اصحاب رسانه در کنار مردم

نگاهی به شانزدهمین نمایشگاه مطبوعات و خبرگزاری ها . . .

قلم را روی کاغذ می گذارم تا این بار از همین قلم و رسالت بزرگ روزنامه نگاری بنویسم. هر وقت که به سوژه ای برای گزارش، به جمله ای برای نوشتن و به پاراگرافی برای تحلیل و نتیجه گیری می اندیشم، این فکر از خاطرم می گذرد که در یک سلسله تاریخی جهادگری قرار گرفته ام. این جهاد از دوران مشروطه شروع شد، در تاریخ طلایی مبارزات انقلاب به اوج رسید و بعد از انقلاب هنوز هم پتانسیل جهاد با قلم و تأثیرگذاری در ساحت روزنامه نگاری بر قوت خود باقی است.
هرچند افرادی هستند که عشق نان را به عشق صادقانه ترجیح می دهند، برخی دیگر عشق قدرت را به قداست قلم ارجحیت می دهند و از همه بدتر افرادی هم هستند که خودشان را بر همه چیز یعنی عاشقی در روزنامه نگاری اولویت می دهند با این حال هنوز هم صداقت در تک رگ قلم می تواند معجزه آفرین باشد.
روزنامه نگاری که آرمانش چیزی جدا از ریشه هاست چطور می تواند جملاتی جاودانه خلق کند؟ شک نکنید مردم با نگاه تیزبینشان خوب و بد، راست و دروغ، منفعت شخصی از عاشقانه قلم زدن را درک می کنند و در دل و ذهن به قضاوت می نشینند.
غرفه ها در کنار هم، چینش اندیشه ها در کنار هم و آرامش نگاه مخاطبی که برای دیدن، یاد گرفتن و مطلع شدن به شانزدهمین نمایشگاه مطبوعات آمده این تلنگر را به ذهن می زند که ای کاش در صحنه رقابت خبری نیز از آرامش و پایبندی به اخلاق رسانه ای محسوس بود! در طبقه بالای سالن اصلی شبستان مصلی طیف دیگری از روزنامه نگاران و نشریات گردهم آمده اند. این قشر آماتورهای فعال و پرانرژی عرصه مطبوعات یعنی نشریات دانشجویی هستند. جوان ترها آمده اند که از حرفه ای ها شیوه نوشتن و نقد منصفانه را بیاموزند. آیا حرفه ای ترها در هیاهوی قدرت و سیاست مجالی برای الگو شدن به خود و آموزش دادن به تازه واردها داده اند؟!
حضور ۱۸۰۰نشریه دانشجویی در نمایشگاه امسال ایجاد فرصت برای تعاملات بیشتر بین دو قشر آماتور و حرفه ای است. نشریات خارجی نیز چشم بینای دیگری در روزنامه نمایشگاه مطبوعات هستند که می توان از فضای باز گفت وگو استفاده کرده و پیام هایی را در جهت اتحاد در برابر استکبار منتشر کرد.


