گیاهان از همان آغاز تمدن بشری در درمان های داروئی به کار برده می شدند و حتی بعضی از مشتقات آنان مانند آسپرین، رزرپین و گلیکوزیدهای قلبی نقاط اتکای اصلی در دارودرمانی بوده اند.

امروزه نیز داروهای گیاهی سهم بزرگی از فرآورده های داروئی تجارتی ساخته شده را به خود اختصاص داده اند که برای مثال می توان افدرین از گیاه افدرا، دیژیتوکسین از گل انگشتانه، سالیسین از درخت بید و رزرپین از گل مار را نام برد و حتی کشف داروی ضدسرطان Paclitanel از گیاه سرخدار، بر نقش گیاهان به عنوان یک منبع جاودانه برای طب مدرن تأکید مضاعفی می باشد.

اگرچه با توسعه صنایع داروئی در اوایل قرن بیستم، داروهای گیاهی تا حد زیادی اعتبار و ارزش خود را نسبت به داروهای جدید صناعی در بین اطباء از دست دادند. اما در دهه اخیر اقبال دوباره ای برای مصرف داروها و فرآورده های گیاهی طبیعی به وجود آمده است. در این میان از آنجائی که با وجود فلور متنوع گیاهی ایران، هنوز گیاهان داروئی به صورت کاملاً علمی و مستند معرفی نشده اند، از این رو ما سعی داریم در حد مقدور خود و در جهت اطلاع رسانی نسبت به معرفی این نوع گیاهان اقدام کنیم.

به همین منظور در این مبحث نگاهی داریم به ویژگی ها، محل رویش، کاربرد درمانی و آثار گل محمدی، رزماری و بابونه گاوی که با هم می خوانیم:

گل محمدی گل گلاب

Rosa damascena Mill (Rosaceae) Damask rose, Persian rose

ریخت شناسی گیاه:

گیاه چوبی به صورت درختچه هائی معمولاً تیغ دار و پوشیده از خارهای زیاد می باشد. دارای برگ های مرکب تک شانه ای با گوشوارک پیوسته به دمبرگ بوده، به نظر می رسد نوعی دورگه است و گلبرگ های آن رنگ صورتی روشن یا سفید دارد.

محل رویش

امروزه باغ های وسیعی از این گونه در مناطق مختلف ایران به منظور تهیه گلاب ایجاد شده است.

زمان برداشت:

در دوره گل دادن جمع آوری می شود.

قسمت مورد استفاده:

گل و اسانس

کاربرد درمانی:

این گیاه به عنوان ضد افسردگی و اضطراب، درمان مشکلات پوستی و گوارشی مصرف می شود.

ترکیبات شیمیائی:

اسانس، ویتامین تانن.

مصرف غذائی:

اسانس گل سرخ طعم دهنده فرآورده های داروئی و غذائی است.

رزماری

رومارون

Rosmarinus officinalis

L.(Labiatae) Herb of Rosemary, memory and Moorwort

ریخت شناسی گیاه:

گیاه معطر بوته ای و پایا، با شاخه های بالا رونده که ارتفاع آن به ۲ متر می رسد. برگ ها باریک با انتهائی بدون نوک و سوزنی شکل (نازک)، گل ها به رنگ سبز تیره و به ندرت صورتی یا سفیدرنگ می باشد.

محل رویش:

بومی نواحی مدیترانه است. این گونه در ایران کاشته می شود و باغبانان آن را ”رزماران“ می نامند.

زمان برداشت:

در مهر و آبان ماه جمع آوری می شود.

قسمت مورد استفاده:

سرشاخه های گیاه

کاربرد درمانی:

دارای خواص بادشکن، ضدگرفتگی عضلانی، تعدیل کننده خلق، آرامبخش، مدر و ضدمیکروب می باشد. به طور سنتی جهت درمان سوءهاضمه های عصبی، میگرن، سردرد و فشار خون بالا مصرف می شود. به صورت موضعی در درد ماهیچه، درد عصب سیاتیک و عصب بین دنده ها استفاده می شود.

آثار فارماکولوژیک:

به واسطه حضور ۱ و ۸ سینئول و بورنیل استات، اثر آنتاگونیستی استیل کولین در عضله قلب دارای اثر ضدگرفتگی عضلانی و به واسطه حضور ترکیبات ترپنی خاصیت آنتی اکسیدانی و به واسطه اسید رزمارنیک اثر ضدالتهابی دارد.

