اختلال دوقطبی که به آن اختلال سرخوشی افسردگی نیز اطلاق می شود، نوعی عملکرد نامناسب مغزی است که با تغییر شدید در خلق و خو همراه است. این اختلال به افت عملکرد روزانه فرد در زندگی اش منتهی می شود. تخمین زده شده که یک درصد از کل جمعیت هر جامعه در طول زندگی خود دچار این عارضه می شوند. اختلال دوقطبی یک بیماری مزمن فرض می شود که با درصد بالای مرگ و میر همراه است. اقدام به خودکشی در مبتلایان حدود ۱۰ درصد است....

داروی مناسب برای درمان اختلال دوقطبی براساس سوابق بیمار و علایمی که وجود دارند، انتخاب می شود. امروزه از آنجا که شمار داروهای تجویزی در بیماران با اختلال دوقطبی افزایش قابل توجهی یافته، دستورالعمل های درمانی متنوعی (براساس مطالعه های انجام شده روی هر کدام از این داروهای جدید) برای مدیریت درمان این اختلال ارایه شده است.

اهداف اصلی درمان دارویی اختلال دوقطبی بر اساس اینکه بیمار در چه مرحله ای است، تفاوت دارد. در فاز حاد بیماری، تمرکز روی کاهش علایم فعال و تثبیت خلق است. پس از دستیابی به این مهم، دارودرمانی با هدف پیشگیری از وقوع اپیزودهای جدید تغییر خلق در آینده و نیز بهبود عملکرد اجتماعی فرد ادامه می یابد. بهترین دارو برای تثبیت خلق در این بیماران براساس مقایسه اثربخشی و عوارض جانبی احتمالی یعنی ارزیابی نسبت فایده به زیان، تجویز هر کدام از این داروهاست. تمایل بیمار به مصرف هر کدام از داروها نیز باید درنظر گرفته شود. به هر حال برای بیمار توضیح دهید که دارودرمانی به تنهایی بهترین نتیجه بخشی را ندارد. در بهترین شرایط، تمام درمان های دارویی باید با روان درمانی یا سایر مداخله های غیردارویی همراه شود. همچنین مطالعه های متعدد نشان داده اند که اختلال های دوقطبی به درمان تک دارویی پاسخ مطلوب نمی دهد و ترکیب آنها با داروهای تثبیت کننده خلق برای خاموش نگه داشتن علایم ضروری است.

● مانیای حاد یا اپیزودهای مرکب

روش های دارودرمانی متعددی برای درمان اپیزودهای مانیای حاد وجود دارند. اگر اپیزود کنونی بیماری شدید است، درمان کوتاه مدت با بنزودیازپین همراه با شروع تثبیت کننده های خلق توصیه می شود. آنچنان که در مورد داروهای ضدافسردگی صادق است، اثربخشی کامل داروهای تثبیت کننده خلق مگر با چند هفته متوالی درمان دارویی به دست نمی آید. اهداف اولیه درمان شامل کنترل علایم فعال شامل بی قراری، تهاجم یا وسواس موجود است. داروهای ضدافسردگی نیز به طور همزمان برای درمان علایم مانیا و سایکوز همراه تجویز می شوند.

افسردگی دوقطبی حادهمانند افسردگی ماژور تک قطبی، مهم ترین هدف درمانی در این مورد نیز خاموش کردن علایم موجود در اپیزود فعال بیماری است و نیز برگشت نسبی بیمار به سطح طبیعی عملکرد اجتماعی روانی. در افسردگی دوقطبی، دارودرمانی با یک داروی ضدافسردگی همواره با این خطر همراه است که بیمار ناگهان از فاز افسردگی به مانیا یا هایپومانیا وارد شود. برخی از متخصصان با شروع همزمان داروی تثبیت کننده خلق این خطر را به حداقل می رسانند. سایر انتخاب های جایگزین، عبارت اند از لیتیوم، لاموتریژین، الانزاپین فلوکستین و کوئتیاپین.

● درمان نگهدارنده

وقتی علایم حاد فروکش کردند، تمرکز درمانی روی پیشگیری از عود بیماری، خاموش کردن هرگونه علامت فعال، افزایش فواصل عود بیماری، به حداقل رساندن خطر خودکشی و بهبود عملکرد کلی بیمار است. هم اکنون شواهد محدودی برای متقاعد کردن متخصصان برای انتخاب دارویی به عنوان داروی برتر برای درمان درازمدت بیماری (درمان نگهد ارنده) در دسترس است.