● اتحاد رسانه های آزاداندیش برای دفاع از حقیقت
روز افتتاحیه مسئولین غرفه های استان بسیار منظم ظاهر می شوند. بعضاً با لباس های محلی زیبا در بین حاضرین در سالن نشسته اند و هوشیارانه سخنرانی ها را دنبال می کنند. عکاس ها هم با ازدحام همیشگی شان فعالین اصلی نشست هستند و ای کاش برایشان جایگاهی درنظر گرفته می شد تا به نظم لطمه ای نمی خورد.
همه فضا معطر از نام حضرت معصومه(ع) و امام رضا(ع) است. مجری که روز دختر را تبریک می گوید، با خود به صدها زن شاغل در حرفه روزنامه نگاری می اندیشم که با توقعات به مراتب کمتر از مردان روزنامه نگار، عاشقانه و با احساس وظیفه قلم می زنند.
معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد، علیرضا ملکیان نسبت به تبلیغات منفی غرب درمورد رسانه های داخلی هشدار داده و می گوید: «بازدیدکنندگان از هر نقطه ای می توانند به نمایشگاه بیایند و با واقعیت های عرصه رسانه های داخلی آشنا شوند. امروز جنگ، جنگ رسانه هاست. هر کس قوی تر باشد، برنده میدان خواهد بود. متأسفانه عمده نشریات پرمخاطب دنیا در دست سلطه گران غربی است. آنها هستند که افکار جهانی را رقم می زنند. به راحتی دمکراسی واقعی و آزادی واقعی را خشونت طلبی و محدودیت می پندارند و برعکس جنگ افروزی و خشونت های خودشان را عین دمکراسی جلوه می دهند! اما واقعیت این است که ملت های آزاد دنیا به خوبی می دانند در پس خبرها و تحلیل های این رسانه ها چه می گذرد؟»
وی ضمن ابراز تأسف نسبت به همسو عمل کردن برخی رسانه های داخلی با غرب می گوید: «متأسفانه برخی رسانه های داخلی متأثر از جریان های غربی نیز واقعیت های موجود را انتقال نمی دهند. وظیفه رسانه ای ما این است که در دفاع از کشور، حقوق ملت و آزادی های موجود انعکاس دهنده واقعیت ها باشیم. این گونه می توانیم بخشی از نقشه های غرب را خنثی کنیم.»
وی ادامه می دهد: «در شرایطی که غرب اجازه نمی دهد نشریات و مطبوعات حقیقت گو صدای خود را به گوش جهانیان برسانند، باید همین تعداد محدود نشریات به صورت یکپارچه و متحد عمل کرده و استراتژی غرب را درهم بشکنند.
به عنوان مثال در جنگ غزه نشریات مستقل و متعهد انعکاس دهنده واقعیات بودند. همه ملت های آزاد اندیش دنیا را در دفاع از ملت مظلوم فلسطین به صحنه آوردند. درحال حاضر به رغم شواهد نقض حقوق بشر توسط اسرائیل باز هم رسانه های غربی بر این جنایات آشکار سرپوش می گذارند. وظیفه ما این است که این انحصار واقعی را بشکنیم و واقعیات را به گوش جهان برسانیم.»


● رعایت اخلاق رسانه ای نشانه پایبندی به صداقت حرفه ای
حسینی وزیر ارشاد در اولین حضور رسمی خود در نمایشگاه مطبوعات بر اخلاق حرفه ای و روزنامه نگاری تأکید بسیاری دارد. وی می گوید: «درکنار همه ضعف ها و اشکالات موجود باید مجموعه کار به گونه ای باشد که قلم روزنامه نگاران شادی و پویندگی جامعه را به ثمر برساند. مطبوعات که فعال باشند، جامعه- چه در عرصه داخلی و چه در عرصه خارجی- زنده است. رسانه ها باید با دیده بینا و گوش شنوا به انعکاس حقایق و مشکلات واقعی بپردازند. مطبوعات موظفند نقش اصلاح گرایانه خودشان را ایفا کنند.
وزیر جدید ارشاد ضمن دعوت نخبگان و دلسوزان کشور در وادی مطبوعات به رعایت منشور اخلاقی این قشر را به رعایت عدالت و انصاف، بحث بی طرفی در تحلیل ها، بیان احسن و همبستگی تشویق کرده و در باب رعایت بی طرفی در تحلیل ها و اتحاد روزنامه نگاران می گوید: «گاه تحلیل و رأی و نظر نویسنده به هم آمیخته و تشخیص درستش دشوار می شود. قضاوت را می توان در پایان نوشته آورد و یا به مخاطب واگذار کرد. چنانچه نظر شخصی خودرا القا کنیم در واقع صداقت را نادیده گرفته ایم. اختلاف نظر روزنامه نگاران چنانچه اختلاف سلیقه ای و اندیشه ای باشد اتفاقاً بسیار مفید است و رحمت می دانیم، چون از متن آن راهکارهای جدید برای حل مسائل استخراج می شود، اما گر اختلاف در پایه های اساسی و مبانی نظام وجود داشته باشد، مشکل ساز خواهد شد.»
حسینی در تکمیل صحبت هایش می گوید: «حوادثی چون حوادث مرز پاکستان و حادثه اخیر سیستان و بلوچستان و همه حوادث اینچنینی حلقه هایی متصل هستند که از قبل طراحی شده اند. ما در یک جنگ رسانه ای و مطبوعاتی قرار گرفته ایم. طبق آخرین خبرها در رسانه سخن پراکنی BBC فارسی شخصی که مسئولیت شهادت عزیزانمان در سیستان و بلوچستان را برعهده گرفته، مصاحبه کرده است. مطمئن باشید که بین این سرویس های خبری و غرب حلقه های متصلی وجود دارد.»
حسینی از پیگیری بحث نظام جامع رسانه ای و نظام رتبه بندی مطبوعات خبرداده و متذکر شد به زودی مطبوعات از لحاظ کیفیت چاپ و محتوا رتبه بندی می شوند.