احتیاط مصرف:

در افراد حساس به مصرف فرآورده های بهداشتی حاوی روغن این گیاه ایجاد حساسیت به نور و تحریکات پوستی می کند.

منع مصرف: روغن رزماری دارای ۲۰ ۱۰ درصد کافور می باشد که اگر به مقدار زیاد مصرف شود، می تواند موجب تشنجات صرع مانند شود این گیاه در دوران بارداری، فشار خون بالا و به صورت موضعی مصرف نشود.

ترکیبات شیمیائی:

فلاونوئید، مواد فنلی، اسانس (آلفا و بتاپینن) ترپنوئید، تانن.

نحوه و میزان مصرف:

۱) دم کرده:

برگ یا سرشاخه های خشک گیاه ۴ ۲ گرم سه بار در روز میل شود.

۲) عساره مانی:

۴ ۲ میلی لیتر به نسبت ۱:۱ در الکل ۴۵% سه بار در روز میل شود.

مصرف غذائی:

روغن آن به عنوان خوشبوکننده به مقدار کم به موادغذائی اضافه می شود.

بابونه گاوی مخلصه

Tanacetum parthenium L.Schultz Bip (Compositae) Feverfew chrysanthemum, Feverfew

ریخت شناسی گیاه:

گیاه پایا، دارای ریزوم عمودی، ساقه منفرد به رنگ قرمز مایل به قهوه ای یا زردفام و در بخش فوقانی منشعب است. برگ به طور تنک یا متراکم و پوشیده از کرک، دارای دمبرگ نسبتاً بلند و به صورت تخم مرغی یا پهن دراز باریک، گل ها سفید رنگ مجتمع در کپه های متوسط با دمگل بلند در مجموع به شکل گل آذین وسیع و تقریباً دیهیمی و میوه فندقه سفید می باشد.

محل رویش:

در بین آزادشهر و شاهرود، گنبد کاووس، کوه نیشابور، دامغان، سمنان، شاهرود، آمل، ساری، کندوان، هشتپر، آستار، بین کیوی و حاجی امیر در گردنه حیران، ارتفاعات سبلان و سهند، مریوان، الوند، اراک، ارتفاعات کرکس، خوانسار، شهر کرد، فارس، کوه دینار، یاسوج، ارتفاعات جبال بارز، تهران و ارتفاعات توچال، پلور و فیروزکوه پراکندگی دارد.

زمان برداشت:

برگ ها در تابستان بعد از گل دهی جمع آوری می شوند.

قسمت مورد استفاده:

برگ های جمع آوری شده بعد از گلدهی و قسمت های هوائی گیاه.

کاربرد درمانی:

به عنوان پیشگیری از میگرن، ضدالتهاب و برای درمان آرتریت روماتوئید، وزوز گوش، سرگیجه، اختلالات قاعدگی، درد معده، دندان درد و گزیدگی حشرات، بت و تسهیل کننده زایمان به کار می رود.

آثار فارماکولوژیک:

به واسطه حضور پاتنولید، اثر سمیت سلولی دارد. سزکونی ترین موجود در گیاه (یعنی آلفا متیلن بوتیرولاکتون) مسئول فعالیت ضدترشحی گیاه است. عصاره این گیاه سبب مهار آنزیم فسفولیپاز A۲ که وظیفه آزادسازی اسید آراشیدونیک از فسفولیپیدهای غشاء سلولی را دارد، می گردد. همچنین باعث مهار ساخت پلاکت ها و نوتروفیل های خون که در ارتباط با بیماری میگرن و آرتریت روماتوئید می باشند، می گردد.

احتیاط مصرف:

بعد از مصرف خوراکی، زخم دهان، حساسیت پوستی، خشکی و کلفت شدن زبان، اسهال، نفخ، سرگیجه و تهوع گزارش شده است.

منع مصرف:

در دوران بارداری مصرف نشود.

ترکیبات شیمیائی:

اسانس (آلفاپینن)، ترپنوئید و پیرترپن، فلاوونوئید، تانن.

نحوه و میزان مصرف:

با مقادیر زیر جهت پیشگیری از میگرن مصرف می شود.

۱) روزانه ۵/۲ میلی گرم برگ تازه، همراه یا بعد از غذا میل شود.

۲) روزانه ۲۰۰ ۵۰۰ گرم قسمت های هوائی گیاه به صورت خشک شده میل شود.

۳) روزانه ۵۰ میلی گرم برگ خشک شده توسط انجماد، همراه یا بعد از غذا میل شود.