کـار و وجدان کـار

دانشمندان علم اقتصاد، موضوع کار را از منظرهای متفاوتی بررسی کرده اند و تعاریف گوناگونی در باب این مفهوم ارائه داده اند.

اقتصاد دانان لیبرال، با استناد به آگاهانه بودن کار انسان و تفاوت های ویژة اعمال انسانی با افعال حیوانی، که معمولاً جنبة آگاهی درآنها وجود ندارد ، تعریفی از کار ارائه داده اند که به شرح ذیل می باشد.

کارعبارت است از استفاده ای که انسان از قوای مادی و معنوی خوددرراه تولید ثروت یا ایجاد خدمات می نماید. البته کاردراین مفهوم دارای شاخه های گوناگونی است و ایده ها ونیات کاری را نیزدربر می گیرد.

در تعاریفی که در باب مفهوم کار ارائه شده، خاصیت تولیدی بودن آن نیز لحاظ گردیده است، به طوری که «لودیک اچ مای»، اقتصاد دان آمریکایی، کار را از زوایة نگرش تولیدی بودن آن چنین تعریف کرده است:

هرگونه فعالیت انسانی، خواه ذهنی و جسمی وخواه معنوی وایده ای که به تولیدکالاهای اقتصادی بینجامد، کار نامیده می شود.

به عقیده «کارل مارکس»، کار، عملی است که مابین انسان و طبیعت انجام می گیرد وفعلی است که فاعل آن انسان و مفعول به آن طبیعت است. او در «کتاب سرمایه» خود چنین تقریر نموده است که: کار نخستین برخورد میان انسان و طبیعت است . انسان در برابر طبیعت نقش یک قدرت طبیعی را ایفا می نمایند . او قوای جسمانی خود یعنی قدرتی که در بازوها و دیگر اعضای خود دارد را به گونه ای هماهنگ می سازد تا مواد خام طبیعت را به گونه ای که برای زندگی اش مفید فایده باشد، تبدیل کند.

به طورکلی مفهوم کارازدیدگاه های گوناگون بصورت های متفاوت بیان وتعریف شده است که در این میان، مفاهیم «اخلاق کار» و «وجدان کار» بیش از دیگر موضو ع ها مطلوب نظر هستند.

الف) مفهوم اخلاق کار

منظور از مفهوم اخلاق کار این است که نیروهای کاری بر دو دسته اند؛

بعضی تمایل فراوان به فعالیت، تلاش و کوشش دارند، سکون و آرامش را پسندیده نمی دانند و فضایل اخلاقی آنان در کارهایشان شکوفا می گردد، برعکس، گروهی هم تمایل به کار و مجاهدت ندارند و تنها با نیروهای جبری و فشارهای بیرونی باید آنان را به کار وادار کرد.

البته از اخلاق نیک و حسنه آن است که انسان فعال باشد و محصول فعالیت او برای همنوعانش مفید و ثمربخش واقع شود. هر کس با انجام کاری که قابلیت و توانایی آن را در خود احساس می کند، به جامعه انسانی خدمت کند و در جهت رفع مشکلات جامعه یا برای ارتقای ابعاد گوناگون آن سعی و تلاش پیگیر و مستمر داشته باشد.

در بحث «اخلاق کار»، مفهوم اقتصادی بودن کار را می توان به شرح ذیل بیان نمود:

«کار عبارتست از حرکتی که انجام آن موجب شود دیگران نسبت به ثمرة آن حرکت راغب شوند و مایل باشند با طیب خاطر، برای محصول آن چیزی را پرداخت نمایند.»

به طور خلاصه و با نظر به آنچه که ذکر آن رفت، کار را به صورت زیر می توان تعریف نمود:

«کار عبارتست از مجموعه عملیاتی که به منظور استفادة عملی بر روی ماده انجام می گیرد، این اعمال نیز به نوبة خود بر انسان و زندگانی او تأثیر خواهد داشت و تغییراتی را در آنها پدید خواهد آورد».

در اسلام از کار به عنوان عمل صالح یاد شده و شرط ورود به بهشت آرمانی، با توجه به مفاهیم عالیة آیات قرآن کریم دارا بودن سه خصیصة عمده: «ایمان»، «عمل صالح» و «تقوی» ذکر گردیده است. ناگفته پیداست که ثمرة ایمان و تقوی در عمل صالح معلوم می گردد و انسان مؤمن به مبانی حق، بالقاعده فاعل اعمال صالح و نیکوست و نتیجة عمل صالح او، خیر و نعمت و برکت برای جامعه است و در صورت فقدان ایمان یا تقوی، عمل انسان تباه شده و خیراخلاقی و انسانی در آن نخواهد بود.