● ادعاها را کم کنیم بر دانشمان بیفزاییم
نمایشگاه فرصت مناسبی است که همه ما اهالی مطبوعات که سال هاست همدیگر را از عمق اندیشه می شناسیم، ولی به چهره ناآشنائیم، روبروی هم قرارگرفته و به تشویق و نقد کارهایمان بپردازیم.
بچه های همشهری خانواده، برنا، جوان و... با لبخند در غرفه کیهان مهمان شدند و به تبادل نظر پیرامون همه مسائل ریز و درشت پرداختند. سؤالات چه می کنی؟ الان کجا هستی؟ چه قدر حقوق می گیری؟ سؤالات ثابت قشر جوان مطبوعاتی در رویارویی با هم است. این قبیل سؤالات همیشه گواه این است که مطبوعاتی ها به ویژه قشر جوان همچنان در فراز و نشیب های امنیت شغلی به سر می برند.
دلم برای غرفه نشریات استانی به ویژه استان بوشهر می تپد. در کدام نمایشگاه سراسری است که در جستجوی ریشه هایم با رنگ و بوی جنوب نبوده ام؟! جوان های جنوب با استعداد نوشتن و سرودن زاده می شوند، با انگیزه بالندگی گردهم می آیند و گاه از جمعشان نشریه ای ادبی، سیاسی و یا اجتماعی متولد می شود که اتفاقاً اگر چه به چند برگی نمی رسد، اما عمرش سالیان سال ادامه دارد. این روند گواه قناعت این مردمان، پایبندی شان به قلم برای گفتن و تلاش در دل محرومیت است.
آنها بیشتر شاعرند و عاشق قلم. از دلشان پنجره ای است رو به افق روشنایی درست مثل همین پنجره زیبا با شیشه های رنگین که در طراحی دکور داخلی غرفه خوش نشانده اند. کاش مسئولین بدانند که کجا سرمایه گذاری کنند و در آینده از کدام کشتزار سرسبز اندیشه، محصول بردارند؟
حضور جوان ترها در شانزدهمین نمایشگاه بین المللی مطبوعات فراتر از این هاست. ۱۸۰۰نشریه دانشجویی در طبقه بالای شبستان مصلی حضور پیدا کرده اند تا از همان بالا با نگاه تیزبینشان خیلی چیزها را ببینند و الگو بردارند. از عابدینی مسئول غرفه نشریات دانشگاه زابل می خواهم پیرامون مشکلاتشان صحبت کند. وی می گوید: «مشکل ما این است که عده ای از بچه ها نشریه را تحت آموزش روزنامه نگاری قرار می دهیم، تا می آیند پروبال بگیرند، فارغ التحصیل می شوند و می روند. به این ترتیب دوباره کیفیت نشریه افت می کند. کاش حلقه هایی ایجاد می شد که تا یک مدتی بین تازه واردها و فارغ التحصیل همچنان ارتباطات تنگاتنگ در فضای نشریات دانشجویی برقرار باشد.»
کسی چه می داند شاید جذابیت کار آماتور به دلیل همین فراز و نشیب ها، تلاش برای آموختن و جستجوگری است. در حالی که در مطبوعات حرفه ای وقتی تازه واردی می آید از یک سو با بی مهری پیشکسوتان روبرو می شود و از سوی دیگر با گذشت چند صبایی غرور به قلمش وارد شده و خودش را صاحب نظر و استاد می پندارد! کاش روحیه استاد و شاگردی بین تازه واردهای عرصه مطبوعات و پیشکسوتان دوباره احیا شود.


