ایمانوئل والرستاین، استاد ممتاز جامعه شناسی در دانشگاه دولتی نیویورک است. کتاب های «نظام مدرن جهانی»، «علم اجتماعی نیاندیشیدنی»، «پس از لیبرالیسم»، «پایان جهان، چنان که ما می فهمیم»، و «سقوط قدرت امریکا: ایالات متحده در دنیایی آشوب زده» از مهم ترین کتاب های اوست. مقاله ی زیر را وی در شانزدهم اکتبر ۲۰۰۸ نوشته است.[۱]

رکود آغاز شده است. روزنامه نگاران همچنان با ابهام از اقتصاددانان می پرسند که آیا ما وارد رکودی محض می شویم یا خیر. یک لجظه هم آن را باور نکنید. ما پیش از این در آغاز رکودی با گستره ی جهانی با بیکاری فراگیری بودیم که کم وبیش همه جا را در بر می گرفت. این می تواند شکل یک کسادی در مفهوم کلاسیک آن با تمامی پیامدهای منفی اش برای مردم باشد. یا با احتمال کم تری می تواند به شکل تورمی مهارگسیخته باشد که صرفاً گونه ی دیگری از کاهش ارزش هاست و برای مردم عادی حتی می تواند وخیم تر باشد.

البته همه می پرسند که چه چیزی این رکود را ایجاد کرده است. آیا این ابزارهای مشتقه است که وارن بوفه Warren Buffett آن را «سلاح های مالی کشتار جمعی» نامیده؟ یا اوراق رهنی کم اعتبار؟ یا سوداگران نفتی؟ این بازی ای برای پیدا کردن مقصر است و اهمیتی واقعی ندارد. این تمرکزکردن روی چیزی است که «فرنان برودل» گردوغبار رخ دادهای کوتاه مدت می نامید. اگر می خواهیم آنچه را رخ می دهد دریابیم، لازم است به دو عامل زمانمند دیگر توجه کنیم که بسیار روشنگرتر است. یکی نوسان های چرخه ای میان مدت و دیگری روندهای ساختاری درازمدت است.

اقتصاد جهان سرمایه داری دست کم طی چند قرن دو شکل نوسان چرخه ای بلندمدت داشته است. یکی به اصطلاح چرخه های کندراتیف[۲] است که به لحاظ تاریخی ۵۰ ۶۰ سال طول می کشد و دیگری چرخه های هژمونیک است که بسیار طولانی تر است.

بر اساس چرخه های هژمونیک، ایالات متحده از ۱۸۷۳ رقیبی در حال رشد برای دست یابی به هژمونی بوده است که در ۱۹۴۵ به تسلط هژمونیک دست یافت و از دهه ی ۱۹۷۰ به تدریج افت کرد. حماقت های جرج بوش افت آهسته را به کاهش شتابان بدل کرد. و امروز، ما شاهد آن هستیم که نمایش هژمونی امریکا پایان یافته است. اکنون، چنانکه طبیعتاً رخ می دهد وارد جهانی چندقطبی شده ایم. ایالات متحده همچنان قدرتی قوی است و احتمالاً هنوز قوی ترین است اما در دهه های بعد در مقایسه با سایر قدرت ها روند نزولی خواهد داشت. تغییر این روند از عهده ی کسی برنمی آید.

چرخه های کندراتیف زمان بندی متفاوتی دارند. جهان در ۱۹۴۵ از مرحله ی «ب» چرخه ی کندارتیف خارج شد و بعد از آن محکم ترین رشد مرحله ی «الف» در نظام مدرن جهانی را تجربه کرد. در سال های ۷۳ ۱۹۶۷ به بالاترین حد رسید و بعد حرکت روبه پایین خود را آغاز کرد. این مرحله ی «ب» از مراحل «ب» قبلی بسیار طولانی تر شده و ما هنوز در آن هستیم.

ویژگی های مرحله ی «ب» کندراتیف کاملاً شناخته شده است و با آنچه اقتصاد جهانی از دهه ی ۱۹۷۰ تجربه می کرده همخوانی دارد. نرخ های سود فعالیت های تولیدی به ویژه در آن دسته از انواع تولید که بیش از همه سودآور بوده اند کاهش یافته است. در نتیجه، سرمایه دارانی که مایل به سطوح بالای سود هستند به حوزه ی مالی توجه کرده اند و درگیر فعالیت هایی شده اند که اساساً سوداگری مالی است. فعالیت های تولیدی به سبب آن که چندان هم غیرسودآور نبودند تمایل داشتند از مراکز کانونی به سایر بخش های نظام جهانی منتقل شوند و هزینه های مبادلاتی کم تری برای هزینه های پرسنلی کم تر ردوبدل کنند. بدین دلیل است که مشاعل از دیترویت، اسن (شهری صنعتی در آلمان) و ناگویا (شهری صنعتی در ژاپن) ناپدید شده اند و کارخانه ها به چین، هند و برزیل گسترش یافته اند.