در دین مقدس اسلام حتی نیات خیر دارای ارزش و ثواب هستند، زیرا نیات خیر در حقیقت همان ایده ها و طرح های مثبت اولیة انجام کارند.

ب) مفهوم وجدان کار

برخی از متفکرین، وجدان را به معنای آگاهی از اندیشه های پنهان آدمی می دانند. یعنی آنچه که «ناخودآگاه» و حتی «خودآگاه» در رابطه یا اعمال تلقی و ارزیابی می نماید. برخی نیز وجدان را قضاوت درونی افراد در باب کردارهای خود دانسته اند، زیرا انسان ها معمولاً درارزیابی اعمال خود درخلوت و تنهایی قضاوت های منصفانه ای دارند و خود را آن گونه که هستند، می شناسند و برحقیقت اعمال و رفتارهای خود اشراف دارند، هر چند که ممکن است ظواهر اعمال و رفتارهای آنان با آنچه وجدانشان داوری کرده است، تفاوت های فاحش داشته باشد.

بررسی مفهوم وجدان کاری و شاخص های آن، موضوعی است که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

وجدان کار، یکی از حوزه های وجدان انسان است که در سایة اخلاق کاری به وجود می آید و مرز بین درست ونادرست و صالح و ناصالح را معین می کند.

به عبارت دیگر، «اخلاق» بینش شخصی و روحیة شایسته ای است که همة افراد در اجتماع واجد آن هستند و آن را به عنوان فضیلت اخلاقی می شناسند، اما ممکن است به آن کمتر توجه کنند. «اخلاق کاری» همان باید ها و نبایدهایی است که اجرای آنها در محیط کار، در راستای تحقق اهداف کاری سازمان است و به تعبیر شورای فرهنگ عمومی کشور، «وجدان را می توان وضعیتی دانست که در آن افراد جامعه در مشاغل خود سعی می کنند کارهای که به آنان محول شده است را به بهترین وجه، به طور دقیق و با رعایت اصول بهینه سازی به انجام برسانند».

وجدان کار انسان را وادار می سازد تا همواره برای تحقق آرمان های ذیل تلاش نماید:

۱) کار باید بدون عیب و نقص و در نهایت دقت و صداقت انجام پذیرد

۲) کار باید تا سرحد امکان به نتیجه های منطقی وتعریف شده منتهی گردد.

۳) کار باید به موقع ودر زمان مناسب و لازم آن انجام گیرد.

۴) کار باید بدون نظارت و کنترل عوامل خارجی در نهایت صحت و درستی به اتمام برسد.

۵) کار باید با صرف کمترین هزینه انجام گیرد.

شناسایی نیروهایی که دارای وجدان کاری قوی می باشند، کار آسانی است و معیارهایی که در ذیل به آن اشاره خواهد شد، نمونه ای از رفتارهای بارز آنان می باشد:

۱)بر انگیزه ها و ارزشهای درونی متکی اند.

۲) به کنترل های درونی مقید هستند.

۳) دارای چشم اندازهای تحلیلی وسیعی هستند.

۴) برای دستیابی به سود بلند مدت، که صرفاً به مادیات محدود نباشد، تلاش می نمایند.

۵) بر منافع کلان سازمانی تأکید دارند.

۶) در برابر غیر خود، کاملاً، احساس مسئولیت می نمایند

۷) به موضوع گذر زمان کاملاً توجه دارند و حساسیت ویژه ای به این موضوع از خود نشان می دهند.

شایان ذکر است افرادی که فاقد وجدان کاری اند، همواره در خمودگی، ناامیدی و بدینی به سر می برند و رفتار و کردار آنان تفاوت بارزی با گروه گذشته دارد از جمله ویژگی های برجستة این گروه می توان موارد ذیل را بر شمرد:

۱) برانگیزه های بیرونی متکی اند.

۲) به کنترل های بیرونی نیازمندند.

۳) چشم اندازه های تحلیلی محدود دارند.

۴) در جستجوی منافع کوتاه مدت هستند، که بیشتر به مادیات محدود است.

۵) بر منافع فردی غیرسازمانی تأکید دارند.

۶) در مقابل غیر خود احساس مسئولیت ندارند.

۷) نسبت به گذر زمان بی تفاوت هستند.