● سکوت غرب در برابر جنایات صهیونیست ها
علیرضا سربخش هنرمند و جانباز انقلاب که خود در عرصه روزنامه نگاری صاحب نظر است، مهمان غرفه کیهان خاضعانه از مصاحبه استقبال می کند و مثل بقیه کلاس نمی گذارد. وی نقش رسانه ها را از دو جنبه بیدار کردن افکار عمومی و مقابله با تهاجم نرم، مهم ارزیابی کرده و می گوید: «رسانه ها باید مطالب صحیح را به مشتریان و مخاطبین خود ارائه دهند. باید پایبند اخلاق رسانه ای باشند و بسنجند که چه چیز را برملا کرده و چه چیز را آشکار نکنند؟ به عبارتی مقوله مصالح ملی را در نظر بگیرند و با عبور از خط قرمزها وارد حریم خصوصی افراد نشوند.»
وی در پاسخ به این سؤال که موضع گیری غربی ها را در مواجهه با مسائل داخلی کشورمان چطور می بینید، می گوید: «رسانه های غربی نسبت به وضعیت داخلی ایران خیلی مغرضانه و جهت دار حرکت می کنند. فضای داخلی را به گونه ای جلوه می دهند که گویی بسیار تیره است و دیکتاتوری بیداد می کند، در حالی که واقعیت چیز دیگری است. اگر در کشور آنها هم خیلی مسائل رعایت نشود آنها هم شدیدترین برخوردها را خواهند داشت. در حالی که ما محیط مناسبی فراهم آورده ایم که همه حرفشان را بزنند، تنها زمانی که خط قرمزها نادیده گرفته شود، برخورد می کنیم. غرب با این همه ادعایی که در مورد آزادی اندیشه دارد، چرا در برابر جنایات صهیونیست ها سکوت در پیش گرفته و حقیقت را وارونه جلوه می دهد؟»
درهیاهوی غرفه ها هر مخاطبی نیتی دارد. یکی به گرفتن پاسخ سوالاتش می اندیشد، دیگری دوست دارد افرادی را که در نشریه مورد علاقه اش قلم زده اند، از نزدیک ببیند، آن یکی هم فقط آمده که وقتی بگذارد و روزنامه و هدیه ای کوچک به یادگار ببرد. نمایشگاه مطبوعات این پتانسیل را دارد که مخاطب را آموزش داده و به سطحی بالاتر برساند. این مورد از آن دست مواردی است که واقعا جایش در نمایشگاه مطبوعات خالی است. مخاطب با سلیقه ای خاص باید بداند آن چه را که می خواهد در بین چه طیف نشریات و روزنامه هایی جستجو کند و نیز چگونه به تحلیل مقالات و خبرهای منتشر شده بپردازد؟ باید دیدگاه داشته باشد و منطبق با آن دیدگاه صحیح و غیرصحیح بودن یک خبر را تشخیص دهد.
این که نمایشگاه فقط صحنه جدال ها و بگو مگوهای جناحی بین مخاطبین و دست اندرکاران مطبوعات باشد، بازدهی مفیدی نخواهد داشت.
نمایشگاه امسال به خاطر فضای سیاسی حاکم بر جامعه متفاوت از سال های قبل برگزار می شود، به گونه ای که از کنار هر غرفه که می گذشتم حال و هوای خاصی داشت. البته در کنار تفاوت ها، از هردر نمایشگاه که وارد می شوی، یک آشنایی را می بینی که سال ها همکارت بوده و حالا بازنشسته شده و یا در گوشه دیگری از خانواده بزرگ مطبوعات مشغول به کار است. دیدارها که تازه می شوند، آرام زیر لب زمزمه می کنی: «چه زود گذشت!»
در این دنیای بی معرفت، خیلی چیزهای خوب است که می گذرد. چیزهای بد هم می گذرد، اما آنقدر دنیا انصاف دارد که اثربخشی چیزهای خوب را نادیده نگیرد، حال اگر این اثر بخشی زاییده فکر و قلم باشد که تا قرن ها زنده می ماند و شاگرد می پروراند.
غرفه کیهان روزهای پرهیاهویی را می گذراند. مخالفین و موافقین فرصت اظهارنظر دارند. روز سه شنبه یک دفتر بزرگ از نظرات پر شد. روز پنج شنبه نیز خیلی ها آمدند و مجادله کردند، ولی در نهایت آرام گرفتند و رفتند.
اگرچه در برخی لحظات بحث ها و گفت وگوها تند شده و صداها بالا می گرفت، اما در نهایت، پایان بیشتر بحث ها با لبخند و خداحافظی دوستانه همراه بود.


