امروزه صنعت جهانگردی به عنوان یکی از مهمترین صنایع جهان که نقش عمده ای در بهبود وضعیت اقتصادی کشورها وتوسعه اقتصادی آنها دارد، از سوی کارشناسان، دانشمندان، مدیران و برنامه ریزان اقتصادی کشورهای مختلف مورد توجه قرار گرفته است و می توان گفت تأثیر اقتصادی این صنعت به حدی قابل ملاحظه است که حدوداً ۷درصد از سرمایه جهان را دربر می گیرد. (به واسطه این توجه ویژه و به منظور بهره برداری مؤثرتر از این صنعت در راستای توسعه اقتصادی، ارکان اصلی صنعت جهانگردی کانون توجه برنامه ریزان بوده است، مواردی نظیر منابع جهانگردی، تأسیسات و تجهیزات جهانگردی واز همه مهمتر حمل ونقل و اجزای آن.)

مروری بر تاریخ و پیشینه این صنعت پر رونق، بیانگر این مطلب است که ظهور و فعال شدن جهانگردی مرهون توسعه حمل ونقل در دنیای امروزی بوده است چرا که تا قبل از پیشرفت صنعت حمل ونقل و ایجاد تسهیلات جهت مسافرت، سفرها در حیطه طبقه محدودی از اشراف بوده است که بیشتر انگیزه هایی غیر از تفریح، ماجراجویی و دیدار از جاذبه ها داشته اند.

در واقع عامل اصلی پیشرفت وفراگیر شدن جهانگردی، صنعت حمل ونقل بوده است لذا توجه به نقش حمل ونقل در صنعت جهانگردی مهمترین گام در جهت برنامه ریزی به منظور توسعه جهانگردی در کشورها است. این مقاله سعی دارد ضمن معرفی وشناخت حمل ونقل و اجزای آن، به بیان نقش این صنعت در صنعت جهانگردی بپردازد.

در بعضی کتب، کلمه حمل ونقل که خود ترجمه کلمه transportation است را تحت عنوان «جابه جاگردی» به کار می برند.

مفهوم حمل ونقل به لحاظ اقتصادی عبارت است از: تغییر مکانی اشخاص (حمل ونقل مسافر) و حمل ونقل کالا، بین دو نقطه جغرافیایی. این جملات تعابیری هستند از واژه «حمل ونقل». در معنی لغوی «حمل» به معنای برداشتن بار و «نقل» به معنای جابه جا کردن است؛ در نتیجه در حالت کلی و با این تفسیر حمل ونقل شامل جابه جا شدن انسان نمی شود ولی آنچه که در زبان فارسی مصطلح شده است، حمل ونقل در برگیرنده انسان و هر نوع کالا اعم از جامد، مایع، گاز و حتی امواج می شود. و اما همانطور که گفته شد امروزه، صنعت حمل ونقل بی شک یکی از ارکان اصلی صنعت جهانگردی است.

حمل ونقل، نتیجه مسافرت و اقامت مردم در خارج از مناطق بومی خود است. توسعه حمل ونقل در بخش دولتی و خصوصی تأثیر عمده ای بر رشد و هدایت این صنعت داشته است. فراهم بودن امکانات حمل ونقل مناسب، مطمئن، راحت، سریع و ارزان پیش شرط توسعه گردشگری جمعی است. زیرا گردشگران در تصمیمات خود دو عامل هزینه و زمان را مد نظر داشته، برای دسترسی به مقاصد گردشگری انتخاب نوع سیستم حمل ونقل و یا فراهم بودن سیستم مناسب بر این دو عامل تأثیر می گذارد. به همین دلیل در پنجاه سال گذشته سفرهای هوایی رونق بیشتری یافته است چراکه در سفرهای طولانی استفاده از هواپیما از نظر زمان و همچنین هزینه مقرون به صرفه تر است.

