در این مقاله اهمیت فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) در توسعه اقتصادی از ابعاد مختلفی بحث و بررسی می شود . همچنین رابطه بین نوع استراتژی فناوری اطلاعات و ارتباطات و تاثیر آن بر توسعه اقتصادی كشورها را بررسی می كند و از میان انواع استراتژی های این فناوری به نقش استراتژی «استفاده داخلی فناوری اطلاعات و ارتباطات» تاكید زیادی دارد و نشان می دهد كه اهمیت آن در توسعه اقتصادی بیشتر از استراتژی «صادرات تولیدات و خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات» است . درنهایت استراتژی استفاده داخلی فناوری اطلاعات و ارتباطات را به عنوان موتور رشد اقتصادی معرفی می کند.

بنابراین، در كشورهای درحال توسعه و بخصوص ایران انتخاب استراتژی فناوری اطلاعات و ارتباطات در توسعه اقتصادی كشور نقش اساسی داشته و استدلال می شود كه در این استراتژی اگر وزن بیشتر به استفاده داخلی فناوری اطلاعات و ارتباطات داده شود ، كمك زیادی به توسعه اقتصادی كشور خواهد شد .

● مقدمه

مقایسه تحولات سه دهه اخیر حاكی از آن است كه این تحولات نسبت به گذشته تفاوت اساسی دارد كه علت اصلی این اختلافها مربوط به انقلابی است كه در این دهه ها رخ داده است.

وقوع انقلاب اطلاعات و ارتباطات در این دهه ها باعث شده است كه عصر حاضر نیز به نام عصر اطلاعات و ارتباطات نامیده شود. عاملی كه باعث به وجود آمدن چنین عصری شده است، «فناوری اطلاعات و ارتباطات» است. این فناوری با فناوریهای عصر انقلاب صنعتی تفاوت اساسی دارد، راه آهن جدیدترین فناوری در اواسط قرن ۱۹ بود. راه آهن با اتصال طولانی ترین واگن ها و سریعترین لكوموتیوها باعث تغییر بازارها شد و از این طریق موجب تغییر روش كسب و كار در آن زمان گردید. مزیتهای رقابتی فراوانی برای شركتهایی كه در كنار راه آهن قرار داشتند به وجود آورد. با این حال فناوریهای جدید با فناوریهایی مثل راه آهن تفاوت عمده دارد و عامل تفاوت این است كه فناوری اطلاعات و ارتباطات تمام حوزه های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، دولت، امنیت، بهداشت، اشتغال و... را تحت تاثیر قرار داده است.

بررسیها نشان می دهد كه در سال ۱۹۶۵ فناوری اطلاعات و ارتباطات حدود پنج درصد از هزینه های سرمایه گذاری شركتها را به خود اختصاص داده است، این رقم در دهه ۱۹۸۰ به ۱۵ درصد افزایش یافت و در ابتدای دهه ۱۹۹۰ هزینه های سرمایه گذاری فناوری اطلاعات شركتها به ۲۰ درصد و در انتهای دهه ۱۹۹۰ به ۵۰ درصد كل هزینه های سرمایه گذاری شركتها افزایش می یابد.

این روند حاكی از اهمیت فناوری اطلاعات و ارتباطات در كسب و كار شركتهاست، به طوری كه این فناوری بنیان كسب و كار را تغییر داده است و می تواند به مزیتهای استراتژیك برای شركتها تبدیل شود.

گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات در كشورهای توسعه یافته باعث افزایش كارایی اقتصاد این كشورها شده است و بهبود عملكرد سازمانها، ظهور بازارهای جدید، بهبود متغیرهای خرد و كلان اقتصادی كشورهای توسعه یافته از دهه ۱۹۹۰، حاصل سیاستهای اشاعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در این كشورهاست.

بی شك همه كشورها به اهمیت اشاعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در تمام حوزه ها پی برده اند و در برخی موارد آن را به عنوان ابزار توسعه و راه میانبر كشورهای درحال توسعه مطرح می كنند. سوال مهمی كه در این میان برای كشورهای درحال توسعه مطرح می شود این است چگونه می توان فناوری اطلاعات و ارتباطات را در كشور باتوجه به ساختار و ویژگیهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و فنی گسترش داد تا منافع آن را حداكثر و مضرات احتمالی آن را در حداقل نگه داشت.