● عقاید مطرح در دارودرمانی اختلال دوقطبی

▪ لیتیوم: شواهد تاریخی متعددی اهمیت لیتیوم را به عنوان خط اول درمان مانیای حاد تایید می کنند. مطالعه های انجام شده با استفاده از دارونما پاسخدهی درمانی علایم حاد بیماری را به لیتیوم ۷۸ درصد ذکر کرده اند. ممکن است برای رسیدن به اثربخشی مطلوب، نیاز به پیگیری درمان به مدت ۲ هفته باشد. بررسی ها نشان داده اند که حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد از بیماران اختلال دوقطبی در فاز افسردگی به درمان تک دارویی با لیتیوم پاسخ می دهند. به طور کلی مدت زمان لازم برای خاموش شدن فاز افسردگی، طولانی تر از زمان لازم برای فروکش یک فاز مانیک است. برای تسریع پاسخدهی درمانی، سایر مداخله های دارویی در کنار تجویز لیتیوم لازم است. مطالعه های متعدد و بررسی های بالینی اثربخشی لیتیوم را در کاهش دفعات عود، کوتاه کردن مدت زمان هر دوره و کاهش شدت علایم در هر دو گروه اپیزودهای مانیا و افسردگی نشان داده اند. هرچند که مطالعه های اخیر اثربخشی بیشتر آن در پیشگیری از مانیا را به اثبات رسانده اند.

▪ اسیدوالپروئیک: از سال ۱۹۹۵ که والپروات سدیم برای تجویز در این بیماران مورد تایید قرار گرفته، تاکنون مطالعه های بالینی کنترل شده وسیعی از اهمیت تجویز اسیدوالپروئیک و مشتقات آن در درمان مانیای حاد حمایت کرده اند. برخی از یافته ها به نفع آن هستند که در انواع خاصی از اختلال های دوقطبی (زمانی که تشخیص اختلال ادواری یا اپیزودهای مرکب وجود دارند) والپروات از لیتیوم موثرتر است. هرچند که یافته ها در زمینه کاربرد والپروات سدیم در درمان مانیای حاد کامل هستند، مطالعه های بالینی در مورد اهمیت آن در درمان افسردگی حاد دوقطبی کافی نیستند.

در مطالعه وسیعی آثار لیتیوم، والپروات و دارونما در طولانی کردن فواصل عود ایپزودها طی یک دوره ۵۲ هفته ای مقایسه شد. در این مطالعه هیچ کدام از آن ۳ دارو بر دیگری برتری نداشتند. البته در نتایج ثانویه مطالعه والپروات در کاهش دفعات عود مانیا برتر از لیتیوم بود. در بیماران با علایم افسردگی همراه با مانیا، بیمارانی که سابقه پاسخدهی درمانی نامناسبی به لیتیوم داشته اند و بیماران با علایم خاص خودبزرگ بینی و احساس نیاز کم به خواب، والپروات در مقایسه با لیتیوم داروی بهتری است.

▪ کاربامازپین:کاربامازپین از مدت ها قبل از درج تاییدیه مصرف در برگه اطلاعات دارویی، برای درمان اپیزودهای حاد مانیا تجویز می شده، اما اشکال باقابلیت رهش کنترل شده آن برای درمان اپیزودهای حاد مانیا و نیز اپیزودهای مرکب مورد تایید قرار گرفته اند. از سال های قبل این دارو به عنوان جایگزین برای درمان بیماران با تغییر های خلقی ادواری که پاسخدهی درمانی بسیار کمی به لیتیوم داشته اند، تجویز می شده است. امروزه شواهد موجود برای مصرف دراز مدت کاربامازپین در پیشگیری از اپیزودهای نوسان خلق محدود هستند.

▪ آنتی سایکوتیک های آتیپیک یا نسل دوم ها: اخیرا مطالعه های متعددی در زمینه اثربخشی این گروه داروها در اختلال دوقطبی انجام شده اند. نتایج جمع آوری شده از این مطالعه ها پیشنهاد کرده اند که آنها خاصیت ضدمانیا دارند. اثربخشی ریسپریدون، کوئتیاپین، زیپرازیدون و آریپیپرازول در درمان مانیای حاد یا اپیزودهای مرکب ارزیابی شده است. آنها پیشنهاد کرده اند که تجویز آنتی سایکوتیک های نسل دوم همراه با تثبیت کننده های خلق کارآمد است. دو داروی آنتی سایکوتیک نسل دوم که واضحا در درمان اپیزودهای حاد افسردگی موثر بوده اند، عبارت اند از کوئتیاپین و الانزاپین. مقاله های حمایت کننده از کاربرد آنتی سایکوتیک های نسل دوم در پیشگیری از عود علایم اختلال دوقطبی اندک، اما در حال تکمیل هستند. بیشتر مطالعه های چاپ شده روی اثربخشی الانزاپین و آریپیپرازول متمرکز بوده اند.

▪ سایر داروها: لاموتریژین، اکسکاربازپین، الانزاپین فلوکستین، بنزودیازپین ها و داروهای ضدافسردگی نیز در درمان اختلال های دوقطبی کاربرد دارند. لاموتریژین اغلب به طور موفقیت آمیزی در ترکیب با سایر تثبیت کننده های خلق برای پیشگیری از عود اپیزودها تجویز می شود. البته به دلیل احتمال وقوع نشانگان استیونس جانسون، کنترل دقیق بیمار در زمان مصرف دارو ضروری است.