دولت های سرمایه دار ترکیه به رغم در دست داشتن قدرت بارها کودتاهایی را علیه سوسیالیست های این کشور به انجام رسانده اند و پیکان حملات شان همواره چپ گراها را نشانه رفته است. دولت هایی هم که از مسیر سرمایه داری دولتی به سمت سرمایه داری لیبرال گرایش پیدا کرده اند، از پیکان سرمایه داری دولتی بی نصیب نمانده اند.

اگرچه ممکن است ترکیه به طور کامل با سیستم سرمایه داری انطباق نداشته باشد، ولی از سال ۱۹۲۳ بدین سو در مجموعه ساختار سرمایه داری غربی طبقه بندی می شود. از طرف دیگر مساله این است که درجازدن در وضعیت سرمایه داری وصله پینه دار امکان رسیدن به مراحل پیشرفته سرمایه داری را سلب می کند. توجه داشته باشیم که غرب روندهای تاریخی طولانی ای همچون استعمار و انقلاب صنعتی را پشت سر گذاشته است. کافی است به نقشه جهان نگاهی بیندازیم تا از گستردگی مستعمرات غرب شگفت زده شویم. جمع آوری مواد معدنی و ثروت کشورهای مستعمره و فروش آنها به سایر کشورها، تجارت انسان و استفاده از برده ها در کارهای سنگین باعث تشکیل بخشی از هسته های نخست ثروت در غرب شد. علاوه بر مورد ابتدایی ذکر شده، دانش، صنایع، تجارت و پژوهش نیز نقش بی بدیلی در پیشرفت غرب بر عهده داشته اند؛ خیزش های صنعتی افق ها را روی ذهن و اندیشه انسان ها گشود و سیاست و دانش از این سرچشمه بهره مند شدند؛ نهاد دین از امر اداره دولت ها و از نهاد سیاست فاصله گرفت و رشد علمی، ریزش بنای خرافه ها را به همراه آورد و.... اینها بخشی از روندی است که سرمایه داری غرب پشت سر گذاشته، اما ترکیه چه؟

عثمانی که در جبهه متحدین و در کنار آلمان وارد جنگ نخست جهانی شده بود، با شکست متحدین و به رغم کسب پیروزی در «چاناق قلعه» به اشغال متفقین درآمد. در همان حال وقوع انقلاب پرولتری در روسیه تاثیر بزرگی در روند آتی رویدادها برجاگذاشت؛ چراکه اگر انقلاب یادشده به وقوع نمی پیوست، روسیه نیز در جرگه اشغالگران عثمانی قرار می گرفت و در چنان صورتی تشکیل یک جمهوری جدید در سرزمین عثمانی چندان محتمل به نظر نمی رسید، اگرچه گروه هایی در ترکیه نگاهی منفی به انقلاب کمونیستی روسیه دارند، اما وقوع این انقلاب در عمل تاثیر مهمی در شکل گیری جمهوری ترکیه داشته است.

در آخرین مراحل جنگ، کشورهای انگلستان، فرانسه، ایتالیا و آمریکا که قدرت های بزرگ متفقین به حساب می آمدند، پیگیر خروج نیروهای یونانی از آناتولی بودند. در این میان حکومت لرد جورج در انگلستان بیشتر تمایل داشت که دولت فقیر و ضعیف یونان از این نبرد سودی به دست بیاورد، اما سایر دولت های متفق، مثل فرانسه، موضعی صلح طلبانه تر اتخاذ می کردند. در همان مقطع دولت اتحاد شوروی طی یک نامه رسمی نسبت به دخالت متفقین در جنگ ترکیه و یونان هشدار داد و تاثیر این هشدار در رفتار مخاطبان آن به وضوح دیده شد، البته همزمان ارسال سلاح از طرف متفقین به یونانی ها هم آشکار شد و جالب آنکه فرانسه نیز در این تامین اسلحه نقش داشت.