به این ترتیب توسعه حمل ونقل هوایی به گسترش گردشگری جمعی در قرن بیستم کمک شایانی کرده است. وقتی سیستم حمل ونقل یکی از ارکان اساسی خود را از دست دهد و یا در آن ضعف و کمبودی وجود داشته باشد، شالوده فعالیت حمل ونقل ازهم می پاشد و مسلماً باعث تأثیر منفی بر صنعت جهانگردی می شود. در پنجاه سال گذ شته سفرهای هوایی رونق بیشتری یافته زیرا در سفرهای طولانی استفاده از هواپیما از نظر زمان و همچنین هزینه مقرون به صرفه تر است. به این ترتیب توسعه حمل ونقل هوایی به گسترش گردشگری جمعی در قرن بیستم کمک شایانی کرده است.

● حمل ونقل و جهانگردی در مسیر تاریخ

اولین جهانگردان مانند همه انسان های گذشته به صورت پیاده مسافرت می کردند، در طول زمان با توسعه حمل ونقل این امکان فراهم آمد تا مردم راحت تر و سریعتر مسافت ها را طی نمایند، لذا جهانگردی فراگیر شد. ارتباط بین حمل ونقل و جهانگردی را می توان به ۵ دوره تقسیم کرد:

۱) دوره سفر با دلیجان

اولین نوع وسیله حمل ونقل که با استفاده از چرخ در خدمت جهانگردی قرار گرفت دلیجان (stagecoach) بود که در قرن ۱۵ میلادی در مجارستان اختراع شد و در آن زمان در خطوط مشخص شده مسافران را جابه جا می کرد، در قرن ۱۹ سفر کردن به وسیله دلیجان در بریتانیا و سایر کشورها معروفیت زیادی یافت.

۲) دوره سفرهای آبی

سفرهای آبی نوع دیگر حمل ونقل بود که در خدمت جهانگردی قرار گرفت، در این زمان قایق ها، ضمن حمل بار به جابه جایی مسافران نیز اقدام کردند، از جمله این سفرهای دریایی، سفرهای دریایی بین شهرهای منچستر و لندن در انگلستان بود که در قرن ۱۸ انجام می شد. کشتی های بخار از سال ۱۸۱۵ در رودخانه های بزرگ انگلیس، از جمله Thame در لندن، رفت وآمد می کردند و استفاده از این نوع کشتی ها جهت گردش و تفریح بسیار معروف شده بود.

۳) دوره سفر از طریق راه آهن

در سال ۱۸۲۵ برای اولین بار راه آهن در انگلستان ساخته شد و از سال ۱۸۳۰ جابه جایی مسافران از طریق راه آهن آغاز شد. از جمله خطوط راه آهن آن زمان خط لیورپول ـ منچستر بود، کرایه این قطارها بسیار پائین بود «درحدود یک پنی» که بسیار ارزانتر از کرایه دلیجان ها بود و به همین دلیل معروفیت زیادی پیدا کرد، سرعت این قطارها به ۱۸ مایل می رسید به همین دلیل بعضی ها این پدیده را یک پدیده شیطانی می پنداشتند.

۴) دوره سفر با اتومبیل و اتوبوس

اتومبیل برای اولین بار در امریکا به منظور سفر کردن رایج شد، در سال ۱۹۰۸ یک نوع اتومبیل مدل «تی» توسط شرکت فورد به بازار عرضه شد. با ورود اتومبیل به عرصه حمل ونقل در واقع یک انقلاب بزرگ در مسافرت به وجود آمد و همین امر باعث تقاضای بالا برای احداث جاده شد، به طوری که در سال ۱۹۲۰ جاده های زیادی احداث شد و رفته رفته اتومبیل به عنوان یکی از مهمترین وسایل نقلیه برای مسافرت مطرح شد. اتوبوس نیز بلافاصله بعد از پیدایش اتومبیل ساخته شد و به منظور مسافرت دسته جمعی مورد استفاده قرار گرفت.

