مقدمه

امروزه فناوری اطلاعات به سرعت در حال رشد و گسترش است که نه تنها باعث از دست رفتن مشاغل نمی شود بلکه مشاغل متعددی را در همه بخش های صنعتی، کشاورزی و خدماتی ایجاد می کند. که البته اشتغال در آنها نیاز به داشتن تخصص لازم در زمینه فناوری است.

فناوری ماهیت و نوع کار را تغییر می دهد و باعث جابه جایی مشاغل می شود. فناوری جوامع و سازمان ها را نیز تحت تاثیر خود قرار داده است. و تاثیر آن به حدی است که بر سایر مشاغل بگونه ای سایه افکنده است که آگاهی عمومی را در جهت استفاده از این فناوری بر همگان ضروری نموده است. در این مقاله ابتدا با مفهوم فناوری بصورت مختصر آشنا می شویم، سپس به نقش و تاثیر فناوری اطلاعات در اشتغال می پردازیم و اینکه فناوری تا چه میزان می تواند در توسعه بازار کار موثر باشد.

مفهوم فناوری

تکنولوژی از دو لغت یونانی techno (هنر و مهارت) و logia (علم و دانش) تشکیل شده است که فرهنگ لاروس، فناوری را مطالعه ابزارها، شیوه ها و روش های مورد انتظار و مورد استفاده در حوزه های گوناگون صنعت می داند. (۱)

اجزاء فناوری

شکل (۱) اجزا فناوری
شکل (۱) اجزا فناوری

فناوری را می توان به چهار جزء اصلی تعریف کرد. مطابق شکل ۱ می بینیم که فناوری سیستمی است که با دریافت ورودی مورد نیاز و با بهره گیری از چهار جزء فوق الذکر محصولات یا خدمات مطلوب را ارائه می کند. (۲)

فناوری اطلاعات، افزایش یا کاهش اشتغال

اشتغال مستقیم

یکی از عمده ترین شرایط توسعه در فناوری اطلاعات وجود نیروهای متخصص و کارآمد می باشد، کمبود این نیروها عامل اصلی در عدم توسعه فناوری می باشد. هم چنانکه می دانیم در چند سال اخیر کشورهای پیشرفته و توسعه یافته بطور مستمر به دنبال جذب نیروهای مرتبط با فناوری از سایر کشورهای جهان هستند.

جهان در حال حاضر در گذر و تحول از وضع موجود به وضعیت مطلوب می باشد . لذا می توان انتظار داشت فرصت های شغلی متعددی در حوزه فناوری اطلاعات ایجاد شود.

کشورها برای توسعه اشتغال خود حتما به نیروهای متخصص فناوری نیاز مبرم دارند و این مقوله جز با برقراری دوره های آموزشی برای افراد تحصیلکرده که بتوانند در عصر دیجیتال مهارت و توانایی کافی داشته باشند برقرار نخواهد شد.

می توان از این موارد نتیجه گرفت که افزایش فرصت های شغلی در زمینه فناوری اطلاعات به عوامل زیر بستگی دارد:

ـ افزایش نیاز به کارشناسان فنی نرم افزار و سخت افزار با توجه به گسترش استفاده از فناوری و ورود فناوری در سازمان ها

ـ افزایش نیاز کشورها به متخصصین فناوری و تامین قسمتی از این نیروها از کشورهای مختلف

ـ افزایش قبول سفارش ساخت نرم افزارهای مختلف توسط افراد و شرکت فناوری از سایر کشورهای جهان

ـ افزایش خدماتی که از کامپیوتر و نرم افزارهای مختلف به عنوان یک وسیله کمکی و ابزار استفاده می کنند.

ـ افزایش فروش و تعمیر و نگهداری سخت افزارهای مختلف

ـ افزایش تولید برخی قطعات و لوازم مورد نیاز کامپیوترها

ـ افزایش آموزش این فناوری با تاسیس آموزش های مختلف

اشتغال غیر مستقیم

با افزایش فناوری اطلاعات در برد وسیع با استفاده از شبکه های گسترده جهانی، تمام حوزهای کاری کشورها اعم از علمی، صنعتی، کشاورزی ، صنایع دستی و خدماتی قادر خواهند بود با ارائه محصولات و توانمندی های خود در سایت ها سهم منابعی از تجارت جهانی را به خود اختصاص دهند و با به دست آوردن بازار محصولات خود در جهان رونق اقتصادی همراه با ایجاد فرصت های شغلی مناسب در کشورها بوجود آورند. همچنین استفاده از اینترنت موجب آگاهی از توانمندی های صنعتی، علمی و خدماتی خواهد شد و فرصت های کاری را برای اهالی در تمام نقاط فراهم می آورد.(۳)

تحولات شغلی

تغییر و تحولات ایجاد شده در جوامع بشری مستقیما بر نوع و ماهیت کار تاثیرگذار بوده و به گونه ای که در هر یک از جوامع اولیه مبتنی بر کشاورزی، صنعتی و اطلاعاتی انسان ها بر اجرای وظایف و فعالیت های ویژه ای تمرکز داشته اند.

