● مقدمه

امروزه مصرف روزافزون کاغذ در کشور ایران و در پی آن، ایجاد فشار بیش از حد بر جنگل ها و محیط زیست در سطح جهان، خود دلیلی بر ایجاد بار مالی بر دولت ها گردیده است که توجه و اهتمام به صرفه جویی و اصلاح الگوی تولید و مصرف در این بخش برای تعدیل روند استفاده های افراط آمیز و بر خلاف اهداف توسعه پایدار، ضروری می باشد. از جمله پیامدهای منفی که در صورت عدم توجه و تغییرات اساسی در این حیطه به وجود خواهد آمد، با توجه به مصرف ۶۰۰ هزار تنی کاغذ در کشور ایران که ۹۰ درصد آن از طریق واردات و با صرف هزینه ای معادل یک میلیون و دویست هزار ریال (۱۲۰۰۰۰۰) برای هر تن صورت می پذیرد، می توان به تخریب بیش از حد جنگل ها با مصرف ۳ تا ۶ متر مکعب از تنه درختان، به ازاء هر تن تولید خمیر کاغذ و آثار سوء و مخرب دیگر این جنگل تراشی ها اشاره نمود. بنابراین، ایجاد زیر ساخت های مفید و ارائه راهکارهای مفیدتر، برای مقابله با این روند مصرف افراط آمیز در برنامه ریزی های کلان پیش رو در افق های آینده را به امری غیر قابل انکار مبدل ساخته است.

در صورت عدم توجه به زیر ساخت ها و ادامه روند کنونی تولید و مصرف سالانه کاغذ در کشور ایران، ضربه بسیار مهلکی بر محیط زیست، اقتصاد و رفاه اجتماعی وارد می شود. از این رو، مدنظر قرار دادن تغییر در الگوی تولید و مصرف و دیگر برنامه های زیر بنایی در این بخش می تواند کشور ایران را در تولید کاغذ به خودکفایی برساند و حتی به صادرات این محصول بر خلاف روند کنونی نیز کمک کند.

● وضعیت جنگل ها و خطر تخریب آنها در جهان

در جهان حدود ۳.۸۶۶میلیارد هکتار جنگل وجود دارد که از این مقدار ۹۵ درصد، جنگل های طبیعی و ۵% دیگر از این جنگل ها به صورت دست کاشت می باشند، طبق آمار به دست آمده در سال ۱۹۹۶، بر مبنای جمعیت جهان برای هر نفر تنها ۷% درصد هکتار پوشش جنگل برآورد شده است که با رشد جمعیت و افزایش جنگل تراشی، این نرخ به ۴۶% کاهش یافته است که طبق این تخمین احتمال کاهش ۳۴ درصدی تا سال ۲۰۲۵ پیش بینی می شود. یعنی تقریباً در هر سال تخریب در جنگل های طبیعی ۹.۴میلیون هکتار خواهد بود و جالب این که این مقدار در سال از لحاظ وسعت دو برابر کشور سویس می باشد. اما این تخریب در کشور ایران سرانه هر فرد ۲% هکتار سطح پوشش جنگل می باشد، معادل ۱۴۲ هزار هکتار برآورده شده است. از جمله دیگر پیامدهای این جنگل تراشی های بی رویه می توان به تغییرات اقلیمی، تغییر در الگوی بارندگی، تغییر درجه حرارت، فرسایش خاک، کاهش ظرفیت جذب خاک، تاثیر بر چرخه کربن و اکسیژن و وقوع سیلاب های خطرناک، خشک سالی، افزایش سرعت باد، مهاجرت و فقر و ... را در سطح جهان اشاره نمود.

● وضعیت کاغذ در ایران

پس از این که چینی ها ـ توسط شخصی بنام تاسی لون ـ در سال ۱۳۹۰ کاغذ را اختراع کردند و نظر به این که در سال ۶۱۰ میلادی کاغذ وارد ایران شده، و صنعت آن نیز در قرن هفتم هجری در ایران وجود داشته و نیز در سال ۱۳۴۴ اولین کارخانه تولید کاغذ در هفت تپه خوزستان افتتاح شده است، اما امروزه کشور ایران در این زمینه هنوز مصرف کننده ای بیش نیست. این در حالی است که طبق گزارش سازمان خوار و بار و کشاورزی جهان (FAO) ایران سالانه ۶۰۰ هزار تن مصرف کاغذ دارد که حدود ۹۱ درصد آن، یعنی ۵۰۰ هزار تن در سال از طریق واردات تامین می شود که طبق پیش بینی و با این روند مصرف کنونی، کشور ایران تا سال ۱۳۹۰ به مصرفی عادل یک میلیون تن در سال خواهد رسید که یک انفجار نفی در مصرف تلقی می شود.

هزینه هر تن خمیر کاغذ از تنه درختان معادل یک میلیون و دویست هزار ریال (۱۲۰۰۰۰۰) می باشد و این هزینه در قبال هر تن باگاس حاصل تفاله نیشکر (به عنوان جایگزین مناسب به جای چوب) ۱۴۰۰۰۰ ریال می باشد که از لحاظ هزینه هم هر تن باگاس هزینه ای معادل چوب باشد. جایگزین های دیگری وجود دارد، اما در این بحث به باگاس به عنوان نمونه بسنده گردیده است.

خطر عمده این است که تولید هر تن خمیر کاغذ معادل استفاده از ۳ تا ۶ متر مکعب چوب جنگلی، یا به عبارت دیگر قطع ۱۲ تا ۱۸ درخت برای این میزان تولید می باشد و این تخریب جنگل ها و بی توجهی به این امر، به گونه ای است که مصرف کاغذ مقوا و کارتن توسط هر ایرانی ۲۴۰ کیلوگرم می باشد که شهر تهران هم اکنون به تنهایی روزانه ۴۵۰ تن کاغذ را به عنوان زباله دور می ریزند که نیاز به تفکیک از مبدا و ایجاد کارخانه های بازیافت کاغذ و آموزش در این زمینه را باید به صورت جدی مد نظر قرار داد.

