● مقدمه

شرکت های بزرگ نفتی اعم از فراملّی و ملی طبق یک قاعده و نظم و بر اساس استراتژی شفاف و مشخص به رشد و توسعه خود در جهان ادامه میدهند. مطالعه روند توسعه و استراتژی پیشرفت و چالش های استخراج شده توسط آن ها به خصوص در زمینه فناوری میتواند مسیر آینده جهان و نیازمندی های آن را روشنتر سازد.

این مطالعه با هدف "رصد کردن چشم انداز جهانی صنعت نفت" و پررنگ نمودنِ اهداف و استراتژی های فعالان و اثرگذاران این حوزه ها به منظور یاری رساندن و کمک به کارشناسان و تصمیم گیران فعال در صنعت نفت کشور انجام شده است.

اگرچه چشم انداز و استراتژی های بلند مدت هر شرکت متناسب با شرایط و ویژگی های آن تدوین می شود و چشم انداز شرکت ملی نفت ایران نیز با توجه به محدودیت ها،شرایط و نقاط قوت و ضعف خود ترسیم می گردد، اما با توجه به رشد سریع توسعه صنعت نفت جهانی گوشزد نمودن آینده صنعت نفت جهان و یاد آور شدن جایگاه شرکت ملی نفت در جهان در حال و آینده بسیار لازم و ضروری است.

در این پژوهش، شرکت هایی نظیر آرامکو عربستان سعودی، استات اویل/ هیدرو نروژ، موسسه تحقیقاتی نفتی ژاپن ، همچنین شرکت های فراملّی مهمی نظیر توتال فرانسه، رویال داچ شل هلند، اکسون موبیل، شورن و کونوکو فیلیپس مورد مطالعه قرار گرفته است. خلاصه نتایج در ادامه می آید.

● چالش های استخراج شده از نگاه صنعت نفت جهانی:

مهم ترین چالش های موجود در بخش بالادستی صنعت نفت جهان از نقطه نظر شرکت های ذکر شده به شرح ذیل است:

۱) افزایش ذخایر قابل استحصال

۲) افزایش بازیافت از منابع هیدروکربنی

۳) عملیات حفاری و بهره برداری در آب های عمیق

۴) استخراج نفت سنگین و استحصال نفت از شن ها و شیل های نفتی

۵) توسعه میادین حاشیه ای(میادین کوچک) و قطبی

۶) افزایش تولید ارزش افزوده از گاز و استحصال گاز در مناطق کم تراوا

۷) صادرات فناوری

۸) گسترش قابلیت ها و استخدام نیروی انسانی مجرب و کارآزموده

۹) توسعه پایدار

۱۰) امنیت انرژی

۱۱) کاهش آسیب های احتمالی به مردم و محیط زیست(HSE)

همچنین در برنامه ها و حوزه های استراتژیک توسعه فناوری شرکت ها، موارد زیر نیز به چشم می خورد:

▪ اکتشاف ذخایر جدید نفت و گاز در مناطق دور از دسترس زمین (مخصوصا در مناطق قطبی بیابان های داغ آب های عمیق و فراساحل )

▪ دستیابی به روش های بهتر برای استخراج نفت، کاهش هزینه های حفاری و تولید و بهینه سازی تولید نفت

▪ بهبود ضریب برداشت (EOR, IOR )

▪ مدیریت بهنگام مخازن، دستیابی به روش های نوین مدل سازی و شبیه سازی مخازن نفتی

عبارات فوق، وجه مشترک تمامی شرکت ها و کشورهایی است که قصد دارند نقشی را در عرصه بین المللی ایفا کنند. در کنار استراتژی فناوری شرکت های فراملّی و پررنگ نمودن حوزه های چالش زا، مقولات بسیار مهم دیگری نیز در اکثر شرکت ها مورد بحث و بررسی قرارگرفته است. از این رو شرکت ها پرداختن به آن ها را از وظایف پراهمیت خود می دانند. مهمترین موارد را می توان این گونه بیان داشت:

