● پیشگفتار

اصولا جهانگردی یک نوع فعالیت خدماتی است و تعداد زیادی از افراد و کسانی که یک جهانگرد با آنها روبه رو می شود و برای تامین نیازهای اساسی و تفریحی خود به آنها تکیه می کند، برای موفق شدن یک مکان یا منطقه که مقصد سفر است، نقش حیاتی و سرنوشت ساز دارد. همچنین جهانگردی نوعی فعالیت مهمانداری و میهمان نوازی است، بنابراین هنگامی که خدمتی ارائه می شود مسئله صمیمیت و لطف ارائه کننده خدمت اهمیت زیادی پیدا می کند.

واقعیت غیرقابل انکار این است که انسان به جایی که احساس کند مورد استقبال و خوش آمدگویی قرار نخواهد گرفت، نمی رود. بنابراین نقش های میهمان و میزبان تا حد بسیار زیادی تعیین کننده تجربه های فراموش نشدنی و خاطره های یک جهانگرد است و او را وا می دارد که باز هم آن را تجربه کند یا اینکه عطایش را به لقایش ببخشد. تخصص، مهارت های اثر بخش، کارایی و رعایت احترام به هنگام ارائه خدمت از جمله چیزهایی نیستند که در خلا رخ دهند، بلکه نتیجه سرمایه گذاری هایی هستند که در زمینه آموزش و پرورش افراد می شود.

● برنامه یزی منابع انسانی و اهمیت آن

برنامه ریزی منابع انسانی روشی است منظم برای اطمینان یافتن از اینکه در زمان مناسب افرادی مناسب در پست های مناسب قرار بگیرند. از آنجا که صنعت جهانگردی نوعی فعالیت خدماتی است و به میزان زیادی به افرادی وابسته است که در آن صنعت کار می کنند، بنابراین برای توسعه صنعت مزبور باید دانست برای احراز پست های کنونی چه تعدا افراد با چه نگرش هایی، مهارت ها و دانشی لازم است. در توسعه منابع انسانی علاوه بر رعایت جنبه کمی باید نسبت به جنبه های فرهنگی – اجتماعی و جامعه میزبان حساسیت نشان داد.

در گذشته در فرایند توسعه منابع انسانی به موضوع برنامه ریزی در منطقه ( مقصد مسافر) چندان توجهی نمی شد. اساس فرض چنان رفتاری بر این واقعیت استوار بود که پس از تکمیل طرح توسعه جهانگردی، می توان به راحتی برای انجام کارهای لازم افرادی را استخدام کرد و آموزش های کوتاه مدت به آنان داد و در پست های مورد نظر گمارد. این یک دیدگاه کوته نگرانه بود. در کشورهایی که با کمبود نیروی انسانی یا متخصص یا هر دو رو به رو بودند، سازمان ها و شرکت های جهانگردی نمی توانستند به موفقیتی دست یابند، زیرا وارد کردن نیروی کار ماهر نه تنها پرهزینه بود، بلکه با مخالفت های دولت روبه رو می شد. در کشور ما ایران که با مازاد نیروی انسانی فعال روبه رو هستیم ضرورت دارد تا دولت با ایفای نقش نظارتی و هدایتی خود، استراتژی های مربوطه را اتخاذ کند.

استراتژی های دولتی شامل فعالیت های زیادی می شود، مثل مسئله آموزش و پرورش این نیرو، مهاجرت، دستمزد و سایر اقدامات انگیزشی (در مورد کار) و اعمال کنترل های گوناگون. برنامه ریزی منابع انسانی شامل موارد زیر است:

▪ برآورد منابع انسانی موجود در بخش جهانگردی و شناسایی نیازها و مسائل کنونی.

▪ برآورد منابع انسانی مورد نیاز آینده، از طریق برآورد تعداد کارکنانی که باتید در هر بخش از این صنعت به کار مشغول شوند و تعیین شرایط افراد مورد نظر برای هر یک از این کارها .

▪ برآورد نیروی انسانی موجود در آینده .

▪ تدوین و اجرای برنامه های آموزشی برای تامین نیروی انسانی واجد شرایط آینده.