راه کارهای عملی تقویت وجدان کاری در نظام اداری و اجرایی

۱) احترام به انسان و اندیشه های والای او:

احترام قائل شدن به انسان، در واقع پاسخگویی به یکی از نیازهای اساسی اوست، که نتیجة آن تقویت اعتماد به نفس و وجدان کاری در نیروهای فعال سازمان است. در واقع، نیروی کار وقتی مورد احترام قرار گیرد و ایده ها و افعال او پاس داشته شود، بهتر می تواند به فعالیت بپردازد و قدرت خلاقیت در کارهای او به مراتب بیشتر خواهد شد. البته، احترام گذاشتن به کار دیگران به ویژه از جانب مدیران نسبت به کارکنان تحت امر، ضمن تقویت روابط عاطفی بین کارمندان و مدیران، باعث رشد فضایل و ابتکار عمل در نیروهای سازمان خواهد شد.

۲) پرورش روحیه و نگرش خوش بینانه و مثبت گرا نسبت به انسان و اعمال او:

در زمینة نگرش مثبت به اعمال و کردارهای انسانی از دیدگاه مفاهیم عالیه اسلامی ذکر همین نکته کافی است که در اسلام، انسان به عنوان جانشین خدا در زمین مورد کرامت قرار گرفته است و این عنوان که خداوند به او ارزانی داشته، در واقع اوج حرمت گذاری و تکریم والای انسان است.

اگر در سازمان، شرایط محیط کاری انسانی خوشبینانه و مثبت گرا غالب شود، احساس ارزشمندی، علاقه و احترام متقابل در افراد به وجود خواهد آمد و بسترهای تقویت وجدان کاری فراهم خواهد شد.

۳) مشارکت عمومی کارکنان در فرآیند تصمیم گیری:

مشارکت، در واقع درگیری ذهنی و عاطفی اشخاص در موقعیت های کار گروهی است و آنان را برای دستیابی به اهداف گروه، به فعالیت وادار می کند و نیز در مسئولیت کار شریک می سازد.

با مشارکت و همراهی کارکنان در تصمیم گیری های کلان مدیریتی، تفهیم موضوع وجدان کاری بسیار آسان تر خواهد شد. زیرا در آن صورت همه خود را به گونه ای مسئول اجرای دقیق و درست کار می دانند

و هر یک تلاش می کند تا آن گونه به فعالیت بپردازد که سهم خود را در ارتقای عمل به انجام رسانیده و کوتاهی نکرده باشد؛ زیرا ثمره کارهایش به خود او نیز برخواهد گشت.

۴) آموزش:

انسان همواره در حال کسب تجربه است و آموزش های درست و ضابطه مند، کارکنان را به انجام دقیق کار ملزم می نماید. البته آموزش نباید صرفاً در زمینة مسائل فنی و تکنیکی باشد، بلکه آموزش رفتار، کردار، اخلاق کار و فضایل فرهنگ کاری نیز باید مورد توجه قرار گیرد. زیرا تقویت وجدان کار به صورت یک سیستم است که آموزش های همه جانبه در آن تأثیر خواهد داشت.

در حقیقت می توان گفت فردی می تواند با وجدان کاری باشد، که دارای تعهد و تخصص باشد.

عدم توجه به آموزش های تعهد برانگیز، در واقع نوعی پشت پا زدن به اخلاق کاری است و در نهایت به کمرنگ شدن وجدان کار در نیروها خواهد انجامید.

۵) به کار گیری مکانیزم های خود انگیزشی:

پرواضح است که انگیزه در تقویت وجدان کاری نقش به سزایی دارد، البته در سازمان باید به دنبال مکانیزم های انگیزشی پایدار بود تا اثر آن نیز پایدار باشد. در اینجا ضمن تأئید تأثیر انگیزه های مادی در تقویت وجدان کاری، تأکید اصولی برانگیزه های درون زا و معنوی افراد است که تقویت وجدان کاری تأثیر فراوان دارد.

عمده ترین عوامل انگیزشی درون زای افراد در محورهای زیر پدیدار می گردد:

الف) معنی دار بودن کار

اگر انسان در چارچوب معیارها و ارزش های خود برای کاری که انجام می دهد، اهمیت و اعتبار قائل باشد، در به پایان رساندن درست و دقیق آن سر از پای نخواهد شناخت)

ب) احساس مسئولیت کردن در کار

اگر نیروی کار مسئول پاسخگویی در برابر غیر از خود باشد، هرگز کار را ناتمام رها نکرده و همة اصول بهینه را برای انجام دقیق و مناسب آن رعایت خواهد کرد.

ج) برخورد منطقی با نتیجة کار

تشخیص این که نتیجة کار تا چه میزان با آنچه مورد انتظار بوده، مطابقت دارد و آیا نتیجة کار رضایت بخش است یا خیر از عوامل بسیار موثر ارتقای انگیزه های درونی برای تداوم فعالیت ها و شروع کارهای جدید خواهد بود.

