آیا مسیر تجارت بین الملل غالبا از کشورهای پردرآمد به کشورهای ضعیف تر جریان دارد؟ حجم فراوان صادرات از کشورهای توسعه یافته (پردرآمد) به کشورهای در حال توسعه یکی از بهانه هایی است که در مخالفت با تبعیت از ساز و کارهای موجود در اقتصاد آزاد مورد دست آویز قرار می گیرد. آیا کشورهای توسعه یافته از این طریق در تضعیف کشورهای در حال توسعه اثرگذار بوده اند؟

در روزنامه «دنیای اقتصاد» مورخ سه شنبه ۲۹ آذر ۱۳۹۰ سرمقاله۱ نوشته شد که شاید بتوان گفت مهم ترین نکته مثبت آن مهیا شدن فرصتی برای ایجاد یک دیالوگ علمی با یکی از بلندپایه ترین مسوولان اقتصادی کشور از طریق این رسانه اقتصادی است. از دیگر نکات مهم مربوط به این سرمقاله این نکته است که این یادداشت خبر از نحوه نگرش نویسنده آن سرمقاله به حوادث جهانی و واکنش ایران در شرایطی حساس می دهد.۲ در سرمقاله مذکور ادعایی مطرح شده است که هرچند که مسبوق به سابقه است، اما به دلیل ارتباط با وقایع روز و خصوصا بحران های اقتصادی کشورهای اروپایی اهمیت ویژه ای دارد. اولین نکته ای که توجه نگارنده این یادداشت را جلب کرده است عدم ارائه هرگونه شواهد یا آمار و اطلاعات مربوط به ادعای مطرح شده در سرمقاله مذکور است. با توجه به آنکه در آن سرمقاله به وجود «ارقام و اقلام طول و دراز و پیچیده و بسیار دلایل ریز و درشت» اشاره شده است علاقه مندی به دانستن شواهد مذکور بیشتر می شود. در یادداشت پیش روی شما با ارائه شواهدی ساده سوالاتی در مورد ادعای مطرح شده ارائه شده است.

شاید بتوان امیدوار بود دیالوگی علمی از این طریق ایجاد شود. در سرمقاله مذکور ادعا شده است که «اعضای قدرتمند [اتحادیه اروپا] تولیدات خود را بدون هیچ گونه دغدغه و تعرفه ای به آن دسته اعضای ضعیف تر صادر و واردکنندگان آن نیز روزبه روز ضعیف تر و مقروض تر، تا به آن حد که به لبه پرتگاه ورشکستگی کامل نزدیک و نزدیک تر شدند و هرچه بیشتر در باتلاق قرض فرو رفتند». به نظر می رسد این جملات می تواند تاییدکننده نگرشی باشد که معتقد است کشورهای توسعه یافته از طریق توسعه تجارت، در تضعیف کشورهای کمتر توسعه یافته موثرند. اتفاقا این نگرش در جامعه ما طرفداران بسیاری دارد. بسیاری تصور می کنند کشورهای توسعه یافته با گسیل صادرات به کشورهای ضعیف (یا به عبارت دیگر کشورهای در حال توسعه) فرصت های انحصارطلبانه ای را برای خود ایجاد می کنند. نه تنها بسیاری از مردم که حتی برخی از روشنفکران مبلغ این اندیشه هستند که کشورهای توسعه یافته با گسترش سرمایه داری و به منظور کسب منافع بیشتر کشورهای ضعیف را چپاول کرده اند و پس از گسترش تولیدات صنعتی و نا امیدی از فروش کالاهای خود در بازار داخلی به بازارهای کشورهای در حال توسعه دست یافته اند. شاید بتوان گفت چنین اعتقادی یادآور نظریه «وابستگی» است. طرفداران این نظریه مبلغ این مفهوم بودند که کشورهای پردرآمد در مرکز (Core) قرار می گیرند و منافع حاصل از توسعه تجارت بین الملل را از کشورهای پیرامون (Periphery) به سمت خود گسیل می کنند. بر اساس این نظریه کشورهای پیرامون از توسعه تجارت بین الملل متضرر می شوند. خلاصه اینکه پدیده «دعوای قوی و ضعیف» بین کشورهای پیشرفته و کشورهای در حال توسعه در ذهنیت بسیاری از مردم ما مسبوق به سابقه بوده و می تواند بر اندیشه های آنان موثر باشد.