۵) دوره مسافرت با هواپیما

برای اولین بار در سال ۱۹۰۳ در ایالت کارولینای شمالی امریکا اولین هواپیما به پرواز درآمد. درحدود ۱۹۲۰ بود که در آلمان پروازهای زمان بندی شده جهت حمل مسافر ایجاد شد و در مسیر برلین ـ لایپزیک ـ ویمار سرویس دهی می کرد. همین شرکت بعدها به لوفت هانزا مشهور شد که امروزه از مهمترین خطوط هوایی بین المللی است.

● حمل ونقل در مسیر تاریخ (ایران):

▪ اولین کالسکه

در سال ۱۲۶۷ هجری قمری به همت «معیرالممالک» اولین کالسکه در تهران ساخته شد و بعد از مدت کوتاهی استفاده از کالسکه رواج پیدا کرد. از کالسکه هم در داخل شهر و هم برای خارج شهر استفاده می شد، کالسکه ها را معمولاً چهار اسب می کشیدند و به واسطه همین تعداد زیاد اسب، وسیله تندرو خوبی برای مسافرت به حساب می آمد. (کالسکه یک کلمه روسی بوده و فارسی آن «گردونه» است.)

▪ اولین اتومبیل

نخستین بار «مظفرالدین شاه» اتومبیل را به ایران آورد. او در نخستین سفر خود به اروپا در سال ۱۳۱۷ هجری قمری در شهر بروکسل پایتخت بلژیک یک دستگاه اتومبیل کالسکه ای خریداری کرد و از راه دریا وارد بندر انزلی شده و سپس طبق یک برنامه مفصل روانه تهران شد. از آغاز قرن چهاردهم آرام آرام راه های کاروان رو به جاده های شوسه تبدیل شد و در پی آن موج ورود اتومبیل به ایران شدت گرفت. در سال ۱۳۰۵ اولین اتوبوس های مدل زایس از روسیه به ایران وارد شد.

▪ اولین خط آهن در ایران

در سال ۱۲۹۹ هجری قمری مهندس «بوآتال» فرانسوی امتیاز ساختمان راه آهن «حضرت عبدالعظیم» را از دولت ایران تحصیل نمود و با مشارکت بلژیکی ها ساختمان این خط شروع شد و در سال ۱۳۰۱ هجری قمری طی تشریفات خاصی به دست ناصرالدین شاه افتتاح شد. چون هنگام حرکت قطار دود بسیار غلیظی از سر آن خارج می شد لقب ماشین دودی به آن داده شد. اولین راه آهن سراسری به طول یکهزار و ۴۰۰ کیلومتر با ایجاد ۱۲۷ تونل در مسیر جنوب و۸۵ تونل و ۱۰۶ پل در مسیر شمال – تهران، درخرداد ۱۳۱۶ مسیر تهران –بندر ترکمن و در شهریور ۱۳۱۷ از جنوب به تهران راه اندازی شد.

▪ اولین هواپیما

در یکی از روزهای سال ۱۲۹۲ هجری شمسی مردم تهران برای اولین بار هواپیمایی که در ارتفاع پائین پرواز می کرد مشاهده کردند. این هواپیما از نوع «بلریو» بود و خلبان آن یک تبعه روسیه به نام «کوزمینسکی» بود، آئروپلانی در ۱۵فروردین ۱۳۰۱ از روسیه به تهران پرواز نمود و در ۳۰ فروردین ۱۳۰۱ اولین گروه ایرانی برای گردش در آسمان تهران با آن پرواز کردند. نخستین فرودگاه کشوری در ۲۶ اردیبهشت ۱۳۲۱ هجری شمسی در تهران گشایش یافت.

▪ اولین کشتی ساز و پایه گذار نیروی دریایی

به نقل از فردوسی، اولین کشتی ساز وپایه گذار نیروی دریایی در ایران «جمشید» از سلسله پیشدادیان بوده است.