جدول ۲
جدول ۲

در جوامع اطلاعاتی مشاغل بیش از هر چیز مبتنی بر اطلاعات هستند به همین دلیل است که تعداد بیشتری از کارگران اطلاعاتی جایگزین کارگران صنعتی شده اند. در جدول ۲ تحولات کشورها بعد از ورود فناوری مشاهده می شود. (۴)

تاثیر فناوری اطلاعات بر اشتغال

در خصوص تاثیر فناوری اطلاعات بر اشتغال دو نگرش وجود دارد.

نگرش اول به ایجاد مشاغل جدید در عرصه فناوری اطلاعات توجه دارد و ایجاد مشاغل در این حوزه را نوید بخش رشد اشتغال می داند. براساس این دیدگاه فناوری اطلاعات زمینه ساز ایجاد فرصت های شغلی جدیدی خواهد بود که بر نرخ اشتغال می افزاید.

نگرش دوم که ارتقای نقش ماشین ها و سیستم های کامپیوتری در کسب وکار را مطرح می کند معتقد است که چنین حرکتی حذف تدریجی جایگاه انسان در مشاغل موجود و نتیجتا کاهش فرصت های شغلی را به دنبال دارد.

سازمان ها و مدیریت کار

تغییر و تحولات شغلی اعمال شده از فناوری اطلاعات موجب شکل گیری روش های سازمانی و مدیریتی نوین خواهد بود. می توانیم به ایجاد سازمان های مجازی و مدیریت از راه دور اشاره کنیم.

مدیریت از راه دور به مجموعه خدمات مدیریتی اطلاق می گردد که از راه دور انجام می پذیرد. مدیر می تواند با بهره گیری از فناوری اطلاعات وظایفی همچون برنامه ریزی، سازماندهی، هدایت و تامین منابع و کنترل را اجرا نماید. (۵)

فناوری اطلاعات و مدیریت زمان

زمان ارزشمندترین سرمایه هر فرد، گروه و سازمان می باشد که برگشت ناپذیر، غیر قابل خریداری، غیر قابل بازیافت و غیر قابل ارزش گذاری است.

تاثیر فناوری را می توان بر مدیریت زمان و صرفه جویی در وقت مدیران با استفاده از ابزار کار یا اطلاعات، سیستم های کامپیوتری، شبکه های ارتباطی و نرم افزارهای کاربردی می تواند به دو بخش تقسیم کرد سخت افزاری (زیر ساخت) و نرم افزاری (کاربرد و محتوا) تقسیم کرد.(۶)

که در بخش سخت افزار با استفاده از امکاناتی مانند تلفن همراه و کامپیوترهای قابل حمل و داشتن حافظه های جیبی بر همه کارها و فعالیت های خود اعمال نظر داشته باشند و همچنین در بخش نرم افزاری می توانند با استقرار سیستم اتوماسیون اداری، سیستم مکانیزه مدیریت اسناد سازمان و بهره گیری از سیستم های کنفرانس از راه دور، بر زمان و فعالیت خود مدیریت کنند.

کار از راه دور

کار از راه دور مقوله ای نیست که مختصر به این زمان و سال های اخیر باشد. در دهه پنجاه نیز یک روزنامه نگار می توانست با استفاده از تلفن، گزارش خبری خود را به دفتر روزنامه مخابره کند و یک ساعت بعد خبر چاپی مطلبش را از طریق تلگراف دریافت کند. اما آنچه امروزه مورد توجه است فراگیر شدن مقوله کار از راه دور به لحاظ پیشرفت در فناوری رایانه ارتباطات و اطلاع رسانی است که افراد بسیاری را به خود جذب کرده است.