وضعیت یادشده نشان می دهد توافقی کامل بین قوای متفق وجود نداشته است. وقتی جنگ با شکست طرف یونانی به پایان رسید، متفقین کوشیدند قدرت مانور و چانه زنی خود را از دست ندهند. در چنان شرایطی گرایش پیدا نکردن ترکیه به سیستم سوسیالیستی می توانست برای غربی ها به عنوان یک پیروزی رضایت بخش مورد ارزیابی قرار بگیرد. از دیگرسو در ترکیه هم بعد از سال ۱۹۲۰ از طرف عناصر بومی حرکتی به سوی سرمایه داری آغاز شده و رو به رشد گذاشته بود. در مراحل بعدی ما شاهد اعمال فشار بر سوسیالیست ها (کمونیست ها)ی ترکیه با هدف حذف آنها هستیم. اصطلاح «چاغداش لیک» (معاصرشدن) در ترکیه در اصل به مفهوم انطباق با سیستم سرمایه داری است و علیه کسانی به کار می رفته که به ساختار سوسیالیستی گرایش پیدا می کردند.

سال ۱۹۲۳، دو ماه مانده به امضای عهدنامه صلح لوزان، کنگره اقتصاد ازمیر به طرف دیگر این پیمان نامه، یعنی اردوگاه متفقین پیام داد که ترکیه به رغم ادامه مناسبات با اتحاد شوروی، گام در مسیر سرمایه داری خواهد گذاشت. در کنار موضع گیری مذکور، ماجراجویی در سیاست خارجی مردود دانسته شد، کشورگشایی مورد نقد قرار گرفت و از اسلام گرایی و توران گرایی هم با نگاه منتقدانه به عنوان سیاست های افسانه ای یاد گردید. ترکیه با مواضعی که اخذ کرد، پیش از امضای پیمان نامه، سیگنال های مورد انتظار سرمایه داری غرب را به آنها نشان داد و بدین ترتیب با دو امتیاز، یکی پیروزی بر یونان و دیگری پایه های مشخص شده دولت آتی، سر امضای پیمان نامه نشست.

در آن مقطع با اتحاد شوروی، کشور و ساختار سوسیالیستی ای روبه رو هستیم که ترکیه را مورد حمایت قرار داده بود. گرایش ترکیه به آن سیستم در مراحل بعدی می توانست عرصه را برای تحرک غرب تنگ تر کند، اما اگر ترکیه در سیستم کاپیتالیستی به حیات خود ادامه می داد، کار برای غرب آسان تر می شد. از آن پس ترکیه سیاستی را برگزید که شکل کلی آن تا به امروز حفظ شده. آنکارا شوروی را همچون یک برگ برنده به رخ طرف مقابل می کشید و اینطور بلوف می زد: «اگر رفتار نادرستی با ما داشته باشید ما هم از این برگ استفاده خواهیم کرد!» این بلوف برای غرب قابل تحمل بود؛ چراکه ترکیه همچنان ترجیح می داد در اردوگاه کاپیتالیسم قرار بگیرد. در واقع ترکیه می خواست به متفقین بگوید: «نگاه کنید! ما هم می خواهیم مثل شما باشیم؛ می خواهیم ساختار شما را ادامه بدهیم و عاملی برای تضاد در بین ما وجود ندارد.» وضعیت فوق ادامه داشت و ترکیه به عنوان حیاط خلوت غرب به مسیر خود ادامه می داد تا اینکه آتش دومین جنگ جهانی نیز برافروخته شد...

جنگ جهانی دوم جنگ تراژیکی است که مرگ نزدیک به ۷۳ میلیون انسان را به همراه داشت. در این نبرد مجموع تلفات نظامی و غیرنظامی شوروی به ۲۳ میلیون نفر رسید و چینی ها نیز ۲۰ میلیون نفر تلفات داشتند. پس از پایان جنگ شرایط به شکلی طبیعی ایجاب می کرد تعادل ها و جبهه گیری های جدیدی در دنیا سربرآورد، اگرچه ترکیه توانسته بود با موفقیت خود را از عرصه جنگ دور نگه دارد، دنیای پس از پایان جنگ دنیای پیشین نبود؛ چراکه مرزبندی ها بین دو قطب سوسیالیزم و کاپیتالیزم شکلی کاملا آشکار به خود گرفته بود.

پیش از جنگ جهانی دوم هم بین دو تفکر سرمایه داری دولتی و سرمایه داری لیبرال کشمکش هایی در ترکیه وجود داشت و مصطفی کمال و عصمت اینونو بر سر گزینش یکی از این دو به توافق دست نیافته بودند. اختلاف یادشده تا بدانجا رسید که اینونو از نخست وزیری کناره گرفت. در دوره نخست وزیری اینونو که مدافع سرمایه داری دولتی بود، جلال بایار، اقتصاددان لیبرال، به وزارت اقتصاد منصوب و موظف به تاسیس بانک کار شد.