▪ نیروی انسانی

نیروی جوان، مستعد و آموزش دیده همواره یکی از مهم ترین مسائل اساسی شرکتهای نفتی در گذشته و حال بوده است. در نشست انجمن مهندسین نفت جهان (SPE) در سال ۲۰۰۶ در کشور نروژ که با حضور نمایندگان بسیاری از شرکتهای بزرگ برگزار شد، کمبود نیروی انسانی مرتبط با نیاز صنعت نفت و هزینه بالای تربیت و آموزش آن ها چالشی بزرگتر و مسئله سازتر از توسعه و ارتقا فناوری بیان شده است. از این رو استخدام نیروی ارزان و آموزش دیده از مهمترین برنامه های حال و آتی صنعت نفت جهانی است.

سیاست های نه چندان مناسب صنعت نفت ایران برای جذب، حفظ و ارتقا مهندسین جوان که با هزینه های بالا در دانشگاه های مرتبط با صنعت نفت کشورمان آموزش و آماده به کار میشوند سبب شده است تا این بخش عظیم نیروی انسانی پیش از وارد شدن به بدنه صنعت نفت و یا ماندگاری در آن، با استقبال گسترده شرکتهای نفتی و همچنین برخی از دانشگاه های بزرگ دنیا قرار گرفته و جذب آن ها شوند. لذا خروج نیروی انسانی جوان و آموزش دیده از کشور، تمایل به ادامه تحصیل در مقاطع مختلف تحصیلی و یا به استخدام درآمدن در شرکتهای نفتی بین المللی یکی از چالش های جدی صنعت نفت ایران است.(گرچه ارتقا سطح دانشی در هر زمینه علمی خود یک فرصت بسیار خوبی برای کشور است اما عدم مدیریت در استفاده درست از آن به منزله چالش و تهدیدی جدیتر خواهد بود.)

▪ «یکپارچگی» و «اتخاذ رویکرد یکپارچه» در حوزه بالادستی نفت و گاز:

یکپارچگی، کارگروهی و گرایش های بین تخصصی مفاهیمی هستند که باور عمیق به آن ها، تلاش برای تحقق آن ها و برداشتن موانع پیش رو، ضامن رشد و پیشرفت تمامی شرکت ها و کشورها نه تنها در زمینه نفت و انرژی که در هر بخشی از صنعت است.

رمز پیشرفت و موفقیت تصاعدی کشورها و شرکت های فعال در زمینه نفت و گاز را نیز می توان در همین مفاهیم خلاصه کرد. به عبارتی مفاهیم"کار گروهی" و "یکپارچگی" کلید طلایی رشد و توسعه صنعت نفت جهان است.

مفاهیمی نظیر "مدیریت یکپارچه مخزن"، "بهینه سازی بهنگام تولید" و " تصمیم گیری به موقع" از جمله مواردی است که با مرکزیت و پذیرش اصل "یکپارچگی" برای مدیریت نمودن حوزه نفت و استفاده حداکثری از آن در بخش های مختلف صنعت نفت جهانی شکل گرفته است. توسعه و رشد اکثر شرکت های بین المللی پیش از آنکه تابعی از بخش های مجزای زنجیره ارزش در بالادستی و توسعه بخش های خرد آن باشند (گرچه توسعه شرکت نیازمند توسعه و رشد همه جانبه و البته تک تک حوزه هاست)، با ایجاد مراکزی با عناوینی نظیر"RTOC" ، "مرکز فعالیت بهنگام " و یا "مرکز تصمیم گیری مشترکِ به لحظه" ، پیشرفت خود را دامن زده و توسعه هریک از بخش های درگیر در آن شرکت نیز متناسب با نیازهای این مراکز محوری رقم میخورد.