● نتیجه

در ایران صنعت تبدیل تفاله نیشکر (باگاس حاصل از آن) به عنوان عامل مکمل برای جلوگیری از استفاده افراط آمیز، به جای چوب در نتیجه قطع بی رویه اشجار وجود ندارد، که این امر سبب می شود بجای ۱.۶ تن باگاس، باید حدود ۱۲۷۰۰۰۰ متر مکعب چوب مصرف گردد که این مقدار معادل تخریب سالانه ۴۵۷ هزار هکتار جنگل در جهان و ۱۴۲ هزار هکتار در کشور ایران می باشد.

در کشور ایران سالانه ۹% درآمد ناخالص ملی، یعنی ۸۰ هزار میلیارد ریال در اثر خسارات زیست محیطی از دست می رود که در بخش مورد نظر سالانه ۲۲ هزار و ۶۰۰ میلیارد ریال خسارت به بار می آورد.

در نتیجه امروزه نظر به بحث اقتصادی و هزینه ای هر تن خمیر کاغذ از تنه درختان و آثار سوء اقتصادی و زیست محیطی آن ایجاد زمینه برای تولید باگاس را ضروری ساخته است. لازم به ذکر می باشد که هر تن باگاس قابل تبدیل به ۵/۴ تن خمیر کاغذ سفید می باشد و از هر ۱.۵ تن باگاس خشک نیز می توان یک متر مکعب تخته خرده چوب تولید نمود.

با در نظر گرفتن این تفاوت ها، می بایست با زیر کشت بردن تمام ظرفیت تولیدی نیشکر در کشور که امروزه با وجود ۸۰۰ هزار هکتار زمین مستعد برای تولید باگاس، تنها ۲۸۰ هزار هکتار در استان خوزستان زیر کشت این محصول رفته است باید به خودکفایی و حتی صادرات این محصول (کاغذ) در آینده نزدیک با ایجاد زمینه های مورد نیاز و کارخانه های مبدل باگاس به خمیر چوب اندیشید، اما علاوه بر جنبه تولید، باید روند مصرف این محصول در کشور نیز دچار تغییراتی جدی گردد که در این حیطه و در پی گسترش روزافزون فناوری اطلاعات، باید به فکر تغییرات جدی در نحوه آموزش در مدارس و نحوه مکاتبات در نهادهای دولتی با توجه به سادگی اعمال قانون و سرعت اجرای قانون و ضابطه مند بودن این مراکز بود و در سایر بخش های مصرف کننده به جای روش های سنتی می توان با بکارگیری فناوری اطلاعات و آموزش به صورت رایانه ای در مدارس صورت پذیرد و نیز گسترش و سرعت بخشیدن به استفاده از سیستم های الکترونیکی در مکاتبات بین اداری که هم اکنون در حال اجراست و حتی به اشتراک گذاشتن گسترده استفاده از روزنامه برای مشترکین از طریق ارسال به ایمیل های شخصی به جای استفاده از روزنامه برای مشترکین از طریق ارسال به ایمیل های شخصی به جای استفاده از کاغذ و ... را می توان به عنوان اصلاحاتی مفید و اساسی در الگوهای مصرفی و تغییر در روش های استفاده سنتی گام های به مراتب موثر و تعدیل کننده تر در امر مصرف برداشت و با آگاهی و برنامه ریزی صحیح، کشور را به سمت توسعه پایدار در تمام ابعاد سوق داد و در افق های پیش رو با آموزش ایجاد زیر ساخت های مناسب از هدر رفت سرمایه های ملی تا حد قابل توجهی ممانعت به عمل آورد، و به صادرات کاغذ نیز در آینده های نه چندان دور اندیشید.

پیشنهادات

در مبنای آمار و نتایج مذکور، اصلاح و تغییر در زیر ساخت های مورد استفاده به شرح ذیل برای فائق آمدن بر روند کنونی تولید و مصرف کاغذ در کشور ایران ـ تا حد امکان ـ پیشنهاد می گردد:

۱. زیر کشت بردن اراضی مستعد برای تولید نیشکر(باگاس)

۲. ایجاد صنعت ورد نیاز برای تبدیل باگاس به کاغذ

۳. جایگزینی باگاس به جای چوب برای تولید کاغذ

۴. توجه ب بخش بازیافت کاغذ، با ایجاد کارخانه هایی با حمایت دولت در این زینه

۵. تفکیک از مبدا، بخصوص در نهادهای دولتی (بخش های با مصرف مشخص و ثابت)

۶. استفاده از مکاتبات الکترونیکی در ادارات

۷. استفاده از بردهای الکترونیک تبلیغاتی در سطح شهرها (تحت نظر ارگان های مشخص)، بخصوص برای تبلیغات ادارات و انتخابات مختلف در کشور

۸. آموزش و فرهنگ سازی

۹. ارسال روزنامه برای افراد و مراکز متقاضی به طریق الکترونیک

۱۰. گسترش بیشتر و تسهیل استفاده از فناوری الکترونیک برای عموم

۱۱. بالا بردن قدرت خرید رایانه برای استفاده تمام اقشار جامعه

۱۲. فراهم آوردن زمینه برای ورود بخش خصوصی، برای سرمایه گذاری در بخش های مختلف برای ارائه خدمات بهتر ارزان تر به جهت وجود رقابت در این بخش