بعد از مطرح شدن تئوری بیماری زایی باکتری ها و میکروب ها توسط کخ و پاستور در اواخر قرن نوزدهم، باز هم مدتی طول کشید تا مردم قبول کنند که عفونت ها نفرین و بدبختی های درمان ناپذیر نیستند.

تا سال ۱۹۲۸ که الکساندر فیلیمینگ متوجه شد بعضی از ارگانیسم ها در کنار کپک پنی سیلین نمی توانند زنده بمانند و از بین می روند، هنوز همه فکر می کردند بهترین درمان برای عفونت های بدن، استفاده از داروهایی مانند آرسنیک و استریکنین است.

اگرچه سابقه مصرف آنتی بیوتیک ها توسط بشر به ۲۵۰۰ سال قبل در چین برمی گردد که از نوعی کپک برای درمان عفونت زخم ها استفاده می کردند و یا در مصر و یونان باستان هم بعضی کپک ها و گیاهان را برای درمان بیماری های عفونی به کار می بردند اما همچنان تا زمان الکساندر فیلیمینگ کسی به اهمیت آنتی بیوتیک ها پی نبرد.

فیلیمینگ متوجه شد که کپک پنی سیلیوم ماده ای ترشح می کند که می تواند جلوی رشد باکتری ها را بگیرد و آن را پنی سیلین نامید اما به خاطر اینکه نتوانست روشی برای استفاده از پنی سیلین در بدن استفاده کند، تا مدتی بی خیال این کشفش شد. اگرچه قبل از او هم کسانی بودند که متوجه این خاصیت کپک شده بودند، اما آنها هم نتوانسته بودند به صورت کاربردی به آن بپردازند.

سال ۱۹۳۹ چند دانشمند دیگر به کار فیلیمینگ علاقه مند شدند و شروع به خالص سازی ترشحات این کپک معروف کردند.هاروارد فلوری و ارنست چین چند سال بعد در سال ۱۹۴۵ به همراه الکساندر فیلیمینگ به خاطر کشف داروی درمانگر و معجزه آسای پنی سیلین، موفق به دریافت نوبل پزشکی شدند. چند سال قبل از این نوبل، اما پنی سیلین ارزش های خود را نشان داده بود.

در جریان جنگ جهانی دوم بسیاری از مصدومان و مجروحانی که به علت عفونت ها دست و پا و یا جان خود را از دست می دادند، توانستند با استفاده از پنی سیلین زنده بمانند. به غیر از سرمای مسکو، ورود آمریکا به جنگ و فعالیت گروه های پارتیزانی، پنی سیلین هم یکی از عوامل موفقیت متفقان در جنگ بود.

انواع پنی سیلین ها پنی سیلین ها فعالیت آنتی بیوتیکی یا ضدمیکروبی خود را با فعالیت علیه دیواره سلولی باکتری ها انجام می دهند.

آنها مانع ساخته شدن این دیواره سلولی می شوند و از گسترش عفونت جلوگیری می کنند. از همین نکته می شود فهمید که بیماری هایی که در آن عامل بیماری زا فاقد دیواره سلولی است یا دیواره سلولی اش مقاوم به پنی سیلین است را نمی توان به وسیله این دارو درمان کرد. پنی سیلین های موجود در شبکه دارویی به طور کلی بسته به نوع مصرف و مدت اثر طبقه بندی می شوند.

شایع ترین و اصلی ترین نوع پنی سیلین، پنی سیلین G است که به علت حساسیت و اسید معده نمی توان آن را به صورت خوراکی مصرف کرد و باید به وسیله تزریق مصرف شود. اغلب پنی سیلین ها را هم نمی توان داخل رگ تزریق کرد و وارد کردن مستقیم آنها به خون می تواند عوارض جبران ناپذیری داشته باشد. اغلب پنی سیلین ها به صورت تزریق عمیق عضلانی تجویز می شوند و تنها مورد پنی سیلین خوراکی، پنی سیلین V است که به صورت قرص های پوشش دار ساخته می شود.

