«بهره وری» (Productivity) با نسبت میان میزان استفاده از عوامل تولید و میزان تولید محصول متناظر است. افزایش بهره وری عوامل تولید به ما نشان می دهد که میزان بیشتری کالا با همان میزان عوامل تولید یا حتی کمتر از میزان عوامل تولیدی که در گذشته برای تولید کالا نیاز بود تولید شده است.

بنابراین هدف از افزایش بهره وری بنگاه های اقتصادی، استفاده هر چه کارآتر از عوامل تولید نظیر نیروی کار، سرمایه و... به صورت علمی است که کاهش هزینه های بنگاه اقتصادی و گسترش بازار محصولات را در پی خواهد داشت.

به این ترتیب بهره وری می تواند شقوق متفاوتی پیدا کند؛ مثلا بهره وری نیروی کار، سرمایه و... همان طور که می دانیم رقابت میان بنگاه های اقتصادی در یک اقتصاد مبتنی بر مکانیسم بازار می تواند تاثیر مثبتی بر بهره وری بنگاه های اقتصادی بگذارد. به علاوه نحوه مداخله دولت در اقتصاد و نیز چارچوب تنظیم مقررات رقابت نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

در این مقاله تلاش می کنیم تا تاثیر رقابت میان بنگاه های اقتصادی و نیز نحوه مداخله دولت بر سطح بهره وری کل در اقتصاد یک کشور را مورد بررسی اجمالی قرار دهیم:

● تاثیر رقابت بر رشد بهره وری

رقابت میان بنگاه های اقتصادی منجر به افزایش بهره وری بنگاه های اقتصادی می شود. به عبارت دیگر وقتی بازارها به صورت آزاد و کارآمد عمل می کنند، انتظار می رود که فشار ناشی از رقابت منجر به افزایش بهره وری آنها شود. همچنین، بدون تردید رقابت موجود در اقتصاد مبتنی بر مکانیسم بازار، یکی از راه های گسترش نوآوری در زمینه فن آوری های مورد استفاده بنگاه های اقتصادی مختلف است. به این ترتیب در راستای کمک به ارتقای کیفیت رقابت در اقتصاد هر کشور، به نظر می رسد که دولت باید قوانین موجود را مورد بازبینی قرار دهد و محدودیت ها و موانعی را که باعث کاهش رقابت می گردند، اصلاح نماید.

مزایای رقابت پایدار در بازار را می توان در این موارد خلاصه کرد: افزایش سرمایه گذاری، افزایش اشتغال، تقویت انگیزه ها برای نوآوری، افزایش سرعت پذیرش فن آوری های جدید. با کنار هم قرار دادن این مزایا می توان شاهد رشد بهره وری بنگاه های اقتصادی بود.

● مثالی از تاثیر مثبت «رقابت» بر افزایش بهره وری اقتصادی

نمونه پیش رو می تواند ارتباط تنگاتنگ بهره وری و رقابت را نشان دهد:

در ژاپن گروهی از صنایع در بازار به شدت رقابتی مشغول فعالیت هستند و با نگاهی به آمارها می توان بهره وری بالای این صنایع را تصدیق کرد؛ صنایعی نظیر فولاد، خودرو، الکترونیک و کامپیوتر از جمله این صنایع هستند. در مقابل، دولت ژاپن به حمایت از برخی صنایع مثل ساخت و ساز مسکن و تولید مواد غذایی می پردازد. نکته جالب این است که در صنایع رقابت پذیر سطح بهره وری برابر یا بیشتر از بهره وری در صنایع مشابه آمریکایی است و در مقابل بهره وری در صنایع مورد حمایت دولت ژاپن ۵۰ درصد پایین تر از همان صنایع در آمریکا است.

همچنین انحصار در برخی از صنایع نیز می تواند موجب کاهش بهره وری و کیفیت تولیدات شود. به عنوان نمونه انحصار دولت چین در صنایعی مثل حمل و نقل، ارتباطات، مخابرات، خدمات پستی، بیمه و... در کوتاه مدت موجب افزایش سود این صنایع شده است؛ اما در میان مدت صنایع انحصاری با مشکلاتی چون افزایش هزینه ها و انحراف منابع مواجه گشته اند که این خود باعث کاهش بهره وری و انگیزه صنایع برای ارتقای کیفیت محصولات می شود.

● مداخله دولت در اقتصاد و تاثیر منفی آن بر بهره وری اقتصادی

برای حفظ سطح بالای انگیزه بنگاه های اقتصادی مختلف در راستای ارتقای بهره وری لازم است دولت دخالت خود در بازارهای مختلف را به حداقل ممکن کاهش دهد. مداخله های دولت می تواند شکل های گوناگونی چون وضع عوارض بر صادرات، تعرفه های بالا بر واردات، اعطای یارانه به صورت بلند مدت به صنایع، کنترل قیمت محصولات تولیدی بنگاه های اقتصادی مختلف و... داشته باشد.

در مجموع می توان این طور گفت که حمایت های دولتی، انگیزه بنگاه های مختلف برای ارتقای فن آوری و ترکیب بهینه عوامل تولید را از بین می برد که این مساله منجر به کاهش بهره وری بنگاه های اقتصادی می شود. همچنین باید توجه کرد که رقابتی شدن فرآیند تامین مالی پروژه های تولیدی و رفع کنترل های دولتی در سیستم بانکی، تاثیر مثبت محسوسی بر بهره وری بنگاه های اقتصادی می گذارد. طبیعتا با حرکت به سمت سیستم بانکی خصوصی و رقابتی، تولیدکنندگان برای کلیه پروژه های سرمایه گذاری خود را ملزم به ارائه گزارش توجیه اقتصادی طرح به بانک ها می بینند و دیگر قادر نخواهند بود از روش هایی مانند تاثیرگذاری بر کارکنان بانک به وام بانکی دست یابند؛ مساله ای که قطعا افزایش انگیزه های تولیدکنندگان برای به کارگیری روش های هرچه نوآورانه تر را به دنبال داشته و به ارتقای بهره وری کل در اقتصاد کشور منجر می شود.

به نظر می رسد برای افزایش بهره وری و اثرات مثبت آن بر بازار، لازم است دولت بدون مداخله مستقیم در اقتصاد (که شدیدترین نوع آن مبدل شدن دولت به یک تولیدکننده بزرگ است)، اقدام به تصویب قوانینی برای حفظ و افزایش رقابت تولیدکنندگان مختلف را در دستور کار خود قرار دهد و در کنار آن موانع پیش روی سرمایه گذاری خارجی را نیز به تدریج کاهش دهد. در این صورت مکانیسم بازار و رقابت میان بنگاه های اقتصادی به صورت خودکار موجب افزایش بهره وری عوامل تولید می شود.