سید(امام)موسی صدر که نقش محوری در ایجاد و سازماندهی تشکیلات حزب الله لبنان و پیشرفت های آن در صحنه داخلی لبنان و حتی بین الملل دارد، مهمترین علت عقب ماندگی مسلمانان در طول قرنها را عدم همت و توانایی مسلمانان در شکل دادن یک تشکیلات منسجم و شکل نگرفتن روحیه کار گروهی در بین آنها میداند. به بیانی دیگر فرهنگ کار گروهی و جمع شدن حول یک محور و تلاش جمعی با عقیده مشترک برای رسیدن به هدف متعالی (با وجود سلایق متفاوت وگاه متضاد) را از رموز موفقیت میداند و تنبلی و عدم همگرایی مسلمین در امور اجتماعی را عامل پس رفت چندین قرن آنها برمیشمرد.

پژوهش نگارنده در حوزه بالادستی صنعت نفت کشورمان نیز درستی ادعای آن بزرگوار را تایید مینماید.

از طرف دیگر خصوصی سازی نیز که راه را برای پیشرفت و توسعه بخش های مختلف صنعتی هموار میکند نیز آنچنان موفقیت آمیز دنبال نمیشود. بررسی علل و عوامل عدم تمایل به اتخاذ رویکرد یکپارچه (در عمل و نه فقط در لفظ) از یک سو و عدم اجرای درست اصل خصوصی سازی در صنعت نفت از سویی دیگر از حوصله این مقال خارج است و نیاز به مطالعه و پژوهش عمیقتری دارد.

سایر مواردی که می توان به عنوان دغدغه ها و مسائل مهم شرکت های بزرگ نفتی به آن ها اشاره کرد عبارت است از:

▪ نگاه استراتژیک به "مدیریت فناوری" و " مدیریت دانش"

▪ تقویت ارتباط شرکت از یک سو با سایر شرکت های مهم نفتی و از سوی دیگر با پژوهشکده ها، مراکز تحقیقاتی و آکادمیک دنیا برای پیش برد اهداف بلند مدت

▪ دارایی، سرمایه گذاری مشترک و ارزیابی به ویژه در تحقیق و توسعه، حق ثبت و انتشارات چه توسط دولت ها (شرکت های ملی ) و چه توسط خود شرکت های بین المللی

توجه به این گونه مفاهیم از سوی اندیشمندان عرصه صنعت بسیار لازم و ضروری است، همچنان که تصویب قوانین، تبیین و تعریف ساختارها و مسیرهای منتج به شکل گیری مجموعه و نظام یکپارچه و همگرا، کاری است که به ادعای نگارنده میتواند رشد، پیشرفت و توسعه در صنعت نفت را در زمان کوتاه و هزینه اندک محقق سازد.

● نتیجه گیری

در این مقاله بیان اطلاعات کلی در رابطه با چالش های مهم شرکت های بزرگ نفتی آورده شده است و قطعا ارائه ی تحلیل و توضیحات تفصیلی بیشتر، زمینه را برای طرح راه کارهای عملی فراهم می سازد. مثلا مقوله نیروی انسانی و یکپارچگی میبایست شفافتر گردیده و شرایط پیاده سازی و بهبود آنها را در صنعت نفت ایران مشخص گردند.

این که چرا این اصول بدیهی(یکپارچگی، هم گرایی،...) که لازمه پیشرفت و برداشتن گام های بلند فراملّی است هنوز در ایران و لااقل در بخش بالادستی نفت پیاده نشده است، سوالی است که پاسخ شفاف برای آن، نیازمند تحقیق و پژوهش های علمی و دقیق دارد.

بدون تردید اگر بخواهیم فاصله چندین ساله سطح دانش و به خصوص فناوری موجود بین صنعت نفت کشورمان و پیشروان آن در دنیا را طی کرده و خود را به مرز دانش و فناوری در عرصه بالادستی نفت برسانیم، اولین و شاید تنهاترین راه، عزم جدی و سیاست گذاری کلان مدیریتی در راستای موارد اشاره شده است.