بسیاری از افراد همواره مقداری پول صرف حباب های سوداگرانه می کنند. اما حباب های سوداگرانه همواره، دیر یا زود، منفجر خواهند شد. اگر کسی بپرسد که چرا این مرحله ی «ب» کندراتیف این قدر طول کشید، باید پاسخ داد که به خاطر قدرت هایی ـ یعنی ایالات متحده (خزانه داری و بانک مرکزی)، صندوق بین المللی پول و همراهانشان در اروپای غربی و ژاپن است که منظماً و به گونه ی مهمی در بازارها دخالت می کنند ـ ۱۹۸۷ (سقوط بازار سهام)، ۱۹۸۹ (فروپاشی پس انداز و وام)، ۱۹۹۷ (سقوط مالی شرق آسیا)، ۱۹۹۸ (سوءمدیریت در مدیریت سرمایه ی درازمدت)، ۲۰۰۱ – ۲۰۰۲ (انرون) ـ تا اقتصاد جهانی را ترقی دهند. آنها درس هایی از مراحل «ب» پیشین کندارتیف آموخته اند. اما همان گونه که هنری پالسون و بن برنانکه با تاسف و شاید حیرت می آموزند محدودیت هایی ذاتی برای این کار وجود دارد. این بار کار به این آسانی نیست و احتمالاً نمی توان از وخیم تر شدن اوضاع جلوگیری کرد.

در گذشته، وقتی رکود به حضیض خود می رسید، بر مبنای نوآوری هایی که می توانستند برای مدتی شبه انحصاری باشند، اقتصاد جهانی بار دیگر سر بلند می کرد. بنابراین، وقتی مردم می گویند بازار سهام بار دیگر رشد خواهد کرد، این چیزی است که فکر می کنند این بار هم مانند گذشته رخ خواهد داد با این حال مردم جهان در معرض مخاطراتی هستند. و احتمالاً برای چند سال یا بیشتر چنین خواهد بود.

اما چیز تازه ای هست که می تواند این الگوی زیبای چرخه ای را که نظام سرمایه داری را برای حدود ۵۰۰ سال حفظ کرده مختل سازد. روندهای ساختاری می تواند الگوهای چرخه ای را مختل کند. ویژگی های پایه ای و ساختاری سرمایه داری به مثابه سیستمی جهانی بر اساس قواعد معینی عمل می کند که نمودار آن را با حرکت تعادلی روبه بالا می توان ترسیم کرد. مسئله مانند تمامی تعادل های ساختاری در تمامی سیستم ها آن است که در طول زمان منحنی ها تمایل به حرکتی فراسوی تعادل دارند و بازگشت آن ها به تعادل ناممکن می شود.

چه چیزی سیستم را این قدر از تعادل دور ساخته است؟ این عدم تعادل به اختصار از آن روست که طی ۵۰۰ سال سه هزینه ی اصلی تولید سرمایه داری ـ کار، نهاده ها و مالیات ـ به طور مستقیم نسبت به قیمت احتمالی فروش افزایش یافته اند به نحوی که امروز دستیابی به سودهای هنگفت از تولید شبه انحصاری که همواری مبنای عمده ی انباشت سرمایه بوده است ناممکن است. این بدان سبب نیست که سرمایه داری نتوانسته آن را به درستی انجام دهد. بلکه دقیقاً بدان خاطر است که سرمایه داری چنان به خوبی آن را انجام داده که سرانجام مبنای انباشت آتی خود را تضعیف کرده است.

وقتی به چنین نقطه ای رسیدیم آنچه رخ می دهد آن است که سیستم (در زبان "مطالعات پیچیدگی"[۳]) تجزیه می شود. نتیجه ی فوری آن آشوب و بی نظمی بسیار شدید است که اکنون نظام جهانی تجربه می کند و همچنان شاید برای ۲۰ تا ۵۰ سال دیگر تجربه خواهد کرد. همچنان که همگان آن را در جهتی که برای دیگران بهتر می دانند حرکت می دهند، از دل این آشوب و از میان یکی از دو بدیل و هزاران مسیر، نظمی نو پدیدار می شود.

می توان با اطمینان ادعا کرد که نظام کنونی دوام نخواهد آورد. آنچه نمی توانیم پیش بینی کنیم این است که نظم جدیدی که به جای آن برگزیده خواهد شد چیست، زیرا نتیجه ی فشارهای فردی بی نهایت است. اما دیر یا زود، نظامی نو مستقر خواهد شد. این نظامی سرمایه داری نخواهد بود اما می تواند بسیار بدتر (حتی قطبی تر و سلسله مراتبی تر) یا بسیار بهتر (نسبتاً دمکراتیک و نسبتاً برابری طلب)تر از چنین نظامی باشد. گزینش نظامی نو مهم ترین مبارزه ی سیاسی جهانی در زمان ما خواهد بود.

در چشم اندازهای کوتاه مدت و موقتی آنچه در همه جا رخ می دهد روشن است. ما به سوی جهانی حمایت گرا حرکت کرده ایم (به اصطلاح جهانی سازی را فراموش کنید). ما به سوی نقش بسیار بزرگ تر دولت در اقتصاد حرکت کرده ایم. حتی در امریکا و انگلستان بانک ها و صنایع بزرگ در شرف نابودی تاحدودی ملی می شوند. ما به سمت دولت های پوپولیستی حرکت می کنیم که بازتوزیع درآمد را هدایت می کنند و می توانند به اشکال چپ میانه ی سوسیال دمکرات یا اشکال اقتدارگرایانه ی راست افراطی باشند. و ما به سوی منازعات حاد اجتماعی درون کشورها حرکت می کنیم چنان که هرکس بر سر سهم کوچک تری رقابت می کند. در کوتاه مدت تصویر چندان زیبایی در برابر نداریم.