دیابت و عوارض آن چنان گستره ای از دانش پزشکی را به خود اختصاص داده اند که شنیدن روزانه خبرهای جدید در مورد راه های تشخیص و درمان این بیماری، چندان عجیب به نظر نمی رسد. دکتر منوچهر جزایری، فوق تخصص غدد و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران ما را در جریان آخرین نتایج این مبارزه طولانی میان پزشکان و دیابت می گذارد.

آقای دکتر شما از آن دسته متخصصانی هستید که سال هاست در زمینه درمان دیابت کار کرده اید، در این سال ها چه پیشرفت هایی را به چشم خود دیده اید؟

وقتی به خاطرات گذشته فکر می کنم و به یاد می آورم که در یکی از کتاب هایم، عکسی از یک پمپ انسولین چاپ کرده بودم (سال ۱۳۶۴) که به کمر بسته می شد و انسولین را به زیر پوست شکم تزریق می کرد و گویی با معرفی پمپ انسولین در کتابم، شق القمر کرده بودم و شرمنده و حیرت زده می شوم. البته در آن زمان، این امر یک تحول محسوب می شد اما امروزه، تکنولوژی تزریق انسولین، کاملا متحول شده و قابل مقایسه با سابق نیست.

منظورتان از تکنولوژی های جدید برای تزریق انسولین کدام تکنولوژی هاست؟

به عنوان نمونه چسب انسولین یا چسب قلمی (پاچ پن)، فناوری جدیدی است که مانند یک بانداژ کوچک (به اندازه یک چسب زخم)، روی پوست شکم، نزدیک ناف گذاشته می شود و قادر است انسولین سریع الاثر را که در خود ذخیره کرده، برای مدت ۳ روز، به تدریج زیر جلد آزاد کند. این چسب یا قلم چسبی، با نسل اول چسب های انسولین کاملا متفاوت است و نیازی به باتری یا سوزن یا تزریق ندارد. ظرفیت این چسب، ۲۰۰ واحد انسولین است.

آیا در این سال ها فناوری های سوزن های تزریق انسولین نیز تغییر کرده اند؟

یکی از مشکلات انسولین درمانی به ویژه در کودکان دردناک بودن و ترس بیماران از سوزن است. هر چه قطر و طول سوزن، کمتر باشد، درد کمتری ایجاد می کند. میکرونیدل یا سوزن ریز، فناوری جدیدی است که تزریق انسولین را راحت تر کرده است. این سوزن که سوزن فوق ظریف یا اولترانانو، نام دارد، دارای طولی به اندازه ۴ میلی متر و قطری به اندازه ۳۲ گج است و ریزترین، سوزن انسولین در دنیاست. (برای اینکه قطر این سوزن فوق ظریف و بسیار ریز را تجسم کنید، آن را مقایسه کنید با سوزن های روی سرنگ های معمولی که ۱۸ تا ۲۰ گج هستند. هر چه شماره گج سوزن بالاتر باشد، قطر آن کمتر و ریزتر است). این سوزن جدید درد کمتری دارد، جذب آن تدریجی تر و خطر افت قندخون کمتر و قابل استفاده با تمام قلم های انسولین است.

قلم های انسولین هم چند سالی است متداول شده اند...

بله، قلم انسولین در دهه ۹۰ میلادی وارد بازار شد و هم اکنون به شکل، اندازه و طرح های مختلف و زیبا در بازار موجود است. در بازار ایران نیز چند نوع آن با قیمت مناسب وجود دارد. فشنگ انسولین، داخل بدنه قلم تعبیه شده و مدرج است و با چرخاندن یک دکمه، دوز انسولین انتخاب و تزریق می شود.