▪ فرصت های شغلی و استخدام در صنعت گردشگری

● بازار کار و اشتغال در گردشگری

یافته ها نشان می دهد که بخش سفر و جهانگردی به ازای هر دلار در آمد حاصله اشتغال بیشتری نسبت به سایر بخش ها ایجاد می کند. به همین دلیل بسیاری از سیاستگذاران توسعه جهانگردی را سیاست مطلوبی برای کاهش بیکاری در مناطقی می دانند که در سایر بخش ها فرصت های اندکی دارند. حتی اگر این مناطق دارای درآمد بالایی باشند. (این پدیده هنگامی رخ می دهد که ساختار صنعتی یک منطقه ارزش افزوده بسیار بالا و در مقابل سرمایه بر و در نتیجه توزیع درآمد نابرابر و مشاغل اندکی داشته باشد.) نقش بخش سفر و حمل و نقل در اشتغال زایی، بستگی به نحوه محاسبه اشتغال و ماهیت بازارهای محلی دارد. در یک مقطع زمانی در سال، شمار شاغلان این بخش ممکن است به چها ر دلیل اصلی زیر، بالا باشد.

۱) کاربر بودن نسبی برخی مشاغل

۲) وجود مشاغلی که دستمزد کمی دارند .

۳) وجود مشاغل پاره وقت و اتفاقی متعدد

۴) اوج گرفتن فصلی تقاضا

● کاربر بودن مشاغل در جهانگری

کاربر بودن مشاغل جهانگردی به ویژه در کشورهای با دستمزد پایین در مورد فعالیت های رستوران داری عرضه سوغاتی و فعالیت های جهانگردی کوچک مصداق پیدا می کند. اهمیت سنتی خدمت شخصی و این حقیقت که در بسیاری از فعالیت ها تجهیزات کاراندوز و روش های خود کار تولید بسیار دیر به کار گرفته شد، دلیل اصلی این پدیده است. در مقابل، فعالیت های حمل و نقل و تورگردانی به طور کلی نسبتا سرمایه بر هستند. بنابراین در فعالیت رستوران ها کاربرد روش های سرمایه بر در تولید غذا مشاهده می شود، اما کارکنان به منظور ارائه غذا حفظ شده اند. یک ویژگی دیگر که کاربری بخش سفر و جهانگردی را نشان می دهد، وجود فعالیت های کارآفرینانه کوچک در بسیاری از حوزه های این بخش است. چون تولید جهانگردی در بیشتر کشورها به صورت پراکنده انجام می شود و در بسیاری از مشاغل آن، جا برای متخصصانی وجود دارد که صرفا یا عمدتا نیروی کار خود را عرضه می کنند. نمونههای این پدیده شمار بسیار زیاد فروشندگان دوره گرد و سوغاتی فروش در بنادر و یا در جاذبه های جهانگردی کشورهای کمتر توسعه یافته است. این گروه ها غالبا خود اشتغال هستند، معمولا سرمایه گذاری اندکی دارند، درآمد آنها اغلب بستگی به میزان فعالیت آنها دارد و اغلب به صورت نقدی است و در آمارها درج نمی شود و با وجود این آنها در صنعت گردشگری کار می کنند.

● مشاغل با دستمزد کم

در بیشتر کشورها به دلایل زیر سطح دستمزدهای این بخش نسبت به سایر بخش ها پایین است. بسیاری از مشاغل جهانگردی ساده هستند، کارفرمایان، بسیاری از مشاغل جهانگردی را ساده تلقی می کنند حتی اگر در ارائه خدمت به مشتری واقعا مهارت خاصی نیاز باشد، بسیاری از کارکنان دائمی نیستند و نرخ ترک کار بالاست، تشکیلات صنفی برای درخواست افزایش دستمزد اغلب ضعیف است .

در مناطقی که فعالیتی غیر از جهانگردی وجود ندارد یا محدود است اشتغال در جهانگردی هزینه فرصت ناچیزی دارد و لذا به دلیل نبود مشاغل رقابتی جهانگردی یک فعالیت انحصاری در خرید خدمات نیروی کار است و در نتیجه سطح دستمزدها را پایین نگه می دارد.

