بازار برق سیستمی برای خرید و فروش برق با استفاده از شرایط عرضه و تقاضا به منظور تعیین قیمت برق است. معاملات عمده فروشی برق نوعاً توسط مسئول شبكه انجام می شود یا عامل مستقلی انحصاراً مسئولیت این كار را به عهده دارد. بازار بعضی از كالاهای مورد لزوم بهره برداران مختلف شبكه توسط بهره بردار شبكه اداره می شود. به علاوه برای اغلب شبكه های بزرگ بازارهای مشتقات برق وجود دارد كه این مشتقات به طور فعال معامله می شوند. این گونه بازارها در نتیجه آزادسازی (حذف نظارت دولت) سیستم های نیروی برق در سراسر دنیا توسعه یافته اند. این روند غالباً به موازات آزادسازی بازارهای گاز طبیعی ادامه داشته است.

مندرجات بازار برق

تاریخچه

مقدمه مفاهیم بازار برق و خصوصی سازی تأسیسات نیروی برق برای اولین بار در اواخر دهه ۱۹۷۰ در شیلی به موازات سایر اصلاحات بازار اتفاق افتاد. نمونه بازار شیلی به طور كلی برای توجیه و شفافیت قیمت گذاری برق موفقیت آمیز به نظر می رسید ولی این بازار تحت تسلط چندین متصدی بزرگ بود و تحت فشار مسائل ساختاری مسئوولین قرار گرفته بود. كشور آرژانتین با تحمیل محدودیتهای صریح در متمركزكردن بازار و بهبود نظام پرداخت به واحدهای تولید نسبت به شیلی پیشرفت كرد. یكی از اهداف اصلی مقدمه مفاهیم بازار در آرژانتین خصوصی سازی دارائی های تولید برق (كه تحت انحصار و مالكیت دولت بود و در وضعیت بسیار بدی قرار گرفت و در نتیجه به كرات خدمات تأمین برق قطع شد) و جذب سرمایه لازم برای احیاء و بازسازی این دارائی ها و توسعه سیستم برق بود. بانك جهانی در زمینه معرفی انواع بازار در سایر كشورهای آمریكای لاتین از جمله پرو، برزیل و كلمبیا در طول دهه ۱۹۹۰ با موفقیت محدود فعالیت كرد. در سال ۱۹۹۰ اتفاق مهمی برای بازارهای برق افتاد. وقتی كه دولت انگلستان تحت دولت مارگارت تاچر صنعت تأمین برق انگلستان را خصوصی اعلام كرد. این فرایند كه توسط انگلستان دنبال شد به عنوان مدل یا حداقل به عنوان كاتالیزرو برای آزادسازی چندین كشور مشترك المنافع مانند استرالیا و نیوزیلند و بازارهای منطقه ای مانند آلبرتا مورد استفاده قرار گرفت. بهرحال در بسیاری از این نمونه ها آزادسازی بازار بدون خصوصی سازی گسترده اتفاق افتاد. در فرآیندهای مختلف آزادسازی (حذف نظارت دولت) طراحی های بازار و سازمان ها بسیار متفاوت بوده ولی بسیاری از مفاهیم مهم همانند یكدیگر بودند.

موارد قابل ذكر عبارتند از: جداكردن فعالیت های رقابت آمیز تولید و خرده فروشی از فعالیت های انحصار طبیعی انتقال و توزیع، و ایجاد بازار عمده فروشی و بازار خرده فروشی برق. نقش بازار عمده فروشی صدور اجازه انجام معاملات بین تولیدكنندگان، خرده فروشان و سایر واسطه ها برای تحویل كوتاه مدت برق و برای تحویل آن در آینده است. زمانیكه تولیدكنندگان رقابت كننده، برق تولیدی خود را به خرده فروشان پیشنهاد می دهند بازار عمده فروشی به وجود می آید.

ماهیت برق طوری است كه ذخیره كردن آن امر مشكلی است و نیروی برق بایستی در هنگام نیاز در دسترس باشد. بنابراین برخلاف سایر محصولات نگهداری از آن به صورت ذخیره یا سهمیه بندی كردن آن یا اینكه مشتریان برای آن در داخل صف انتظار بكشند در شرایط بهره برداری عادی امكان پذیر نیست. عرضه و تقاضا همیشه متغیر است. بنابراین برای هماهنگ كردن ارسال برق واحدهای تولید جهت رفع نیاز مورد انتظار از سیستم برق در طول شبكه انتقال برای عامل كنترل كننده یعنی اپراتور تأسیسات ضرورت فیزیكی وجود دارد. در صورتیكه بین عرضه و تقاضای برق عدم هماهنگی وجود داشته باشد، سرعت ژنراتور افزایش یا كاهش یافته و این افزایش یا كاهش سرعت باعث افزایش یا كاهش فركانس تأسیسات (۵۰ یا ۶۰ هرتز) می شود. در صورتیكه فركانس خارج از حد مجاز باشد مسئول سیستم (اپراتور) تولید بار شبكه را اضافه یا كم می كند.