در پایان جنگ دوم جهانی جلال بایار از اعضای حزب جمهوری خلق(CHP)، عدنان مندرس از فارغ التحصیلان کالج آمریکایی، رفیق کورالتان، آتاترک گرای افراطی و فواد کوپرولو بیرق مخالفت با رییس جمهور جانشین آتاترک، اینونو را علم کردند و «قانون زمیندارکردن کشاورزان» به نقطه گسست مهمی بین آنها بدل شد. اختلاف مذکور نشانه مهمی بود که از صف بندی های طبقاتی در ساختار سیاسی سرمایه داری ترکیه حکایت می کرد. عدنان مندرس فرزند خانواده ای کشاورز و ثروتمند بود. به عبارت دیگر مخالفین تصویب قانون مالکیت زمین که بعدها قدرت را نیز در ترکیه به دست آوردند، با طرح درخواست لغو این قانون در کنار زمینداران بزرگ(اربابان) قرار گرفته بودند.

پس از پایان جنگ دوم جهانی، رهبر شوروی، استالین در تنگه های ترکیه(بوغازها) خواستار ایجاد پایگاه بود و از نواحی شرقی کشور خاک طلب می کرد. در مقابل این مطالبات، آمریکا دکترین ترومن را پیش کشید و بدین ترتیب یونان و ترکیه در صف آمریکا قرار گرفتند. راهبرد یادشده با ارائه کمک های مالی و نظامی به کشورهایی که زیر سایه کمونیزم قرار داشتند، جلوگیری از گرایش آنها به بلوک سوسیالیزم را هدف خود قرار داده بود و در چارچوب همین دکترین کشورهای یونان و ترکیه هر دو از کمک های کاخ سفید برخوردار شدند. در جنگ کره ترکیه از نظر نظامی به یاری آمریکا شتافت و از دیگرسو خود را آماده عضویت در ناتو کرد.

پایگاه های نظامی آمریکا هم در ترکیه برپا بود. علاوه براین ایالات متحده قصد داشت در جنگ سرد با بهره گیری از عنصر اسلامگرایی، در سرزمین های نفت خیز امکان استقرار خود را تامین کند.

ترکیه در سال ۱۹۴۵ در کنفرانس سانفرانسیسکو قول داد به ساختار چندحزبی بپیوندد. گروه مخالف دولت نیز آماده به رسمیت شناخته شدن تکثر حزبی بود. بدین ترتیب آنکارا با نادیده گرفتن سیاست تعادلی خود، با هدف تحکیم جایگاهش در اردوگاه سرمایه داری، گام به عرصه جنگ سرد نهاد. دولت سیاست های اجتماعی(برنامه توسعه پنج ساله و انستیتوهای روستایی و...) را به حال خود وانهاد و پس از برگزاری انتخابات، حزب تازه تاسیس دموکرات(DP) با کسب آرای عمومی قدرت را در دست گرفت. سپس ترکیه به کره سرباز اعزام کرد و وارد ناتو شد.

مردم در انتخابات نه به حزبی که نماد ایدئولوژی دولتی بود، بلکه به حزبی رای دادند که نماد سرمایه داری و زندگی مرفه محسوب می شد. از دیگر سو حزب جدید پیام های دروغینی نیز به ملت داد که در عمل هرگز به آنها اعتنایی نکرد. مثلا آنها گفته بودند: «ما با دفاع از آزادی سرمایه، امکان دسترسی عمومی به رفاه را فراهم خواهیم کرد.» همچنین حزب جدید حاکم به رهبری جلال بایار که به ریاست جمهوری رسید و با نخست وزیری عدنان مندرس، به عنوان مقابله با کمونیزم از دین به عنوان وسیله استفاده کردند و با همین هدف بود که مدارس دینی «امام خطیب» ترکیه تاسیس شد. تضاد دو مورد بالا با آنچه در تکوین سرمایه داری غرب گذشته مشخص است.

سرمایه داری وصله پینه داری که ذکرش گذشت به جای تامین رفاه عمومی به دولتی منجر شد که نقش یک ارباب بزرگ را ایفا می کرد. آنها سیاست های اجتماعی و جنبش روشنگری را از میان برداشتند و با زایش بحران ها، کودتا را به عنوان راهکار خود برگزیدند و سرانجام خود نیز با کودتای جمال گورسل در سال ۱۹۶۰ از پهنه سیاسی ترکیه حذف شدند.