آیا این چنین است؟ آیا کشورهای توسعه یافته غالب تولیدات خود را به کشورهای ضعیف تر (درحال توسعه) صادر می کنند؟ آیا کشورهای پردرآمد از طریق ارسال کالاهای خود به کشورهای در حال توسعه و دستیابی به ثروت های عظیم، اقتصاد خود را نجات داده اند؟ شواهد آماری نشان می دهد چنین موضوعی صحت ندارد. بر اساس شواهد موجود، عمده صادرات از کشورهای پردرآمد به سایر کشورهای پردرآمد ارسال می شود.

در واقع تجارت بین الملل غالبا در میان کشورهای پردرآمد جریان دارد. در سال ۱۹۹۵ بیش از شصت درصد از صادرات کشورهای پردرآمد به سایر کشورهای پردرآمد ارسال شده است. این نسبت هنوز حفظ شده و همان گونه که در نمودارهای ذیل مشاهده می شود با گذر زمان تجارت فی ما بین کشورهای با درآمد بالا افزایش یافته به طوری که در سال ۲۰۰۷ این رقم به بیش از ۷۳ درصد رسیده است.۳ همچنین نه تنها عمده تجارت بین الملل بین کشورهای پردرآمد صورت پذیرفته است حدود ۷۰ درصد از صادرات کشورهای در حال توسعه به کشورهای پردرآمد انجام شده است. لذا بر اساس این شواهد، طرح این ادعا که کشورهای توسعه یافته (پردرآمد) صادرات خود را به سوی کشورهای کم درآمد (در حال توسعه) گسیل کرده اند ادعای درستی نیست. بلکه بالعکس این کشورهای در حال توسعه (با سطح درآمد کم یا متوسط) هستند که در سال های اخیر موفق شده اند صادرات قابل توجهی به کشورهای پردرآمد داشته باشند.

تاکید بر چنین ظرافتی به چه دلیل مهم است؟ به این دلیل که یکی از بهانه هایی که در ممانعت از تبعیت از ساز و کارهای موجود در اقتصاد آزاد مورد دستاویز قرار می گیرد سوء ظنی کاذب تحت عنوان حجم زیاد صادرات از کشورهای توسعه یافته (پردرآمد) به کشورهای در حال توسعه است. در واقع چنین پدیده ای در ذهن برخی، فرصت طلبی و چپاول منابع به همراه گسترش فرهنگ مصرف گرایی در کشورهای در حال توسعه تلقی شده و از این طریق به مفاهیم مرتبط به اقتصاد آزاد حمله می شود. سال ها پیش اقتصاددانانی همچون آدام اسمیت و ریکاردو اثبات کرده اند که تجارت آزاد بین کشور ها از طریق تخصیص بهینه عوامل تولید در سطح جهان، باعث می شود تولید جهان افزایش یافته و رفاه همه کشور ها افزایش یابد. از این رو این گونه نیست که از طریق توسعه تجارت بین الملل صرفا یک کشور به ضرر سایرین منتفع شود بلکه همه کشور ها منتفع خواهند شد. بر طبق نظریه ریکاردو هر کشوری در تولید کالایی تخصص می یابد که هزینه نسبی تولید آن در داخل کشور پایین تر باشد و کالایی را وارد می کند که هزینه نسبی تولید آن در داخل نسبت به کالای دیگر بالا تر باشد. از این طریق رفاه همه کشور ها افزایش خواهد یافت. آیا می توان گفت جملات ذیل نافی مفاهیمی است که سال ها است اثبات شده است.

به این جملات باز دقت کنیم: «اعضای قدرتمند [اتحادیه اروپا] تولیدات خود را بدون هیچ گونه دغدغه و تعرفه ای به آن دسته اعضای ضعیف تر صادر و واردکنندگان آن نیز روزبه روز ضعیف تر و مقروض تر، تا به آن حد که به لبه پرتگاه ورشکستگی کامل نزدیک و نزدیک تر شدند و هرچه بیشتر در باتلاق قرض فرو رفتند» و آیا می توان اثبات کرد که قسمت اعظم صادرات از کشورهای قوی تر منطقه به کشورهای ضعیف تر گسیل شده است؟ و اگر چنین اتفاقی افتاده باشد آیا واقعا اعضای ضعیف تر اتحادیه اروپا از رونق تجارت متضرر شده اند؟ چه شواهدی می تواند اثبات کننده چنین دیدگاهی باشد؟