امروزه فناوری ارتباطات و اطلاعات یکی از ویژگی های مهم عصر اطلاعات به شمار می رود که امکان طراحی اشکال جدید سازمانی، سیستم های کنترلی جدید ،باز مهندسی فرآیندهای سازمانی و مانند اینها را فراهم ساخته است . (IT/IS) به ما کمک می کند دیوارهایی را فروبریزیم که وظایف، محل های جغرافیایی و سطوح مدیریتی را از هم جدا می کنند و به ما اجازه می دهد شبکه جدیدی از روابط بین اعضای سازمان به وجود آوریم. در حال حاضر کشورهای جهان از لحاظ به کارگیری سطح فناوری در مراحل مختلف قرار دارند و متناسب با آن از ساخت اجتماعی متفاوتی نیز برخوردار هستند بنابراین ضروری است با برنامه ریزی توسعه ای مناسب از قابلیت های سیستم ها و فناوری های اطلاعاتی در نوسازی ساختارهای اقتصادی و اجتماعی کشور خود بکوشیم.

● بررسی برنامه های توسعه در ایران از منظر برنامه ریزی IS/IT

امروزه در اکثر کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه IS/IT یکی از ابزارهای مهم توسعه و پیشرفت محسوب می شود و در برنامه های توسعه اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی از جایگاه ویژه ای برخوردار است. از یک طرف، برخی از کشورها مانند سنگاپور با اتخاذ استراتژی پیشگامی به موفقیت های قابل توجهی دست یافته اند. همانطور که دروگ (۱۹۹۷) اشاره می کند، هر چند عمر به کارگیری سیستم ها و فناوری اطلاعات در سنگاپور زیاد نیست ،اما با اتکا به یک برنامه جامع به سرعت در حال تبدیل شدن به یک برنامه جامع به سرعت در حال تبدیل شدن به یک جزیره هوشمند است و از این رهگذر سطوح بالایی از کارایی، اثر بخشی و کسب مزیت رقابتی را تجربه کرده است. از طرف دیگر در کشورهایی مانند ایران به دلیل شرایط خاص، کمتر به نقش کلیدی این ابزارها در حیات توسعه کشور توجه شده است.

نگاهی به برنامه اول و دوم توسعه کشور نشان می دهد که برنامه ریزی IS/IT چندان مورد توجه واقع نشده است و سیاست های مناسبی نیز در جهت هدایت سازمان ها برای طراحی و استقرار سیستم ها و فناوری های اطلاعاتی اتخاذ نشده است. در برنامه سوم توسعه در حوزه های فرابخشی سند برنامه، سر فصلی از موضوعات به فناوری اطلاعات به عنوان یکی از محورهای توسعه ملی تصریح و خطوط اصلی توسعه در این حوزه در بخش های مختلف نرم افزار، سخت افزار، نیروی انسانی، مخابرات، اطلاعات و مدیریت مورد لحاظ قرار گرفته است.

به رغم چنین تأکیداتی، مجموعه اقدامات عملی دستگاه های اجرایی کشور در مقایسه با دیگر کشورها، چندان رضایت بخش نیست اما نمی توان انتظار داشت سازمان ها در کاربرد سیستم ها و فناوری های اطلاعاتی به طور جهشی عمل کنند. اکنون تجربه انباشته سازمان ها این امکان را فراهم ساخته است تا با پرداختن به برنامه ریزی استراتژیک سیستم ها و فناوری اطلاعاتی، قدم اساسی در فرایند یادگیری سازمانی برداشته شود.

● نگرشهای برنامه ریزی استراتژیک

برنامه ریزی استراتژیک مدت های زیادی است که به عنوان یکی از فعالیتهای بنیادین مدیریت ارشد تشخیص داده شده است. برنامه ریزی استراتژیک IT/IS عبارت است از فرایند تشخیص بدره (Prtfolio) سیستم های کاربردی مبتنی بر کامپیوتر که به یک سازمان در اجرای برنامه های کاری و تحقق اهدافش یاری می رساند.

بنابراین نیاز به اجرای ماهرانه برنامه های استراتژیک IS/IT هم در مطالعات تجربی و هم تجویزی مورد تأکید قرار گرفته است. اساساً این مطالعات نشان می دهد که کم توجهی به برنامه های استراتژیک میتواند به از دست رفتن فرصت های زیاد، تلاش های اضافی، شکل گیری سیستم های ناسازگار و ضایع شدن منابع منجر شود.

● یکپارچه سازی استراتژی ها در سطوح مختلف

تجربه به کارگیری سیستم ها و فناوری های اطلاعاتی در ایران نشان می دهد که این سازمان ها از نظر بکارگیری IS/IT مراحل اولیه را پشت سر گذاشته و در آستانه ورود به مراحل ثانویه قرار دارند. یعنی برای بهره گیری از مزایای IS/IT در بخش دولتی و خصوصی نیازمند برنامه ریزی استراتژیک برای طراحی واستقرار سیستم ها و فناوری های اطلاعاتی هستند. به همین دلیل لازم است با ابعاد مختلف چنین برنامه ریزی بیشتر آشنا باشند.

یکی از ویژگی های برنامه ریزی استراتژیک IS/IT جامعیت است. این مفهوم برای توصیف حدود یا قلمرو راهکارها در فرایند برنامه ریزی استراتژیک بکار گرفته می شود. جامعیت یکی دیگر از ویژگی های برجسته فرآیند برنامه ریزی استراتژیک است که به وجود ساختار، متون، رویه های مکتوب و خط مشی هایی اشاره دارد که راهنمای فرآیند برنامه ریزی است. تمرکز، به توازن بین خلاقیت و جهت گیری نظارتی در درون فرآیند برنامه ریزی استراتژیک اشاره دارد. جریان نیز به نقش مدیران سازمانی و بخشی در شروع فرآیند برنامه ریزی اشاره دارد و به عنوان یکی از ویژگی های مهم برنامه ریزی استراتژیک محسوب می شود.

از دیگر ویژگی های برنامه ریزی اسراتژیک مشارکت است یعنی درحالی که جریان برنامه ریزی با جهت گیری عمودی سیستم برنامه ریزی مرتبط است، مشارکت بر حدود درگیری افراد در برنامه ریزی استراتژیک تأکید دارد. همچنین یکی از مهم ترین ابعاد برنامه ریزی در مدیریت استراتژیک که به آزمون سرعت تصمیم گیری انطباق پذیری استراتژیک می پردازد، سازگاری است.

● فرآیند برنامه ریزی استراتژیک

برنامه ریزی استراتژیک سیستم ها و فناوری های اطلاعات ،زمانی اثر بخش خواهد بود که استراتژی های تدوین شده در سطوح سازمانی از سازگاری لازم با خط مشی های دولتی برخوردار باشند. به عبارت دیگر با توجه به ارتباط و تاثیر متقابل سطوح خط مشی گذاری و تدوین استراتژی، سازمان ها باید در چارچوب خط مشی های دولتی ناظر بر IS/IT برنامه ریزی استراتژیک خود را تهیه و تنظیم کنند .