● اشتغال پاره وقت

شمار شاغلان در صنعت گردشگری و میزان ساعات کار قابل انتظار آنان متفاوت از یکدیگر است. تقریبا در تمام کشورها شاغلان زیادی به صورت پاره وقت کار می کنند و برخی دیگر به صورت موقت. آنها تنها برای دوره موقتی کار می کنند که کارفرمایان برای تامین تقاضای نهایی، استخدام نیروی کار جدید را ضروری دانسته اند . اغلب دو عامل زیر استفاده از شاغلان پاره وقت و موقت را ضروری می کند:

بنگاه های که ظرفیت تولیدی ثابتی دارند، با استفاده از شاغلان پاره وقت و موقت می توانند هزینه ثابت نیروی کار را به هزینه متغیر تبدیل کنند. ماهیت بسیاری از فعالیت های مسافرتی و جهانگردی شاغلانی را می طلبد که به طور شبانه روزی یا دست کم بیش از ساعات معمول کار کنند. این امر به معنای انجام نوبت کاری یا کار پاره وقت اضافی است.

چنین کارگرانی اکثرا افراد شب کار هستند که شغل دومی را اختیار کرده اند یا گروه های همچون دانشجویان و دانش آموزان که به طور عادی جزو نیروی کار محسوب نمی شوند. این عامل نیز ارزیابی سهم جهانگردی را در فعالیت های اقتصادی دشوار می سازد زیرا بسیاری از این مشاغل در آمارها ثبت نمی شوند.

● فصلی بودن مشاغل

فصلی بودن جهانگردی به این معنی است که در بسیاری از مقاصد دست کم دو بازار کار وجود دارد که یکی برای شاغلان دائمی است و دیگری برای شاغلان جهانگردی در فصول شلوغ. اشتغال فصلی همچون اشتغال موقت، شاغلان حاشیه ای را جذب می کند و اگر فشار تقاضا نسبتا کافی باشد دستمزدها افزایش می یابد. این امر ممکن است شاغلان تمام وقت بخش های دیگر را جذب کند و در نتیجه در بعضی فصول سطح دست مزد آنها را بالا می برد.

پدیده فصلی بودن اشتغال علاوه بر مشاغل مستقیم جهانگردی در مشاغل غیرمستقیم یا حاصل فعالیت جهانگردی نیز روی می دهد. در بازارهای کار آزاد این امر اغلب به مهاجرت موقت و گسترده نیروی کار می انجامد که انتقال درآمد و مخارج القایی بین مناطق را در پی دارد.

● جمع بندی

در کشور ما نیز بخش های مختلف گردشگری مثل هتل ها و دفاتر خدمات مسافرتی و همچنین مراکز خدماتی دیگر می روند تا با توجه به اهمیت نقش نیروی انسانی با روند رشد و توسعه این صنعت همگام شوند و با تدوین برنامه های آموزشی متناسب با نیازهای مشتریان خود، هم در ارتقاء مهارت های کارکنان خود تلاش کنند و هم خدماتی با کیفیت بالاتر به مشتریان ارایه کنند.

با در نظر گرفتن مطالب فوق، وضعیت فعلی توسعه منابع انسانی در صنعت گردشگری ایران نیاز مبرم به اصلاحات دارد و رواج فرهنگ توسعه منابع انسانی نیز از ضرورتی انکار ناپذیر برخوردار است تا در جاهایی که این گونه مشاغل مثل کار در هتل ها و مراکز اقامتی با موانع فرهنگی مواجه است اصلاح شود.

به نظر می رسد دست اندرکاران این صنعت نیز به اهمیت آموزش و توسعه منابع انسانی شاغل در مراکز خود واقف هستند و در این زمینه نیز با جدیت مشغول به انجام اقداماتی هستند. بسیاری از این موسسات با ایجاد واحد توسعه منابع انسانی در صدد افزایش مهارت های کارکنان خود و همچنین ایجاد رضایت شغلی که بر نوع خدمات ارایه شده توسط آنان به شدت اثر می گذارد، هستند.