برای استفاده از این فناوری به عنوان ابزار توسعه باید سیاستهای مطلوب و بهینه گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات باتوجه به امكانات و ساختار موجود كشور اتخاذ تا موجب افزایش كارایی اقتصادی شود كه در این مقاله به این مهم می پردازیم.

● بهره وری در كشورهای توسعه یافته

تاكنون كسی به این سوال جواب صریح نداده است كه مقدار لازم و كافی فناوری اطلاعات و ارتباطات در توسعه اقتصادی کشورها چقدر است ؟ روزگاری كشورهای صنعتی خود توسعه نیافته بودند و قطعاً گذر از مراحل مختلف توسعه آنها از طریق برنامه ها و كمكهای فناوری اطلاعات و ارتباطات انجام نگرفته است . حتی برخی از محققان پا را فراتر نهاده و اعتقاد دارند كه در كشورهای صنعتی ، فناوری اطلاعات و ارتباطات نقش مهمی در افزایش بهره وری این كشورها ندارد۱ «سولو» اولین بار ، چنین استدلالهای متناقضی را بیان نمود . وی می گوید كه «شما رشد رایانه را می توانید در همه جا ملاحظه كنید ، ولی داده های بهره وری چنین رشدی را از خود نشان نمی دهند .»۲

این تناقضات از راههای مختلف توجیه می شود ، یکی اینکه چون اقصادهای پیشرفته ، اقتصادهایی هستند که در شرایط کارا عمل می كنند ، لذا معرفی فناوری اطلاعات و ارتباطات در چنین اقتصادهایی تنها می تواند یک اثر نهایی (Marginal Effect) داشته باشد ، یعنی اگر چه معرفی هر واحد تولیدات و خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات می تواند بر تولید ناخالص داخلی این کشورها اثر بگذارد ، ولی این اثرات به طور چشم گیری فزاینده نخواهد بود .

بر خلاف تجربه کشورهای صنعتی ، فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشورهای درحال توسعه ، می تواند یك عامل اساسی ومهم در جهت دسترسی سریع این كشورها به مراحل بالاتر توسعه باشد . از آنجائی كه اقتصادهای در حال توسعه در شرایط کارا و بهینه عمل نمی کنند لذا معرفی فناوری اطلاعات و ارتباطات در چنین اقتصادهایی باعث می شود ، پتانسیلی در اختیار این اقتصادها قرار گیرد تا مراحل توسعه اقتصادی را با سرعت بیشتری طی كند . در مقاله حاضر دو استراتژی استفاده داخلی فناوری اطلاعات و ارتباطات و صادرات تولیدات و خدمات این فناوری (به عنوان منبع ارزآوری كشور) باهم مقایسه می شود كه كدامیك از این دو در توسعه اقتصادی كشورها بخصوص كشورهای درحال توسعه و ایران از اهمیت بیشتری برخوردار است .

● فناوری اطلاعات و ارتباطات در كشورهای درحال توسعه

نقش این فناوری در رشد و توسعه اقتصادی همه کشورهای درحال توسعه بر كسی پوشیده نیست ، ولی آنچه كه كشور ها را از همدیگر متمایز می سازد ، نوع استراتژی است كه درباره فناوری اطلاعات و ارتباطات اتخاذ می كنند . به طوری كه سیاست متفاوت کشورها برای استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات می تواند رشد و توسعه اقتصادی آنها را متفاوت سازند .برخی از کشورهای درحال توسعه به نقش این فناوری در گسترش صادرات تمركز دارند. گرچه این سیاست می تواند ارزآوری این كشورها را افزایش دهد ، ولی بسیاری از محققان اعتقاد دارند که نقش صادرات گرایی فناوری اطلاعات و ارتباطات برای کشورهای درحال توسعه زیاد مطلوب نیست و نمی تواند برای این کشورها عاملی باشد که باعث انتقال اقتصاد آنها از مرحله معیشتی به تجاری باشد . زیرا در این سیاست پایه فعالیتهای اقتصادی كشور گسترش پیدا نمی كند و تنها باعث گسترش یک بخش خاص (بخش خارجی) می شود و نمی تواند امکان توسعه همه جانبه اقتصاد کشور را فراهم سازد. ولی اگر فناوری اطلاعات و ارتباطات در این کشورها داخلی باشد، یعنی عمدتاً در اقتصاد داخلی استفاده شود ، اثرگذاری آن برکل اقتصاد بیشتر از حالت قبل بوده و می تواند به عنوان موتور رشد و توسعه اقتصادی ، نقش اساسی ایفا كند و در مقابل حالت قبل ، فرصتهای بیشتری را برای تولید فراهم سازد و شتاب رشد تولید ناخالص داخلی کشور را افزایش دهد .