وجود عوامل سه گانة مذکور در محیط کار و نوع کارهایی که در سازمان انجام می گیرد، موجب می شود که نیروهای کاری آن گاه که خوب عمل می کنند، احساس خوشحالی و رضایت داشته باشند و ناخودآگاه انگیزه های درونی آنان رشد یابد.

۶) توجه به استقلال افراد و واگذاری مسئولیت ها به آنان:

با انجام این دستور العمل ارزشمند مدیریتی، خودباوری و احساس ابراز وجود در نیروها تقویت خواهد شد و امکان کارآمدی آنان فزونی خواهد یافت.

اگر شرایط محیط کار به گونه ای باشد که به نیروها استقلال در کار، تصمیم گیری و عمل داده شود و مسئولیت ها و وظایف به افراد محول شود، بلوغ سازمانی و به تبع آن وجدان کاری تحقق خواهد یافت.

واگذاری مسئولیت ها به افراد آثار و برکات فراوانی دارد، از جمله این که:

تفویض اختیار (با رعایت حدود و موازین آن) موجب بالندگی افراد خواهد شد و وجدان کاری در بالندگی، بهتر محقق خواهد شد.

واگذاری مسئولیت ها، خود آموزی و خودیادگیری را تقویت می کند، زیرا افراد خود را مسئول اجرای دقیق کار می دانند و برای آن که کار درست انجام شود و موفقیت و اعتبار آنان در سازمان رشد یابد، سعی می کنند با رعایت اصول وجدان کار و آموزش بهتر، کار را با کیفیت خوب ارائه دهند. تقویت اعتماد به نفس و خلاقیت و نوآوری از برکات استقلال دادن به نیروهای کار است.

۷) توجه به امنیت شغلی افراد در سازمان:

امنیت شغلی افراد در سازمان موجب دلبستگی آنان به کار و تقویت وجدان کاری خواهد شد. امنیت شغلی از طریق ایجاد امنیت روانی، رسمی نمودن وضعیت استخدامی کارکنان، حذف اضطراب و نگرانی در محیط کار حاصل می شود.

۸) به کارگماری و ارجاع مشاغل سازمانی متناسب با نیازها، استعدادها و توانایی های نیروی کار.

مدیران می توانند در موقعیت های مختلف به ویژه در بدو استخدام، نسبت به شناخت انگیزه ها، نیازها، علایق، استعدادها و قابلیت های کارکنان خود اقدام نموده ومشاغل سازمانی مناسب را به آنان ارجاع نمایند. این امر موجب می شود که افراد با علاقه و دلسوزی بیشتری کار کنند و وجدان کاری را محسوس تر و عمیق تر رعایت نمایند.

۹) تدوین مقررات و ضوابط سازمانی:

اگر فعالیت های سازمانی قانونمند نباشد، فرد می آموزد که از راه های غیرقانونی راحت تر می تواند به اهداف خود دست یابد و در نتیجه بسترهای ارتقای وجدان کاری از بین خواهد رفت.

۱۰) ارزیابی عملکرد کارکنان

وقتی افراد احساس کنندکه ارزیابی خواهند شد، سعی می کنند با علاقه و دلسوزی بیشتری کار کنند. عکس العمل معقول و مناسب سازمان در قبال نتایج ارزیابی عملکردها و تشویق و تنبیه بجا و به موقع کارکنان، در تقویت وجدان کاری نقش بسزایی خواهد داشت.

امروزه ارزیابی عملکردها با هدف شناسایی نقاط ضعف، کمبودها، نارسایی و مشکلات کارکنان و بررسی راه حل های علمی و عملی برای رفع معضلات کاری آنان خواهد توانست بسترهای مناسبی را برای رشد و بهبود وجدان کاری فراهم آورد. تقویت باورهای دینی، تربیت مناسب خانوادگی، ریشه کن کردن بی سوادی، تأمین اقتصادی کارکنان و الگو بودن مسئولین و مدیران ارشد جامعه از عواملی است که ارتقای وجدان کاری را افزون خواهد ساخت.

و به فرمودة شیخ اجل، سعدی شیرازی، «دوصد گفته چون نیم کردار نیست».

پس دستیابی به کشوری آباد، آزاد و مترقی نیازمند کار و تلاش هدفمند، به روز و اصولی نیروهای کاری با وجدان است.

تنظیم و تدوین: مسلم خانی

(کارشناس ارشد وزارت کار و امور اجتماعی)