می شود اما باید دانست که این افراد زمینه حساسیتی را در تمام طول عمر همراه دارند و ممکن است در اثر محرک های به خصوص مجددا عود کند. اما برخی دیگر از حساسیت ها جنبه ارثی ندارند و فرد به تدریج طی سالیان زندگی در اثر تماس با برخی مواد دچار حساسیت می شود. بیشتر حساسیت های شغلی از این نوع اند که معمولا بعد از سن ۲۵ سالگی بروز می کنند. حساسیت های ارثی معمولا به صورت واکنش های پوستی یا اسمی بروز می کنند. اگر در هر صورتی دچار مشکلات تنفسی شدید، سریع با اورژانس تماس بگیرید تا متخصصان اقدامات لازم را انجام دهند زیرا ممکن است به تزریقات فوری وریدی یا اکسیژن نیاز داشته باشید. برخی بیماران با درمان های ساده بهبود می یابند اما برخی دیگر که دچار واکنش های شدید شده اند باید چند روزی را در بیمارستان و حتی بخش مراقبت های ویژه بستری شوند یا با لوله های کمکی به آنها تنفس مصنوعی بدهند.

نگاه سوم

گیاهان و عوارض گوارشی

دکتر محمد جعفر فره وش/ فوق تخصص گوارش، استادیار دانشگاه علوم پزشکی تهران

نام دیفن باخیا از نام یک پزشک آلمانی به نام «ارنست دیفن باخ» گرفته شده است. دیفن باخیا در منازل به وفور نگهداری می شود و برای رشد به نور کم و سایه نیاز دارد. این گیاه اثرات سمی دارد. این گیاه حاوی بلور های تیز و سوزنی شکل اگزالات کلسیم است که جویدن قسمت های مختلف آن، باعث سوزاندن بافت بدن با این کریستال ها خواهد شد. این گیاه برای حیوانات هم مسموم کننده است. اگر کسی این گیاه را به دهان ببرد و بجود دچار احساس تلخی، سوزش، قرمزی، خارش و ورم، التهاب و درد در ناحیه گلو می شود که باید با داروهای موضعی به درمان این قسمت های آسیب دیده پرداخت.

در مطالعه های انجام گرفته مشخص شده که ۷۰ درصد قربانیان این مسمومیت، کودکان زیر ۵ سال هستند زیرا به دلیل کنجکاوی و بی اطلاعی از سمی بودن این گیاه، برگ های آن را به دهان می برند و بلور های کلسیم اگزالات سبب واکنش های نام برده در آنها می شود. البته مسمومیت هایی از این دست اثرات پایداری را بر سیستم گوارشی فرد نمی گذارند زیرا خراش های این بلور سبب سوزش و واکنش های التهابی می شود و با استفاده نکردن مجدد و تجویز داروهای تسکین دهنده التهاب ایجاد شده از بین خواهد رفت و فرد بهبود می یابد.

برخی داروها باعث ایجاد تهوع در بیمار می شود. بعضی سم ها هم در بدن واکنش استفراغ ایجاد می کند. اما همیشه نباید بیمار را وادار به استفراغ کرد. مثلا هنگام بلع قلیا یا اسید، با تحریک استفراغ این مواد دوباره از مری عبور می کنند و آن را می سوزانند. در هیپوتالاموس مغز هر انسانی مرکزی وجود دارد که با همکاری گوش میانی و دستگاه لیمبیک هنگام حرکت های شدید، میگرن، افزایش فشار، اضطراب، هیجانات، مصرف برخی داروها از جمله داروهای بی هوشی و داروهای عکسبرداری و... سبب حالت تهوع و استفراغ می شود.

نگاه چهارم

گیاهان و عوارض پوستی

دکتر فریده مهتی پور/ متخصص پوست و مو

بسیاری از گیاهان به رغم زیبایی می توانند برای برخی از افراد حساسیت زا هم باشند. عموما حساسیت به گیاهان واکنش بسیار شایعی است ولی اشکال آن می تواند متفاوت باشد. آنچه اکثر مردم با آن آشنا هستند واکنش های عمومی است که به شکل عطسه، سرفه یا تنگی نفس بروز می کند. این نوع واکنش ها بیشتر ناشی از پاسخ ایمنی فرد به گرده افشانی گیاهان در فصل های خاص به ویژه ابتدای بهار است. از گیاهانی که به طور شایع در این رابطه شناخته شده اند، می توان به بلوط، سرو، اقاقیا، نارون، غان، زبان گنجشک، گردو، تبریزی، خیار و افرا اشاره کرد که برای عموم مردم شناخته شده هستند در ضمن علوفه دامی، جو و مریم گلی هم می توانند مشابه این واکنش ها را اواخر بهار و اوایل تابستان برانگیخته کنند.