● نشریاتی که با زحمت دانشجو متولد می شوند
همان طور که معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد اشاره داشت شانزدهمین نمایشگاه مطبوعات فرصت مناسبی بود که نشریات دانشگاهی در یک فضای حرفه ای حضور پیدا کرده و کسب تجربه کنند.
یکی از غرفه داران نشریات دانشجویی می گوید: «یادم هست آخرین باری که نمایشگاه مطبوعات آمده بودیم، از ته دل آرزو کردم که ای کاش یک روز هم به ما غرفه ای بدهند برای عرضه محصولات دانشجویی مان. برای نمایش همه آن چیزهایی که در چهار سال دانشجویی به عنوان کار فرهنگی، تعهد و... انجام می دهیم و شکیل ترین شکل آن نشریه است. نشریه های کاغذی که با خون دل و زحمت دانشجو در می آید. با پیگیری های آن، با کلاس رفتن ها و نرفتن ها و بدو بدوهای بی وقفه. ولی بی هیچ توقع و چشم داشت، الا! یه خواهش، آن هم این است که یه کم تحویلش بگیرند و به حرفهایش گوش بدهند. حالا از مسئولان بگیر تا وزارتخانه محترم، علی الخصوص خانه نشریات دانشجویی.»
وی ادامه می دهد: «نمایشگاه مطبوعات امسال یک عرصه با حال هم به دانشجوها داده. دانشجوهای مطبوعاتی فعال با نشریات برتر دانشجویی، البته اگر تعریف از خود نباشد!»
این غرفه دار بخش نشریات دانشجویی در تکمیل صحبت هایش می گوید: «همه ما دانشجویان حاضر در نمایشگاه امسال یقین داریم که این حرکت حتما شروع قدم های برزگی در عرصه رسانه های دانشجویی خواهد شد. عرصه ای که پر از استعداد جوان و بالقوه است. عرصه ای که پر از نشاط جوانی و عشق شدید به کسب تجربه است. عرصه ای پر از پیگیری ها، سمج بازی ها و دغدغه های زیبای دانشجویی! ما که امسال فرصت حضور در کنار مطبوعات حرفه ای پیدا کرده و مجالی برای عرضه کارهایمان پیدا کرده ایم، بهترین استفاده را از این زمان یک هفته ای خواهیم داشت. همین جا با هم عهد می بندیم که اساسی خوش بدرخشیم. یک عهد دیگر هم می بندیم که هویت نشریاتی خودمان را بیشتر ازهمیشه پاس بداریم و زنده اش کنیم. فقط دلمان می خواهد مسئولان محترم هم پای درد دل این دانشجویان خستگی ناپذیر بنشینند تا دغدغه ها، موانع و خواسته هایشان را با گوش جان بشنوند.»


● شیوه تحلیل سیاسی را به دانشجو آموزش دهیم
مهدی کمیلی جوان دانشجو از دانشگاه صنعت آب و برق تهران مشکلات نشریات دانشجویی را به دو دسته نشریات علمی و نشریات سیاسی و هنری تقسیم کرده و می گوید: «در نشریات علمی دانشجو باتوجه به فرصت اندکی که دارد شاید در طول یک ترم بتواند نهایتا یک مقاله تحقیقاتی تولیدی ارائه دهد و ما اکثراً ناگزیریم از مطالب کپی شده استفاده کنیم. دلیلش هم این است که در سیستم آموزشی ما حتی در سطح دانشگاه برای تحقیق جایگاه و زمانی در نظر گرفته نشده است.»
وی در مورد چالش های نشریات سیاسی می گوید: «در دانشگاه ما دو طیف به اصطلاح اصولگرا و اصلاح طلبان کاملا جدا از هم کار می کنند. هیچ نشست مشترکی برای تبادل نظر برگزار نمی شود. از سوی دیگر کلاس آموزشی وجود ندارد که بچه ها یاد بگیرند چطور باید در عرصه سیاسی نوشت و تحلیل کرد؟ بعضاً مقالات و نوشته های سیاسی بچه ها چه از لحاظ فنی و چه از لحاظ درونمایه اشکالاتی دارد. چه خوب می شد که مسئولان دانشگاه به برگزاری کلاس های آموزشی روی خوش نشان دهند.»