این نوع پنی سیلین قدرت پنی سیلین های تزریقی را ندارد و برای مقابله با عفونت های خفیف تر به کار می رود. بنزاتین پنی سیلین، بنزیل پنی سیلین (یا همان پنی سیلین G) و پنی سیلین V ، سه نوع اصلی پنی سیلین موجود در بازار دارویی هستند. انواع فرعی دیگر (بسته به نوع باکتری، مقاومت آن به دارو و شرایط بیمار) تجویز می شود. نوع پروکائین بنزیل پنی سیلین هم نوعی پنی سیلین G است که به آن ماده ضددرد پروکائین اضافه شده است تا درد تزریق عضلانی را کمتر کند.

موارد مصرف پنی سیلین بنزاتین پنی سیلین طولانی اثر است. یعنی مدتی طول می کشد تا اثرش ظاهر شود و اثرات آن هم بیشتر در بدن می ماند. به همین دلیل در عفونت هایی مثل سیفلیس از آن استفاده می شود یا در تزریق های پیشگیرانه پنی سیلین که در بیماران رماتیسم قلبی باید به طور ماهانه انجام شود. اما پنی سیلین G، به علت اثر سریع تر در بیماری های عفونی مختلفی مثل سلولیت، اندوکارایت (یا عفونت لایه داخلی قلب) سوزاک، ذات الریه یا پنومونی، سیفلیس حاد و پتی سمی در کودکان به کار می رود. شایع ترین علت مصرف پنی سیلین در کشور ما هم همان پنومونی های اپیدمیک یا ذات الریه هایی هستند که با تب و لرز و علائم عفونی خود را نشان می دهند.

از پنی سیلین V (مدل خوراکی) هم بیشتر در عفونت های خفیفی مثل عفونت لوزه و فارنژیت (گلودرد چرکی) و عفوت لثه استفاده می شود.

شکل های دارویی رایج بنزاتین پنی سیلین نوعی از پنی سیلین است که ما آن را به صورت آمپول های تزریقی یک میلیون و دویست واحدی می شناسیم. این پنی سیلین به خاطر اثرطولانی در بیماری های تنفسی فقط به صورت تک روز تزریق می شود و تجویز دوباره آن فقط در موارد خاص انجام می شود. پنی سیلینG هم به صورت ویال های تزریقی یک میلیون واحدی و ۵۰۰ هزار واحدی وجود دارد که در عفونت های شدید تا چندین ویال در روز هم تزریق می شوند. البته به خاطر دردناک بودن تزریق های مکرر معمولاً استفاده از این نوع پنی سیلین زیاد مورد پسند بیماران و پزشکان نیست و فقط در موارد خاص و یا در نوزادان (که دفعات تزریق آنها کمتر است) استفاده می شود.

شایع ترین نوع پنی سیلین تزریقی، مدلی است که با نام ۳ـ۳ـ۶ در ایران معروف است. این نوع پنی سیلین با نام تجاری آکتی سیلین در واقع ترکیبی از ۳ نوع پنی سیلین است. ۶۰۰ هزار واحد از مدل بنزاتین، ۳۰۰ هزار واحد از مدلG و ۳۰۰ هزار واحد از مدل پروکائین با هم تزریق می شوند تا هم مقداری پنی سیلین سریع الاثر برای درمان سریع تر علائم و هم مقداری پنی سیلین طولانی الاثر برای باقی ماندن در سطح خون در یک تزریق به بیمار برسد.