از گل های تزیینی شمعدانی و گل سرخ نیز باعث ایجاد واکنش هایی می شوند ولی گل رز به طور معمول آلرژی چندانی ایجاد نمی کند. گل های آپارتمانی در ایجاد این واکنش ها کمتر اثر دارند و اگر واکنشی هم ایجاد کنند عموما به شکل واکنش های پوستی است. واکنش پوستی ناشی از گیاهان که بیشتر در ناحیه دست ها و پاها ظاهر می شود می تواند به شکل حساسیت تماسی باشد یا اینکه حساسیت آلرژیک نوری را در محل تماس برانگیخته کند. واکنش های حساسیت تماسی به صورت قرمزی و التهاب و خارش یا در موارد شدیدتر به شکل تاول های ریز و درشت ایجاد می شود و ناشی از وجود مواد شیمیایی در گیاهان است که به صورت بالقوه توانایی آسیب و ایجاد التهاب را در محل تماس دارا هستند.

از شایع ترین این مواد می توان به کلسیم اگزالات، ایزوتیوسیانات، آلکالوییدها، نفتوکنیون ها و اسیدها اشاره کرد که با توجه به غلظت ماده محرک و مدت زمان تماس می توانند واکنش های خفیف تا شدیدی را در محل تماس ایجاد کنند. ولی واکنش های دیگری که در گیاهان مشاهده می شود و به نام واکنش های آلرژیک نوری نامیده می شود به علت وجود موادی به نام فوروکومارین ها در اکثر گیاهان است. این مواد بعد از تماس با پوست، چنانچه پوست در معرض نور قرار گیرد، واکنش هایی به اشکال مختلف را برانگیخته می کنند. در موارد طولانی بودن مدت تماس با گیاه و کافی بودن مدت تماس با نور، ممکن است شاهد تاول های شدید پوستی باشیم ولی در موارد خفیف تر صرفا تغییرات پیگمانی در پوست ایجاد می کند که تابلوی بالینی آن به شکل شبکه نامنظمی از خطوط تیره رنگ قهوه ای روی پوست ناحیه دست ها و پاها ظاهر می شود که در واقع شایع ترین محل تماس با گیاهان هستند. از گیاهانی که به طور روزمره با آنها سروکار داریم می توان به لیمو اشاره کرد.

افرادی که برای تهیه نوشیدنی، عصاره لیمو را در فضای باز تهیه می کنند چنانچه روز آفتابی و مدت زمان تماس کافی باشد، ممکن است شاهد بروز التهاب، خارش و تاول در دست های خود شوند یا گیاهانی مانند کاهو چه در زمان چیده شدن و چه در زمان آماده سازی اگر فرد در معرض نور خورشید قرار گیرد، می تواند واکنش های نوری را در پوست محل تماس ایجاد کند. بنابراین اگر شما از لحاظ شغلی در معرض تماس با گیاهان هستید باید متوجه احتمال واکنش های پوستی یا واکنش های سیستمیک ناشی از گیاهان باشید و از خواص سمی و شیمیایی گیاهانی که به طور شایع در محیط زندگی شما قرار دارند آگاه باشید.

نگاه پنجم

اصول پیشگیری از مسمومیت کودکان

دکتر شهرام رفیعی فر/ سردبیر

یکی از اورژانس های کودکان مسمومیت است. کودکان زیر ۵ سال بیشتر از سایر کودکان در معرض خطر مسمومیت هستند. این کودکان بسیار کنجکاوند و هر چیزی را در دهانشان می گذارند و می خورند، حتی اگر مزه خوبی نداشته باشد. هر چند بیشترین مسمومیت ها در خانه اتفاق می افتد، اما ممکن است در محل نگهداری کودک در مهدها هم رخ بدهد. مواد سمی در هر اتاقی از یک خانه یا مرکز مراقبت از کودک ممکن است یافت شود، بنابراین مسمومیت ها در هر جایی ممکن است اتفاق بیفتد.