● روزنامه نگار زانوی شاگردی به زمین بزند
علیرضا سربخش روزنامه نگار و جانباز به ضرورت تزکیه نفس در عرصه روزنامه نگاری تأکید داشته و می گوید: «در تعالیم اسلامی سفارش شده که اول خودت را بساز و بعد فعالیت های اجتماعی خودت را بروز بده. روزنامه نگار نباید به آن چه که می داند قناعت کند و باید همیشه در پی کسب تجربه و آموختن باشد. زانوی شاگردی به زمین بزند و علم و آگاهی خودش را بیشتر کند. چهارچوب کار خودش را بشناسد و قادر باشد با محیط کار و همکارانش تعامل خوبی برقرار کند. نباید با مشکلات از میدان به در برود، بلکه کارش را صحیح انجام داده و بر مشکلات غلبه کند.»
وی ابراز اشتیاق می کند که در انجمن ها و محافل مختلف مرتبط با عرصه مطبوعات، نویسندگان و روزنامه نگاران گردهم آمده و به تبادل دانش و نظر بپردازند. سربخش صراحتاً می گوید: «روزنامه نگاری موفق است که اطلاعات بین المللی بالایی داشته باشد.»


● تکنیک جدید رسانه های غربی
حمید مقدم فر مدیرعامل خبرگزاری فارس نیز به نقش روزنامه ها در تحولات داخلی و خارجی تأکید داشته و می گوید: «مطبوعات در هر دو عرصه تصمیم سازی ها و تصمیم گیری ها بسیار مؤثرند.»
وی ادامه می دهد: «در جریان انتخابات شاهد بودیم که در تشنج آفرینی ها رسانه های خارجی و نیز رسانه های داخلی مقلد چطور می توانند نقش منفی داشته باشند. آخرین تکنیک این قبیل رسانه ها این است که با راستگویی دروغ می گویند. آنها مخلوطی از خبرهای راست، عادی و دروغ را به مخاطبین ارائه می دهند. البته محور اصلی اخبار، خبرهای دروغ و تحلیل های خودشان است.»


● مقدم فر به یکی از نقایص
خانواده مطبوعات داخلی اشاره کرده و می گوید: «رسانه های داخلی ارتباط، تعامل و تبادل خوبی ندارند. هر رسانه می خواهد خودش برتر باشد و این نگرش نوعی رقابت منفی ایجاد می کند که به رشد و کمال نمی انجامد. اگر تعاملات مثبت تر شود، افراد در سایه تبادل اطلاعات مسیر تکاملی را طی خواهند کرد.»
توصیه مقدم فر به جوان هایی که به تازگی وارد عرصه مطبوعات و خبرگزاری ها شده اند این است که در کنار آموزش حرفه ای، مقید به اصول اخلاقی رسانه باشند.


● مهندسی در عرصه مسائل سیاسی
حسین فدایی نماینده تهران و دبیرکل جمعیت ایثارگران یکی از مهمانان غرفه کیهان است که با مستندات تاریخی سعی دارد پیرامون اغتشاشات اخیر ریشه یابی داشته باشد. وی می گوید: «اکثر مخالفین بعد از رویداد ۱۸ تیر ۷۸ با پشتوانه هایی که از خارج کشور دریافت می کردند، به ترمیم نقاط ضعف شان پرداختند.»
وی در ادامه به طرح سؤال این چنینی می پردازد: «آیا می توان جریان نظام و اصول نظام را قبول نداشته باشیم و ادعا کنیم که باید وارد عرصه انتخاباتی شویم؟»
سپس با تأمل بر این جریانات ادامه می دهد:
«همه گروه های سیاسی پایبند مبانی نظام می توانند وارد عرصه شوند، ولی گروه هایی که اساساً نظام را قبول ندارند چطور می توانند وارد عرصه انتخابات شوند؟»
وی در تکمیل صحبت هایش می گوید: «باید برای مسائل سیاسی کشور مهندسی صورت بگیرد و جریاناتی با هم رقابت سیاسی داشته باشند که اصول نظام را قبول دارند.»