ایجاد یک برنامه ریزی منعطف کار از راه دور می تواند گام بلندی به سوی نگهداشتن کارکنان پرتلاش و حفظ رضایت شغلی باشد. (۷)

سیستم های عملیات از راه دور

در عصر اطلاعات ، اجزای عملیات فیزیکی از راه دور که تحت عنوان دور عملیات (Tele Operation) نامیده می شود امری ضروری و اجتناب ناپذیر خواهد بود. انجام چنین فعل و انفعالاتی از طریق شبکه های کامپیوتری مثل اینترنت و تجهیزات دیگر همچون روبات ها امکان پذیر می گردد. به طور کلی سیستم های دور عملیات تعمیمی از حواس انسان و توانایی انجام کار با بازوی مکانیکی از یک موقعیت دور است.

روش های مختلفی برای طبقه بندی سیستم های دور عملیات وجود دارد. به عنوان مثال می توانیم به طبقه بندی ورتوث (Jean Vertut) اشاره کرد که براساس حجم کار، فاصله سیستم تا محل کار، مکانیک بازوی مصنوعی، روش کنترل و نوع مدارهای واسط می باشد.

برخی از کاربرد این گونه سیستم ها شامل : تولید از راه دور، باغبانی از راه دور، رصد ستارگان از راه دور، جراحی از راه دور، آزمایشگاه از راه دور و کنترل ادوات خانگی از راه دور می باشد.

دورکاری می تواند مزایا و معایبی برای کارفرمایان و کارکنان و جامعه به دنبال آورد که در این قسمت به برخی از آنها اشاره می کنیم.(۸)

الف ) مزایا

ـ کاهش هزینه برای کارفرمایان (هزینه اداری، تولیدی و غیره)

ـ کاهش مشکلات مرتبط با کنترل حضور و غیاب کارکنان

ـ گسترش جغرافیایی حوزه های عملکرد سازمان ها و ارایه خدمات در سطح ملی و بین المللی

ـ بهبود شرایط کار، افزایش رضایت شغلی و بهره وری کارکنان

ـ افزایش استقلال شغلی کارکنان

ـ صرفه جویی در هزینه های مختلف زمانی و مالی کارکنان

ـ کاهش فشارهای روحی ناشی از محیط کار و تعاملات اجتماعی روزمره

ـ کاهش نرخ بیکاری در اثر ایجاد مشاغل جدید

ـ تدارک شرایط اشتغال برای کلیه شهروندان.

جدول ۳
جدول ۳

ب) معایب

ـ نیاز به سرمایه گذاری برای ایجاد فضای کاری در خانه

ـ ضرورت سواد کامپیوتری و آشنایی به زبان های مختلف

ـ کنترل ضعیف و سختی ارزیابی عملکرد کارکنان دورکار توسط کارفرمایان

ـ کاهش ارتباطات شغلی و تعاملات اجتماعی

ـ نبود مدیریت متمرکز بر نحوه انجام وظایف کارکنان

مشاغل مناسب برای دورکاری

این مشاغل به شغل هایی اطلاق می شود که یک فرد توانایی انجام آن را به تنهایی داشته باشند که می توان به این مشاغل، حسابداری، مشاوره، مدیریت، پژوهشگری، نویسندگی، فروشندگی و ... اشاره کرد که این گونه مشاغل هم ویژ گی هایی نیاز دارد که می توانند به شکل فردی قابل هدایت و اجرا باشند، به آموزش و نظارت کمی نیازمندند همچنین به زمان و مکان خاصی وابسته نیستند.

نیروی کار فناوری کیست؟

جوامع اطلاعاتی مبتنی بر عصر دانایی و دانش است. لذا نیروی انسانی به عنوان سرچشمه مغزافزاری مهمترین رکن چنین جوامعی محسوب می شوند. همچنانکه قبلا اشاره شد فناوری اطلاعات موجب تحولات شغلی در جامعه خواهد شد به گونه ای که برخی از مشاغل حذف و فرصت های شغلی جدید ایجاد می شود. بی گمان اجرای موفق چنین مشاغلی از عهده افرادی بر می آید که از دانش و مهارت لازم در زمینه فناوری برخودرار باشند.

نیروی کار فناوری به مشاغلی باز می گردد که در توسعه فناوری اطلاعات مهم بوده و در مرکز تنگناها یا کمبودهای مهارتی IT قرار دارند .

مشاغل مرتبط با فناوری اطلاعات

این مشاغل شامل چندین حرفه است که در رابطه نزدیک با IT قراردارند. برخی از این حرفه ها در جدول ۳ آمده است که براساس طبقه بندی استاندارد وزارت تجارت آمریکا می باشد:(۹)

مهارت مورد نیاز نیروی کار فناوری اطلاعات

نیروی کار IT نیازمند دانش و مهارت متنوع می باشد تا از عهده وظایف خود برآید که می توان به سه گروه تقسیم نمود. البته سهم هر یک از گروه ها در مشاغل مختلف متفاوت می باشد.

