برگزاری نهمین مجمع کشورهای صادر کننده گاز (The Gas Exporting Countries Forum) موسوم به G.E.C.F و انتخاب دبیر کل این مجمع، عاقبت پیشنهاد رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران مبنی بر تشکیل سازمانی همانند اوپک برای کشورهای دارای ذخایر گاز طبیعی را عملی ساخت و سازمان جدیدی در ادبیات ژئوپلتیکی جهان متولد شد.

اعلام موجودیت سازمانی که ایران،روسیه، ونزوئلا، قطر، مصر، الجزایر، نیجریه، لیبی، بولیوی، ترینیداد و توباگو و گینه استوایی اعضای آن را تشکیل می دهند، یکی از بزرگترین اتفاقات بازار انرژی جهان در سال ۲۰۰۹ میلادی به شمار می آید. این موضوع وقتی اهمیت بیشتری پیدا می کند که ایران، روسیه، قطر، ونزوئلا و الجزایر یعنی ۵ عضو این سازمان به تنهایی صاحب ۷۳ درصد از منابع گازی جهان و تامین کننده ۴۲ درصد از گاز مصرفی جهان هستند. روسیه با ۸/۴۷ میلیارد متر مکعب، جمهوری اسلامی ایران با ۷/۲۶ میلیارد متر مکعب و قطر با ۳۷/۷ میلیارد متر مکعب ذخایر گاز طبیعی جهان قدرت های اصلی G.E.C.F هستند.

هویت سازمانی یافتن مجمعی که هفت سال پیش به پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران و در پی نخستین نشست رسمی خود در سال ۲۰۰۱ میلادی در تهران تشکیل شد و عدم حضور نماینده ای از ایران در پست های اصلی G.E.C.F ، از ابعاد گوناگونی قابل تحلیل است:

۱) بر اساس گزارش سازمان های آماری رسمی جهان، مصرف گاز طبیعی مایع تنها در ۳ سال گذشته با افزایشی ۱۰۰ درصدی روبه رو بوده است. در حال حاضر گاز طبیعی حدود ۳۵ درصد انرژی مورد نیاز جهان را تامین می کند و پیش بینی می شود این میزان در سال های آینده به بیش از ۵۰ درصد بالغ شود. این موضوع نقش و جایگاه سازمان کشورهای صادرکننده گاز را بسیار برجسته و راهبردی کرده است.

انتخاب «لئونید نوخانوفسکی» معاون شرکت «ترانس استروی گاز» (وابسته به شرکت گازپروم، غول گازی روسیه) به عنوان دبیر کل مجمع کشورهای صادرکننده گاز و تعیین قطر به عنوان مقر سازمان در حالی صورت گرفت که پیش از آن بسیاری از کارشناسان و تحلیل گران انرژی و حتی مقامات رسمی عنوان کرده بودند که ایران باید به عنوان دبیرکل این مجمع انتخاب شود.

برخورداری ایران از دومین ذخیره گاز طبیعی جهان، پیشنهاد تاسیس سازمان توسط رهبر معظم انقلاب، حضور ایران در مرکز ثقل بازارهای جهانی گاز در شرق آسیا و اروپا از جمله مزیت هایی بود که حضور نماینده ایران برای تصاحب پست دبیرکلی مجمع کشورهای صادرکننده گاز را بسیار قابل پیش بینی کرده بود. اما توجه نمایندگان ۱۱ کشور عضو به سه مولفه «میزان تولید»، «حجم ذخایر» و «میزان صادرات گاز طبیعی» از یک سو و دیپلماسی کم تحرک نمایندگان ایران در نهمین مجمع کشورهای صادر کننده گاز و رایزنی ها و لابی با برنامه نمایندگان روس سبب شد تا پست دبیرکلی G.E.C.F برای مدت دو سال به نماینده روسیه برسد.

۲) آنچه در این میان حائز اهمیت است، بررسی دلایل کم کاری نمایندگان ایران در این نشست است به گونه ای که کشورهای روسیه، قطر و الجزایر پست های اصلی سازمان را تصاحب کرده اند. آیا دومین دارنده ذخایر گازی جهان محق داشتن دست کم یک پست کلیدی در مجمع کشورهای صادرکننده گاز نیست؟

واقعیت آن است که خوشحالی زائد الوصف و استقبال معاون سرمایه گذاری شرکت ملی نفت در خصوص انتخاب روسیه به عنوان دبیر کل G.E.C.F در حالی مطرح می شود که جمهوری اسلامی ایران طی ۲ سال آینده در کنار کشورهایی نظیر ترینیداد و توباگو،گینه استوایی، نیجریه، لیبی و بولیوی تنها به عنوان یکی از اعضای مجمع حضور خواهد داشت و صرفا می تواند مانند این کشورهای با ذخایر اندک، به اظهارنظر بپردازد. متاسفانه دیپلماسی ضعیف نمایندگان کشورمان در مجمع اخیر تا اندازه ای قابل انتقاد است که کشورهایی همانند ونزوئلا و بولیوی که از متحدان سیاسی ایران به حساب می آیند نیز از دبیرکلی روسیه حمایت کرده اند.