به هر حال، عمده ترین مسمومیت ها در آشپزخانه، حمام یا اتاق خواب و حتی جلوی چشمان مادر یا مراقب اتفاق می افتد. وقتی مواد مسمومیت زا در محل مناسبی نباشند و در معرض دید و در دسترس کودکان باشند مسمومیت اتفاق می افتد. مسمومیت های ناشی از مواد سمی شایع، اغلب در خانه یا در مهدکودک و سایر مراکز نگهداری کودک اتفاق می افتد. موادی که می توانند باعث ایجاد مسمومیت در کودکان شوند شامل داروها (هم داروهایی که از سوی پزشک تجویز می شوند و هم داروهای بدون نسخه مانند آسپیرین، داروهای سرماخوردگی و سرفه، ویتامین ها و آهن)، محصولات شوینده و پاک کننده (مانند براق کننده های مبل، مواد ضدعفونی کننده و پاک کننده)، موادی که در پارکینگ ها ذخیره می شوند (مانند وسایل تمیزکننده ماشین و محصولات باغبانی)، قارچ ها و گیاهان و دانه های گیاهی، مواد آرایشی و بهداشتی، باتری ها، رنگ های نقاشی حاوی سرب و مواد صنعتی، خاک یا خاک مخصوص سفال هستند. مسمومیت ممکن است گوارشی (در اثر خوردن یا نوشیدن)، پوستی (تماس با پوست و مخاط چشم ها)، استنشاقی (تنفس ماده سمی)، تزریقی (زخم های ناشی از سوزن) یا ناشی از نیش حشرات باشد.

مسمومیت گوارشی:

مسمومیت گوارشی با خوردن یا نوشیدن ماده سمی ایجاد می شود. کودکان نسبت به بسته های رنگی قرص ها و اشکال زیبای آن بسیار حساس هستند. آنها اغلب قرص ها و ویتامین ها را با شکلات اشتباه می گیرند. تقریبا ۸۵ درصد از مسمومیت های کودکان از راه خوردن ماده سمی ایجاد می شود.

مسمومیت پوستی:

مسمومیت پوستی زمانی اتفاق می افتد که مواد سمی مانند آفت کش ها و گیاهان آغشته به آنها با پوست یا چشم کودکان تماس پیدا کنند. در این نوع مسمومیت، ماده سمی از طریق پوست یا مخاط وارد جریان خون می شود.

استنشاق:

مسمومیت استنشاقی زمانی ایجاد می شود که کودک مواد سمی مانند مونواکسید کربن، آفت کش ها، انواع خاصی از فلزات یا گردوغبار و مواد حاوی سرب را تنفس کند. در این موارد، ترکیبات مذکور در ریه ها دچار تغییر و وارد جریان خون می شوند.

حدود ۹۵ درصد همه مسمومیت های کودکان قابل پیشگیری است. روش های پیشگیری از مسمومیت شامل تغییر محیط، آموزش و نظارت بر کودکان است.

تغییر محیط اطراف:

مراقب کودک باید به دقت تمامی اتاق های مرکز نگهداری کودک را بررسی و ارزیابی کند. مراقب کودک باید محیط بازی بیرون مرکز نگهداری کودک را نیز از نظر وجود مواد سمی خطرناک کنترل کند. او باید همه مواد خطرناک را بردارد و محیطی ایمن برای اقامت و بازی کودک فراهم کند. مواد سمی باید خارج از محل نگهداری کودک و دور از دید و دسترس او نگهداری شوند و در کابینت ها باید قفل شوند. به یاد داشته باشید که گاهی بچه ها می توانند از کابینت ها بالا بروند. والدین و معلمان باید همیشه کیف مواد بهداشتی و آرایشی را دور از دسترس کودکان قرار دهند و مکانی خاص را برای قرار دادن مواد خطرناک تعبیه کنند.

نظارت:

به یاد داشته باشید که هیچ جایی صددرصد ایمن نیست. نظارت دقیق و تمرین نکات ایمنی به پیشگیری از وقوع حوادث از جمله مسمومیت کمک می کند. نظارت بزرگسالان یکی از مهم ترین روش های پیشگیری از مسمومیت میان کودکان خردسال است. به کودکان تذکر دهید که نباید به برس های رنگ و نقاشی، مداد ابرو و سایر لوازم دست بزنند و هیچ گاه به داروها نگویید «شکلات»!

آموزش:

راه های پیشگیری از مسمومیت را به کودکان و والدین آنها آموزش دهید. به کودکان یاد دهید که هیچ گاه هیچ چیز به جز غذاهای تمیز را به دهانشان نزنند.

کودکان خیلی سریع عمل می کنند حتی در خوردن مواد سمی. با وجود مراقبت کامل والدین ، باز هم ممکن است مسمومیت اتفاق بیفتد. مهم است که پیش از وقوع هر حادثه ای، برای کنترل آن آمادگی داشته باشید: شماره تلفن مرکز مسمومیت را یاد بگیرید. وقتی مسمومیت ایجاد شد، به دنبال کمک های اولیه که روی محصولات نوشته شده نباشید. به سرعت با مرکز مسمومیت تماس بگیرید و به والدین کودک اطلاع دهید.

یاسمین ثریا