برخلاف تصور عامه از قوی تر بودن پنی سیلین یک میلیون و دویست از مدل ۳ـ ۳ـ۶ این دو فقط در زمان اثر با یکدیگر تفاوت دارند و میزان مواد آنتی بیوتیکی شان یکسان است. ۳ـ ۳ـ ۶ را هم می توان حداکثر هر ۳ تا ۴ روز در میان تزریق کرد و تزریق روزانه آن خصوصاً در بیماری هایی مثل عفونت ساده ریه اشتباه است. پنی سیلین G پروکائین مدل های ۴۰۰ و ۸۰۰ هزار واحدی هم دارد که در عفونت های متوسط تا شدید تنفسی به کار می رود.پنی سیلین V هم به صورت قرص پوشش دار ۵۰۰ میل گرمی و شربت خوراکی در بازار موجود است.

بایدها و نبایدهای پنی سیلین اولین نکته و مهم ترین نکته ای که باید راجع به آنتی بیوتیک ها بدانیم این است که آنها حتماً باید توسط یک پزشک و در صورت وجود یک بیماری عفونی تجویز شوند. به هیچ وجه نباید پنی سیلین را خودسرانه مصرف کرد. نکته مهم بعدی مصرف صحیح این دارو است. به طور کلی آنتی بیوتیک ها برای اینکه در درمان عفونت ها موثر باشند باید همواره در طول دوره درمان سطح خونی مناسبی داشته باشند یعنی مقدار آنها در خون از یک سطح خاص پایین تر نیاید. به همین منظور باید آنها را راس زمان معین استفاده و همچنین دوره درمان آنها را کامل کرد.

در غیر این صورت علاوه بر اینکه بیماری درمان نمی شود ممکن است این درمان ناقص، باعث به وجود آمدن گونه ای مقاوم از باکتری شود به طوری که برای درمان مجبور به استفاده از آنتی بیوتیک قوی تر بشویم.بعد از رعایت نکات فوق پزشک و بیمار باید حواسشان به جنبه منفی وارد باشد.

عوارض دارویی، عوارض جانبی، یعنی اتفاقات ناخواسته ای که با مصرف داروها برای بیمار به وجود می آید. عوارض دارویی با مصرف پنی سیلین ها، مساله شایعی نیستند اما در صورت رخ دادن، آنقدر خطرناک هستند که هم پزشک و هم بیمار در هر بار مصرف این دارو نگران آن باشند.حساسیت دارویی به پنی سیلین در کمتر از یک درصد بیماران اتفاق می افتد و با علائمی مثل اسهال، تهوع و استفراغ، خارش های جلدی، خارش های پوستی، حمله شدید، خارش و یا سوار شدن عفونت های دیگر خود را نشان می دهد. در کمتر از ۱/۰ درصد از بیماران، این علائم ممکن است شدیدتر باشد و علائمی مثل تب، ارتیم و آنژیوارم (یا همان تورم شدید مخاطات) اتفاق بیفتد.

این علائم را در صورت وقوع باید سریعا به پزشک اطلاع داده و مصرف دارو را قطع کرد. اما عارضه خطرناکی که باعث می شود تجویز پنی سیلین همیشه برای پزشکان یک امر دلهره آور باشد، شوک آنافیلاکسی است. در یک صدم درصد از بیماران، یعنی یک نفر از هر هزار نفر، ممکن است واکنش حساسیت آنقدر شدید و سرتاسری باشد که بیمار ناگهان به شوک فرو برود و باعث مرگ بیمار شود.

به همین علت، باید تمام تزریقات پنی سیلین در یک کلینیک مجهز به امکانات احیا انجام شود. تزریق پنی سیلین در خانه و در درمانگاه های فاقد امکانات تخصصی یک کار اشتباه است که ممکن است در صورت به وجود آمدن علائم آلرژی شدید هم باعث مرگ بیمار شود.

به همین دلیل توصیه می شود در هر بار مصرف پنی سیلین، قبل از تزریق با مقدار رقیق شده ای از پنی سیلین تست پوستی حساسیت انجام شود. اگرچه گفته می شود حتی در صورت منفی بودن تست و یا سابقه مصرف قبلی پنی سیلین هم امکان به وجود آمدن آلرژی وجود دارد.

دکتر سید احسان بیکایی