تنها کافی است طی روزهای اخیر اخبار G.E.C.F را در خبرگزاری های بزرگ جهان پیگیری کرد تا جای خالی سخنان اعضای هیات ایرانی در این مجمع را به چشم دید. متاسفانه باید اذعان کرد قدرت گازی ایران توسط دستگاههای مسئول در وزارت نفت که بزرگترین بنگاه اقتصادی ایران محسوب می شود، نه تنها به درستی ارزیابی نشده، بلکه آنچنان که باید نیز معرفی نشده است و لزوم تجدیدنظری اساسی در استفاده کارآمد از ظرفیت های موجود بسیار احساس می شود.

۳) موضوعی که از جنبه های سیاسی و اقتصادی حائز اهمیت است، نقش آشکار روسیه و نقش پنهان آمریکا در کنترل و هدایت کرسی های تصمیم گیری در G.E.C.F است. در واقع باید اذعان کرد رقابت روسیه و آمریکا برای به دست گرفتن سکان مجمع کشورهای صادرکننده گاز، با سستی هیات ایرانی، کشورمان را به حاشیه رانده است. شواهد نشان می دهد روسیه به طور مستقیم و آمریکا به طور غیرمستقیم و از طریق قطر و الجزایر از مدتها پیش درصدد به دست گرفتن عنان این مجمع که در آینده ای نزدیک نقشی راهبردی تر نسبت به اوپک خواهد داشت، بوده اند. این موضوع وقتی اهمیت بیشتری پیدا می کند که بدانیم روسیه، قطر و الجزایر در نهمین مجمع کشورهای صادر کننده گاز، اصلی ترین پست های G.E.C.F را در اختیار گرفته اند.

رسانه ها و تحلیل گران روس در روزهای اخیر از برنامه های بلندمدت روسیه برای استفاده ابزاری از G.E.C.F خبر می دهند. حضور بلند مدت روسیه در پست های کلیدی سازمان کشورهای صادرکننده گاز می تواند برای کشورمان یک تهدید محسوب شود. روس ها قصد دارند تا با استفاده از این فرصت استراتژیک، سلطه تاریخی خود بر بازارهای گازی را گسترش دهند و تعیین قیمت نهایی گاز در بازارهای جهانی را به دست گیرند.

قطر و الجزایر از جمله کشورهای هم پیمان ایالات متحده در G.E.C.F هستند که از موقعیت مناسبی در مجمع نیز برخوردارند.کشمکش های سیاسی میان قطر و روسیه که به دنبال قتل «زلیم خان یاندار بیف» رییس جمهور سابق چچن در دوحه توسط سه مامور سازمان های اطلاعاتی روسیه در سال ۲۰۰۴ سبب شده تا قطر به آمریکا نزدیک شود و به همراه الجزایر از هم پیمانان ایالات متحده در مجمع کشورهای صادرکننده گاز به حساب آید.

مشابه این موضوع به شکلی دیگر در سازمان اوپک قابل ردیابی است. حضور بلند مدت عربستان در پست های کلیدی و تاثیرگذار سازمان اوپک و دورماندن ایران از کرسی های تصمیم گیری و زمزمه های معامله پنهان عربستان و برخی دیگر از کشورهای عضو با آمریکا از جمله دلایلی است که تلاش ایران برای کسب موقعیت و جایگاه تصمیم گیری در این مجمع گازی را بیشتر روشن می کند.

هرچند انتخاب ایران به عنوان دبیر کل مجمع کشورهای صادرکننده گاز می توانست منافع و امتیازات ویژه ای برای کشورمان در ابعاد سیاسی و اقتصادی به همراه داشته باشد، اما باید پذیرفت که با زیرکی لابی گران روس و قطر، این فرصت استراتژیک برای مدت ۲ سال از کشورمان گرفته است. اما آنچه حیاتی به نظر می رسد، لزوم ورود با برنامه ایران به این سازمان برای در اختیار گرفتن پست های کلیدی G.E.C.F در ۲ سال آینده است. موضوع مهمی که ضرورت برنامه ریزی دقیق و راهبردی از همین امروز را می طلبد.