● استراتژی رشد صادرات

حال این سوال مطرح می شود كه چرا در کشورهای درحال توسعه استراتژی رشد صادرات تولیدات و خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات نسبت به استراتژی استفاده داخلی آن از اهمیت کمتری برخوردار است ؟ در استراتژی رشد صادرات فناوری اطلاعات و ارتباطات عموماً تولیدات و خدمات این فناوری برای بازارهای هدف انجام می شود و چون این فناوریها در انحصار چند کشور خاص قرار دارد و تعداد بسیار محدودی از کشورهای درحال توسعه صاحب این فناوریها هستند ، بنابراین برای کشورهای درحال توسعه دیگر ورود به این بازارها به راحتی امکان پذیر نخواهد بود و این دسته از کشورها می توانند از محصولات فناوری اطلاعات و ارتباطات با هزینه اندک بهره مند شده و بااستفاده از آنها در اقتصاد داخلی ، رشد و توسعه اقتصادی خود را با توجه به مسائل ذیل تحت تاثیر قرار دهند .

۱) گسترش بخش دیجیتال:

زمانی که بخش صادرات فناوری اطلاعات و ارتباطات گسترش می یابد ، گرچه منابع ارزآوری كشور افزایش می یابد ، ولی این امر کل اقتصاد را تحت تاثیر قرار نمی دهد ، بلکه به یک بخش خاص محدود می شود . ولی اگر استفاده داخلی فناوری اطلاعات و ارتباطات گسترش یابد ، باعث گستردگی بخش دیجیتال و سرمایه انسانی كشور شده و باعث رشد و توسعه كل اقتصاد خواهد شد .

۲) رشد اقتصادی پایدار:

توسعه اقتصادی پایدار زمانی ایجاد می شود که پایه فعالیتهای اقتصادی كشور گستردگی قابل ملاحظه ای داشته باشد . رشد تولیدات و خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات تنها می تواند «کالا های دانش بر» در یک بخش خاص را تولید کند ، که عموماً این تولیدات برای بازارهای داخلی ، هدف گذاری نشده است ، بلکه هدف آنها بازارهای خارجی است . ولی در ادبیات رشد و توسعه اقتصادی تنها به رشد بازار ها تاکید نمی شود ، بلکه به اهمیت سرمایه (سرمایه انسانی ، وضعیت تکنولوژیک) نیز تاکید فراوانی می شود . واضح است که اگر تولیدات و خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات ، اقتصاد وجمعیت داخل کشور را تحت تاثیر قرار دهد ، این امر خود می تواند رشد اقتصادی بخش خارجی را نیز تقویت كند و به اثرگذاری بیشتراقتصادی منجر شود. زیرا استفاده داخلی فناوری اطلاعات و ارتباطات سرمایه انسانی را به شدت تحت تاثیر قرار خواهد داد . از طرف دیگر، مدل های رشد سازگار با فناوری ، نشان دادند که گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات منجر به رشد اقتصادی بالاتر خواهد شد .۳گسترش داخلی فناوری اطلاعات و ارتباطات باعث تغییر طرف تقاضای اقتصاد خواهد شد ، زیرا افزایش تقاضای داخلی تولیدات و خدمات این فناوری به گسترش تولیدات داخلی فناوری اطلاعات و ارتباطات و کالاهای دانش بر منجر خواهد شد و این امر باعث گسترش ارتباطات پسین و پیشین بین بخشی تولیدات و خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات خواهد شد که همه اینها اشاره بر اهمیت تولیدات و خدمات داخلی این فناوری دارد ، که نسبت به استراتژی رشد صادرات تولیدات و خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات اقتصادی تر است .