سرانجام اینکه آیا جایگزینی برای سرنگ وجود دارد؟

بله. برای بیمارانی که از سوزن می ترسند یا قادر به استفاده از سرنگ نیستند نوعی تزریق کننده مخصوص (انژکتور) ساخته شده که انسولین را به تدریج و با فشار هوا به زیر پوست می پاشد. این انژکتورها، درواقع بدون سوزن هستند. بعضی سرنگ ها نیز ساخته شده که سوزن آنها مخفی است و دیده نمی شود و با فشار یک دکمه و رها شدن یک فنر، سوزن وارد پوست می شود.

حمل ویال های انسولین و نگهداری آنها به ویژه در فصل تابستان و در مسافرت ها، یکی از مشکلات است. چه راه حلی به نظرتان می رسد؟

خنک نگهدارنده انسولین، کیسه ای است که می تواند شیشه انسولین را تا ۷۲ ساعت خنک نگه دارد و از فاسد شدن آن جلوگیری کند. این کیسه کوچک، نیازی به باتری یا شارژ ندارد و با قرار دادن آن در آب (چند دقیقه) خود به خود شارژ می شود. (در ایران موجود است) این وسیله برای مناطق گرمسیر و سفرهای زیارتی در تابستان مناسب و ساخت انگلیس است.

چند سالی است که همه جا صحبت از انسولین های استنشاقی است. این نوع انسولین را تا چه حد تایید می کنید؟

در دهه گذشته، انسولین استنشاقی، در اروپا و در مقیاس وسیعی مصرف شد ولی در آمریکا، مورد استقبال قرار نگرفت و بالاخره در سال ۲۰۰۷میلادی، از بازار دارویی خارج شد. (انسولین استنشاقی معروف به اگزوبرا). نسل جدید این دارو، به نام تکنواسفر، اخیرا ساخته شده است. در یکی از تحقیقات، افزایش وزن حدود ۱۳۰۰ تا ۱۶۰۰ گرم با انسولین استنشاقی، نسبت به تزریقی، گزارش شده است. تاثیر انسولین استنشاقی در کنترل قند و هموگلوبین A۱C، مانند انسولین تزریقی است (تقریبا). نکته حائزاهمیت، انتخاب بیمار است و بیماران، خود نمی توانند تصمیم بگیرند که از انسولین استنشاقی استفاده کنند و این کار بر عهده پزشک معالج است. هر بیماری، کاندیدای انسولین استنشاقی نیست. به هر تقدیر، باید منتظر تحقیقات و آمارها و نتایج بیشتری بود نحوه مصرف انسولین استنشاقی، مانند داروهای استنشاقی برای آسم است (این هالر) به طوری که روزی ۲، ۳ نوبت و هر نوبت ۱، ۲ پاف، استنشاق می شود. شخصا هر داروی جدیدی را تجویز نمی کنم و فریب جدید بودن، لوکس بودن یا گران بودن دارو را نمی خورم، بلکه صبر می کنم تا مدتی بگذرد و معایب و مزایای آن دارو برایم روشن شود و بدون عجله آن را تجویز می کنم.

پیشترها صحبت هایی در زمینه واکسن دیابت هم مطرح شده بود ممکن است در این زمینه، بیشتر توضیح بدهید؟

درست است. واکسن دیابت، اگر تمام مراحل کارآزمایی خود را پشت سر بگذارد، انقلابی در پیشگیری از دیابت نوع۱ به وجود خواهد آورد. یک شرکت سوئدی، توانسته این واکسن را به ۶۴۰ کودک و بزرگسال مبتلا به دیابت نوع۱، تلقیح کند. در حال حاضر واکسن دیامید، مراحل نهایی فاز سوم کارآزمایی بالینی خود را می گذراند و نتایج آن در آمریکا، هلند، انگلیس، آلمان، فنلاند و سوئد بسیار امیدوارکننده بوده است. همان طور که به خوبی آگاهید، دیابت نوع۱، به علت خودایمنی و تخریب سلول های بتا به وجود می آید و تلقیح این واکسن، قادر خواهد بود پاسخ خودایمنی را علیه سلول های بتا، کند یا متوقف کند.

دکتر یاشا نهرینی