وقتی ساعت پنج صبح با چشم های خواب آلود هتل را ترک می کردم، دقیقا مطمئن نبودم با چه صحنه هایی روبه رو خواهم شد.

راهنمای ژاپنی ام اصرار می کرد بازار مشهور ماهی توکیو، بازار تسوکیجی را ببینیم. حالا معتقدم او به خاطر این اصرار حق داشت. در توکیویی که هنوز رنگ خستگی شبانه از چهره اش زدوده نشده، نخستین تحرک های کاری در این بازار نمود پیدا می کند. خرده فروش ها و رستوران های زنجیره ای ماهی های بزرگ و وارداتی تن را از این بازار می خرند و اتیکت نصب شده روی هر ماهی نام کشور صادرکننده و وزن آن را نشان می دهد. در یک نگاه نام این کشورها را خواندم: ایرلند، جزیره مالت، مراکش، تونس و.... فروش به صورت مزایده انجام شد و در ظرف نیم ساعت به پایان رسید. خریدارها هم با سرعت و نظم ماهی ها را بار خودروها کردند تا ساعتی دیگر به صورت سوشی یا ساشیمی به دست مصرف کنندگان برسانند. اگرچه بازار صبحگاهی ماهی نشانه ای از اقتصاد پویای ژاپن به حساب می آید، نمی توان آن را به عنوان آینه تمام نمای شرایط حاکم بر اقتصاد این کشور ارزیابی کرد.

بنابه گفته استاد رشته اقتصاد دانشگاه ریتاکو، پروفسور اوسامو ناریای، ژاپن که از سال ۱۹۶۰ بدین سو در ردیف دو اقتصاد برتر جهان قرار گرفته، اکنون چیزی نمانده موقعیت ممتاز خود را به چین واگذار کند.

«ناریای» با اشاره به کسری غول آسای بودجه ژاپن، سابقه چنین کسر بودجه ای را فقط متعلق به چند سال پس از پایان جنگ دوم جهانی دانسته، یکی از مهم ترین دلایل وقوع این وضعیت را ممانعت نکردن از کاهش میزان پول در گردش می داند.

وی ادامه می دهد: «حتی اگر کاهش قیمت ها مطلوب مصرف کنندگان قرار بگیرد، به دلیل نقض پارامترهای بنیادین اقتصادی، شرایطی است غیرقابل پذیرش. کاهش قیمت ها به خاطر کاهش تقاضا، کاهش تولید را نیز در پی خواهد داشت و منفی ترین نتیجه این وضعیت بیکاری است.»

ژاپن ۱۲۷میلیون و پانصدهزار نفر جمعیت دارد. ژاپنی ها نگران آینده هستند. شاید به دلیل همین نگرانی ها است که جوانان ژاپنی رغبتی به ازدواج و بچه دارشدن نشان نمی دهند و جمعیت این کشور رشدی منفی پیدا کرده است. تبعات منفی روند مذکور موردی است که روی آن اتفاق نظر وجود دارد. نخست وزیر جدید ژاپن، رهبر حزب دموکرات، یوریو هاتویاما، که ماه آگوست با پیروزی در انتخابات به اقتدار ۵۴ ساله حزب لیبرال پایان داد، در نسخه ای که برای بهبود اوضاع اقتصادی ارائه کرده، واقعیت یادشده را مورد توجه قرار داده است. دولت جدید با افزایش درآمد خانواده ها آنها را نسبت به بچه دار شدن تشویق کرده، از دیگر سو با افزایش بورس های دانشجویی کاهش هزینه آموزشی خانواده ها را در دستور کار خود قرار می دهد.

راهنمای من زنی بود که بچه ای چهار ساله داشت. او درباره مشکلات زنان شاغل در کشورش گفت: «تعداد شیرخوارگاه هایی که یک مادر شاغل بتواند فرزندش را به آنها بسپارد خیلی کم و پیدا کردن پرستار از آن هم سخت تر است. به همین دلیل زنان بسیاری مجبور می شوند بین کار کردن و بچه دار شدن یکی را انتخاب کنند.»

بسته جدید تشویقی دولت با ۸۱ میلیارد دلار اعتبار که اوایل ماه دسامبر عرضه شد، از منظر توجه به مشکل فوق و تحت پوشش قرار دادن شیرخوارگاه ها و مراکز نگهداری کودک مهم محسوب می شود. آیا گشایش شیرخوارگاه های جدید و ادغام برخی مراکز با هدف افزایش ظرفیت میزان پذیرش آنها باعث آسودگی خانواده هایی خواهد شد که قصد بچه دار شدن دارند؟ پاسخ این پرسش را آینده در اختیار ما قرار خواهد داد.

جو تیره و بدبینانه ای که خبرهای اقتصادی ایجاد کرده را می توان اندکی با خبرهای مربوط به سال نو تعدیل کرد. ژاپنی ها جزو ملت هایی هستند که سال نو را با هیجان زیادی جشن می گیرند. خیلی پیش از سال نو همه شهرهای مهم نورافشانی و کاج های تزیین شده اند. سر و کله بابا نوئل ژاپنی ها هم خیلی زود پیدا می شود. مراکز مهم خرید توکیو مثل شیبویا و گینزا از روشنایی و تمیزی برق می زنند. در این مراکز فقط گرانقیمت ترین مارک های دنیا به فروش نمی رسد، بلکه مشتری با هر توانایی مالی می تواند از امکان خرید برخوردار شود. برخی مغازه ها فقط اجناس یکصد ینی می فروشند. یکصد ین معادل یک دلار است. همانطور که به راحتی می شود حدس زد روی اتیکت اجناس یکصد ینی نوشته شده: ساخت چین. تعداد این مغازه ها که بیشتر خریداران هدیه را جذب می کنند، رفته رفته افزایش می یابد، اما مسوولان ژاپنی فعلا نگرانی ای از این بابت احساس نمی کنند.

یکی از اعضای دفتر تجارت خارجی ژاپن، ماتسوکی سانو، می گوید: «بحث استیلای چین مطرح نیست. ملت ژاپن وابستگی زیادی به مارک های ملی خود دارد.» در مقابل، مردم از تاثیر چین بر اقتصاد کشورشان ابراز نگرانی می کنند. پروفسور ناریای معتقد است: «ملت ژاپن در حال گذار از یک افسردگی اجتماعی است. برای عبور از این مرحله، به خصوص در جوانان باید دوباره حس مالکیت دمیده شود. این تنها راه بازگشت ژاپن به صحنه جهانی است.»