تغییرات اقلیمی چه نقشی در بحران ونزوئلا ایفا کرده است

یکی از دلایل بحران ونزوئلا شاید تغییرات اقلیمی و متعاقب آن, مدیریت نادرست و تصمیمات اشتباه دولت باشد که به مهاجرت تعداد زیادی از شهروندان این کشور منجر شد

زمانی که از بحران ونزوئلا و مهاجرت یک دهم جمعیت این کشور صحبت به میان می آید، هیچ اشاره ای به تغییرات اقلیمی نمی شود. با اینکه گرمایش زمین در پیش زمینه ی داستان ونزوئلا قرار ندارد، شاید بخشی از پس زمینه ی آن را تشکیل دهد؛ زیرا بخش اعظمی از یک دهه ی گذشته با خشک سالی های شدید و مستمر همراه بوده است. این، پدیده ای است که دانشمندان معتقدند به دلیل گرمایش زمین بیشتر هم خواهد شد. این کشور از دهه ی ۱۹۹۰، ۴ یخچال از ۵ یخچال طبیعی خود را از دست داده است.

بنابر اعلام چندین اندیشکده و سازمان بین المللی مهاجرت در واشنگتن دی سی، به عنوان مجموعه ای بین دولتی که درزمینه ی مهاجرت کمک می کنند و مشاوره می دهند، اطلاعات چندانی درباره ی نقش گرمایش زمین در ایجاد این فاجعه ی انسانی ندارند. درعوض، تأکید کردند وابستگی ونزوئلا به نفت و اقتصاد زیرنظر دولت باعث شده قیمت ارزان نفت بر این کشور تأثیر بگذارد و مدیریت نادرست و فساد دولت نیز مزیدبرعلت شود. انتخابات سال گذشته با حرف و حدیث های زیادی همراه بود؛ به طوری که ایالات متحده ی آمریکا و کشورهای اروپایی و هم پیمانان آمریکای لاتین آن ها رئیس جمهور ونزوئلا را به رسمیت نشناختند. این کشور که زمانی ثروتمند بود، اکنون در سراشیبی سقوط قرار گرفته است.

از سال ۲۰۱۵، بیش از ۳ میلیون نفر از ونزوئلا فرار کرده اند. سازمان ملل برآورد کرده این تعداد تا پایان سال ۲۰۱۹، شاید به ۵.۳ میلیون نفر افزایش یابد. این درحالی است که جمعیت این کشور به بیش از ۳۰ میلیون نفر می رسد.

علاوه بر بحران سیاسی در ونزوئلا، میزان بارندگی در این کشور ۵۰ تا ۶۵ درصد کمتر از بارش سالیانه ی بین سال های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۶ بوده و باتوجه به وابستگی شدید این کشور به انرژی آبی، دولت آب و برق را جیره بندی کرده است. زمستان خشک سال ۲۰۱۶ باعث کاهش میزان آب سد گوری در بولیوار، بزرگ ترین تأسیسات آبی برقی کشور و متعاقب آن ماه ها کمبود برق در کاراکاس و سایر شهرهای کشور شد. رئیس جمهور سعی کرد با تعطیلات سه روزه ی اجباری در آخر هفته با مشکل قطعی برق کنار بیاید.

درکنار تأثیرات مخرب سیاست های دولت و کاهش قیمت جهانی نفت، این کمبودها به اقتصاد ونزوئلا ضربه وارد کرد و میزان تولیدات کشاورزی را کاهش داد و به بدترشدن وضعیت معیشت افراد معمولی منتهی شد. الیور لیتون بارت، از پژوهشگران ارشد مرکز محیط زیست و امنیت می گوید:

با اینکه به پژوهش های بیشتری نیاز است تا مشخص شود چه میزان از این بحران انسانی ناشی از خشک سالی بوده است، به وضوح می توان دید که در پی تصمیمات فاجعه بار دولت ونزوئلا درقبال کمبود آب، بسیاری از مردم این کشور در جست وجوی زندگی بهتر در کشورهای همسایه مهاجرت کرده اند.

ونزوئلا نشان داده همیشه نمی توان رابطه ی مستقیمی بین تغییرات اقلیمی و ناپایداری پیدا کرد. کشور برزیل نیز در سال های اخیر، با خشک سالی شدید مواجه بوده و الیور بارت اشاره می کند کمبود آب در سال های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵، احتمالا به نارضایتی مردم از دیلما روسف، رئیس جمهور سابق برزیل و متعاقب آن اعلام جرم او در سال ۲۰۱۵ منجر شد. بااین حال، برزیلی ها مثل مردم ونزوئلا از کشورشان فرار نکردند. اندرو هولند، از مقام های ارشد پروژه ی امنیت آمریکا می گوید:

وقتی سازمان های امنیت و دفاع ملی تغییرات آب و هوایی را تهدیدی جدی قلمداد می کردند، منظورشان همین فاجعه ی انسانی امروز بوده است. تغییرات آب و هوایی هرگز از عوامل بُروز جنگ یا سقوط دولت ها یا افزایش مهاجرت نیست؛ اما ازجمله عواملی به شمار می رود که به مشکلات دامن می زند.