۱) دانش فنی درباره فناوری اطلاعات

۲) دانش صنعتی و تجاری (تشخیص هزینه ها ، زمانبندی و بودجه،)

۳) مهارت های ارتباطی و سازماندهی (مهارت لازم برای کار تیمی)

نقش دولت در توسعه فناوری اطلاعات

دولت ها می توانند به عنوان متولیان اصلی اقتصاد، نقش بسزایی در سرمایه گذاری در حوزه فناوری اطلاعات و نقش آن بر اشتغال کشور داشته باشند. همچنین با تصحیح نظام آموزش و ورود مباحث فناوری اطلاعات در مدارس و تاثیرگذاری در برنامه های آموزش و پرورش می تواند موثر باشد. همچنین می تواند با ایجاد کارگروهای تحقیقاتی و آشنا کردن نقاط محروم و دورافتاده به توسعه فناوری که منجر به اشتغالزایی می شود، فناوری را به بخش های مختلف جامعه گسترش دهند.

نتیجه گیری و راهکارهای پیشنهادی:

پیشرفت تکنولوژی اطلاعات در جهان امروزه زمینه های کاری فراوانی را فراهم آورده است. با توجه به اینکه تکنولوژی اطلاعات باعث انعطاف پذیری کارها می شود و کارکنان می خواهند وقت زیادی را خارج از اداره کار کنند و کارها تخصصی تر می شود، پس نیاز به آموزش در سطح بیشتری احساس می شود. لذا چنانچه هدف ایجاد اشتغال در کشور باشد یکی از راهکارها می تواند افزایش تعداد دانشجویان در حوزه فناوری اطلاعات و ارتقاء کیفی سطح دانشگاه ها باشد تا بتوان نیروی آماده ورود به بازار کار را با تکنولوژی های جدید آموزش داد.

پیشنهاد می شود برای نقش بیشتر فناوری اطلاعات در اشتغال این موارد در کشور مورد بررسی و تصمیم گیری قرار گیرد.

ـ گنجاندن واحدهای درسی آشنایی با سیستم های اطلاع رسانی و IT

ـ برنامه ریزی مدون در کلیه وزارتخانه ها و سازمان ها برای آشنایی بیشتر کارکنان با فناوری های جدید

ـ ایجاد استانداردهای ملی آموزش برای تکنولوژی اطلاعات

ـ بسترسازی فکری و فرهنگی برای پذیرش IT در سطح جامعه

ـ سرمایه گذاری برای افزایش منابع متعدد و نرم افزارهای آموزشی در حوزه فناوری اطلاعات

ـ قانون گذاری برای ارائه تسهیلات به اشخاصی که از فضای مجازی برای کسب در آمد استفاده می کنند

نویسنده: اکبر نوری

منابع مأخذ:

۱- فتحیان، محمد – مهدوی نور، سید حاتم – مبانی و مدیریت فناوری اطلاعات - انتشارات علم و صنعت- سال ۱۳۸۶

۲- Egmond, G.L.CVAN, international technology Transfer, Eindhoven university of technology, ۲۰۰۲

۳- ناصرزاده- هادی، بررسی وضعیت فناوری در ایران، فرصت های شغلی ناشی از فناوری، همایش نقش فناوری اطلاعات در اشتغال تهران ، ۲۹ و ۳۰ ، بهمن ۱۳۸۰

۴- حسینی، سید سجاد، بررسی نقش رسانه های نوین ارتباطی در توسعه اشتغال، همایش نقش فناوری اطلاعات در اشتغال تهران ، ۲۹ و ۳۰ ، بهمن ۱۳۸۰

۵- محسنی، منوچهر، جامعه شناسی جامعه اطلاعاتی، نشر دیدار – ۱۳۸۰

۶- مسعودی، رضا، مدیریت زمان در محیط کار شرکت ه ۱۳۸۰

۷- E weork ۲۰۰۰ : new ways to work ۲۰۰۰

۸- صدوقی، شهرام ، اصغری، حبیب الله، کار از راه دور، چالش نوین برای اشتغال، همایش نقش فناوری اطلاعات در اشتغال تهران ، ۲۹ و ۳۰ ، بهمن ۱۳۸۰

۹- United Nation, Human Resources Development For information Technology: Seoul ۵-۷ September ۲۰۰۰, newrouk ۲۰۰۰