داروهای خوراکی ضددیابت عمدتا برای درمان دیابت نوع۲ مورد استفاده قرارمی گیرند. اولین درمان دیابت نوع۲، اصلاح شیوه زندگی است زیرا این بیماری، چندژنی و چندعاملی است (مولتی فاکتوریال و پلی ژنتیک) و سبک زندگی روزمره، یعنی رفتار غذاخوردن، چاقی، عدم تحرک جسمانی، تجددگرایی (مدرنیزیشن)، غرب گرایی (وسترنیزیشن)، استرس ها و...، در تکوین و شعله ور شدن آن، نقش مهمی دارند...

اگر تعدیل شیوه زندگی، مقدور یا موثر نباشد (کاری است سخت؛ گفتن آن ساده اما عمل کردن به آن مشکل است، ترک عادت کار ساده ای نیست)، باید از داروهای خوراکی ضددیابت کمک گرفت و اگر این داروها هم نتوانند قندخون را کنترل کنند یا دیابت با عوارض همراه شود، باید انسولین مصرف کرد.

قرص های ضددیابت، بدون استثنا، آثار جانبی و عوارض دارند. قرص های ضددیابت که در حال حاضر مصرف می شوند، عبارتند از:

۱) سولفونیل اوره های نسل قدیم و نسل جدید: این گروه دارویی، قدیمی ترین داروهای ضددیابت محسوب می شوند. اولین سولفونیل اوره ، «تولازاماید» بود. (سال ۱۹۵۰). بعد از آن «تولپوتاماید»، «کلرپروپاماید» و «استوهگزاماید» به تدریج وارد بازار شدند.

«کلرپروپاماید» ۳ تا ۴ دهه پیش جزو پرمصرف ترین داروهای ضددیابت بود. این داروها امروزه از رده خارج شده?اند (مگر در موارد استثنایی و خاص یا عادت بیمار به آنها).

۲) سولفونیل اوره های نسل جدید (نسل دوم): «گلی بوراید»، «گلی پی زاید»، «گلی می پراید»، «گلی بن کلاماید» که با اسامی ژنریک و تجاری مختلف در بازار ایران وجود دارند و یا ساخت داخل هستند یا وارداتی. پرمصرف ترین سولفونیل اوره های نسل دوم، «گلی بن کلاماید» است.

این دارو، تولید انسولین از پانکراس را افزایش می دهد، نیمه عمرش، حدود ۱۰ ساعت و جذبش نسبتا سریع است. آن را باید قبل از غذا مصرف کرد. ۲ عارضه اصلی دارو، افت قندخون (هیپوگلیسمی) و اضافه وزن است و بعد از چند سال مصرف، دیگر سلول های بتا به آن جواب نمی دهند و بی اثر خواهد شد.

گلی بن کلامید برای افراد چاق مناسب نیست. اخیرا «گلی بن کلامید» به صورت ترکیب با «متفورمین» وارد بازار ایران شده است و متاسفانه این دارو در بسیاری از موارد، به جای متفورمین تجویز می شود.

۳) بی گوانیدها: مانند «متفورمین»، این دارو اولین انتخاب برای درمان دیابت نوع۲، به خصوص در بیماران چاق است. این دارو بین قرص های خوراکی ضددیابت، بیشترین سابقه را دارد و در ایران نیز دارای رکورد خوب و سابقه ای دیرینه ای است.

متفورمین چهل و چند سال پیش، در بازار ایران موجود بود اما بعد از چند سال، ورود آن متوقف شد و بعد از سال ۱۹۹۵ دوباره عرضه آن در کشورمان از سر گرفته شد. این دارو، افت قند نمی دهد و چاق نمی کند، برعکس کمی لاغر هم می کند بنابراین برای بیماران چاق دیابتی، مناسب است.

متفورمین، باعث کاهش تولید گلوکز در کبد، کاهش مقاومت به انسولین و افزایش برداشت و سوخت گلوکز در بافت ها می شود. این دارو ممکن است علاوه بر گلوکز، تری گلیسیرید و چربی بد (LDL) را نیز پایین بیاورد. تهوع، استفراغ، اسهال و سوءهاضمه از عوارض متداول و اسیدوزلاکتیک از عوارض مهلک ولی نادر آن محسوب می شوند. دارو باید همراه آخرین لقمه غذا یا بعد از غذا مصرف شود (نه قبل از غذا).

۴) «مگلی تینایدها»: این داروها آزاد شدن انسولین از پانکراس را افزایش می دهند و زمانی تاثیر?گذارند که قبل از غذا مصرف شوند. اگر قرار نیست یک وعده غذا خورده شود، دارو نیز نباید مصرف شود.

معروف ترین فرآورده از این گروه دارویی همان «رپاگلی ناید» است که با چند برند معروف در بازار ایران وجود دارد. اگر این دارو همراه «گلی بن کلاماید» مصرف شود، خطر افت قندخون، ۲ برابر خواهدشد. رپاگلی ناید به صورت قرص های ۵/۰، ۱ و ۲ میلی گرم تهیه شده است و باید ۳۰ ۱۵ دقیقه قبل از غذا مصرف شود. این دارو سریع تر از سولفونیل اوره اثر می کند و جذب آن نیز سریع تر است بنابراین برای بیمارانی که قندخون بعد از غذایشان بالاست، تجویز می شود. به علاوه، نسبت به «گلی بوراید»، کمتر افت قند و افزایش وزن می دهد. بین مصرف دارو و صرف غذا، نباید بیش از ۳۰ دقیقه فاصله باشد (ترجیحا ۱۵ دقیقه). «ناته گلی ناید» از گروه فنیل آلانین هاست و ارتباطی با «سولفونیل اوره» یا «مگلی تیناید» ندارد. طول اثر آن فقط ۲ ساعت است و سریع تر از ۲ داروی دیگر اثر می کند بنابراین داروی انتخابی برای کنترل قند بعد از غذاست و تقریبا هیچ منع مصرفی ندارد. این دارو از طریق آزاد شدن انسولین از پانکراس اثر می کند (مانند رپاگلی ناید).

۵) تیازولیدنیدایون ها (TZD): معروف به گلی تازون ها، حساسیت عضلات و بافت چربی را نسبت به اثر انسولین بالا می برند. چربی خوب (HDL) را اندکی افزایش دهند ولی به همان نسبت ممکن است چربی بد (LDL) را نیز بالا می برند. اضافه وزن و ادم (خیز) از عوارض شناخته شده این داروهاست. نارسایی قلب و حتی حمله قلبی و ضایعات کبدی شدید نیز با این داروها گزارش شده است.

۲ فرآورده با نام ژنریک «پیوگلیتازون» و «روزی گلیتازون»، معروف ترند. سازمان غذا و داروی آمریکا چند سال پیش «تروگلیتازون» را از بازار دارویی حذف کرد (به علت مرگ ناشی از ضایعات کبدی) اما این داروها در مواردی مفیدند مصرف TZD، می تواند در موارد انتخاب شده، قند و تری گلیسیرید را کاهش و HDL را افزایش دهد.

کنترل منظم آزمون های کبدی (به ویژه ALT) و قلب، در زمان مصرف این داروها الزامی است. دارو معمولا همراه یا بدون غذا مصرف می شود. شکستگی های استخوانی نیز جزو عوارض این دارو ذکر شده است. «گلیتازون ها» از «سولفونیل اوره» گران ترند.