اندرو هولند بسیاری از شکست های اقتصادی ونزوئلا و واکنش نامناسب به خشک سالی را بر گردن دولت می اندازد که مهاجرت را سبب شده است. او می گوید:

مردم اقدام به مهاجرت کرده اند؛ زیرا با کشوری شکست خورده مواجه شده اند. باوجوداین، یکی از نشانه های سقوط هر کشور را می توان در ناتوانی در سازگاری با همین تغییرات محیطی دانست.

در طول دو دهه ی گذشته، دولت ونزوئلا ظرفیت کافی به شبکه ی برق اضافه نکرده تا از این طریق بتواند با مشکلات سدهای برق آبی مقابله کند. علاوه براین، شرکت دولتی نفت و گاز طبیعی به جای استفاده از منابع سوخت فسیلی برای تأمین منابع داخلی خود، به مشعل سوزی گازهای اضافه روی آورده است.

پناهندگان ونزوئلا به امید یافتن شغل و امکانات به کلمبیا، برزیل، اکوادور، پرو و کشورهای حوزه ی دریای کارائیب فرار می کنند. تغییرات اقلیمی نقش مهمی دراین زمینه ایفا می کند. استیو براک، کاپیتان بازنشسته و مشاور ارشد شورای خطرهای استراتژیک می گوید:

این مهاجران فشار بیشتری بر سیستم بسیار شکننده ای وارد می کنند که به دلیل تغییرات اقلیمی شکننده شده بود.

برخی از مناطق کلمبیا و برزیل که مهاجران ونزوئلایی برای زندگی انتخاب کرده اند نیز تجربه ی خشک سالی داشته اند و با ورود این مهاجران به این مناطق، تقاضا برای منابع آب افزایش می یابد. دن استوتارت که روی امور انسانی منطقه ای در آمریکای لاتین و حوزه ی دریای کارائیب برای برنامه محیط زیست سازمان ملل کار می کند، در آوریل گذشته در وب سایت ReliefWeb، پستی گذاشت که می گفت مردمی که به مناطق مرزی شمالی برزیل مهاجرت کرده اند، به کاهش میزان آب منجر شده اند.

کشورهای حوزه ی دریای کارائیب کوچک تر و درنتیجه، پذیرای مهاجران کمتری از ونزوئلا هستند. درضمن، بسیاری از این کشورها همچنان با پیامدهای طوفان ویرانگر سال ۲۰۱۷ دست و پنجه نرم می کنند که به مسافرت موقت تعدادی از شهروندان آن ها به خارج از کشور منجر شد. هولند می گوید:

این کشورها باتوجه به آسیب پذیری و فجایع طبیعی، به شدت تحت تأثیر تغییرات اقلیمی بوده اند.

مهاجرت فقرای ونزوئلا به این کشورها می تواند در مناطقی که برای زندگی انتخاب می کنند، به بُروز مشکلات محیطی منتهی شود یا حتی ممکن است به تغییرات آب و هوایی دامن بزند. رورایما، شمالی ترین و کم جمعیت ترین ایالت برزیل، در ناحیه ی آمازون قرار گرفته است. این منطقه را «ریه های کره ی زمین» می دانند؛ زیرا اصلی ترین منبع تولید اکسیژن و ترسیب کرین (ذخیره ی کربن موجود در هوا در خاک و گیاهان) در کره ی زمین به شمار می رود؛ هرچند اخیرا با مشکل جنگل زدایی مواجه شده است. براک می گوید:

این نگرانی وجود دارد که مهاجران جویای کار احتمالا برای امرارمعاش به سراغ قطع غیرقانونی درختان یا سایر فعالیت های مخرب محیطی بروند. رورایما محلی برای معدن کاری غیرقانونی است که می تواند آلودگی خطرناک جیوه را به همراه داشته باشد. هرروز گزارش های بیشتری از مهاجران و پناهندگان ونزوئلایی منتشر می شود که مجبور شده اند برای ادامه ی بقا وارد این صنعت خطرناک شوند.

بحران کنونی در ونزوئلا با تغییر دولت و دیدگاه های متفاوت درباره ی تغییرات اقلیمی و همکاری های بین المللی ممکن است روزنه ی امیدی برای موضوع تغییرات آب و هوایی به حساب بیاید. نمایندگان ونزوئلا در نشست تغییرات اقلیمی سازمان ملل اعلام کرده اند منطقه ی شمالی جهان مسئول گرمایش زمین است و باید به آن ها خسارت بدهد. درهمین حال، بخش ملی نفت این کشور برخی از آلوده ترین نفت خام دنیا را تولید کرده؛ به طوری که طبق پژوهش سال گذشته ی دانشگاه استنفورد، میزان کربن آن ۶ برابر بیشتر از تولیدات عربستان سعودی بوده است. براک می گوید:

مشکلات ونزوئلا فقط به آب و هوا ختم نمی شود و در سال های اخیر، خطرهای وابستگی به نفت را شاهد بوده ایم که بیش از یک چهارم تولید ناخالص داخلی این کشور را تشکیل می دهد. تغییر نوع انرژی از سوخت های فسیلی به سمت انرژی های تجدیدپذیر مثل همه ی کشورهای وابسته به صادرات نفت، به ونزوئلا ضربه ی هولناکی خواهد زد. بااین حال، دولت جدید شاید درباره ی تنوع اقتصادی و کمک های خارجی دید بازتری داشته باشد.

دکتر صدیقه شجاعی

khabarijat.ir,