به علاوه طبق قوانین فیزیك مشخص می شود چگونه برق از طریق شبكه جریان می یابد. بنابراین مقدار تلفات برق در شبكه انتقال و سطح تراكم در هر انشعاب ویژه شبكه در ارسال اقتصادی واحدهای تولید برق مؤثر خواهد بود.

برای توسعه بازار عمده فروشی بهینه برق از نظر اقتصادی رعایت بعضی از استانداردها لازم است. پروفسور ویلیام هوگان استاد دانشگاه هاروارد این استانداردها را شناسائی كرده است. مهمترین استاندارد از نظر وی داشتن بازار هماهنگ براساس پیشنهاد، داشتن امنیت اجباری، ارسال اقتصادی و قیمت گره ای یا بخشی (nodal prices) است. سایر اساتیـد دانشگـاه مانند پروفسور پابلـو اسپیـر و شموئـل اورن از دانشگــاه

كالیفرنیا بركلی استانداردهای دیگر را تعیین كرده اند. انواع مختلف مدل پیشنهادی هوگان هم اكنون در آمریكا. استرالیا و نیوزیلند پذیرفته شده است.

مدیریت ریسك

مدیریت ریسك مالی به دلیل قسمت اصلی و ریسك های حجمی كه بازار از خود نشان می دهد برای شركت كنندگان در بازارهای آزاد برق غالباً از اولویت بالایی برخوردار است. نتیجه (پیامد) و پیچیدگی بازار عمده فروشی برق می تواند ناپایداری قیمت بسیار بالا در زمان حداكثر (پیك) تقاضا و كمبود عرضه باشد. مشخصات ویژه ریسك قیمت تا حد زیادی به بخش های اصلی فیزیكی بازار مانند تركیب انواع نیروگاهها و ارتباط بین تقاضا و الگوهای آب و هوا بستگی دارد. پیش بینی ریسك قیمت امری دشوار است.

ریسك حجم غالباً به پدیده ای اشاره می كند كه توسط آن شركت كنندگان در بازار برق حجم یا مقادیر نامعینی از مصرف یا تولید برق را در اختیار دارند. مثلاً خرده فروش قادر نیست تقاضای مصرف كننده را بیش از چند روز در آینده پیش بینی كند و تولیدكننده نمی تواند زمان دقیقی را كه نیروگاه متوقف یا با كمبود سوخت روبرو می شود پیش بینی كند.

خرده فروشان برق كه در مجموع از بازار عمده فروشی خرید و تولیدكنندگان برق كه در مجموع به بازار عمده فروشان نیروی برق می فروشند در معرض مشكلات قیمت و تحت تأثیر حجم قرار می گیرند و برای اینكه خودشان را در مقابل بی ثباتی بازار حفظ كنند با یكدیگر قرارداد خرید و فروش منعقد می كنند (تا اثرات تغییر قیمت را خنثی كنند). ساختار این قراردادها به دلیل آداب و رسوم و ساختارهای مختلف بازار توسط بازار منطقه ای تغییر می كند.

بازار خرده فروشی برق

بازار خرده فروشی برق زمانی وجود دارد كه مشتریان مصرف كننده نهائی بتوانند تأمین كننده های برق مصرفی خود را در میان خرده فروشان رقابت كننده برق انتخاب كنند. اصطلاحی كه برای این نوع انتخاب مصرف كننده در آمریكا بكار می رود ”انتخاب انرژی“ است. موضوع جداگانه برای بازارهای برق این است كه آیا مصرف كنندگان با قیمت گزاری واقعی روز روبرو می شوند. (قیمت هائی كه براساس قیمت متغیر عمده فروشی است) یا با قیمتی كه به طریق دیگر مانند میانگین هزینه های سالیانه تعیین می شود روبرو می شوند. در بسیاری از بازارها، مصرف كنندگان براساس قیمت واقعی روز هزینه برق مصرفی خود را پرداخت نمی كنند و بنابراین هیچگونه انگیزه ای برای كاهش مصرف برق در زمان قیمت های (عمده فروشی) ندارند. در پاسخ به تقاضا می توان از مكانیزم های قیمت گذاری یا راه حل های فنی برای كاهش پیك تقاضا استفاده كرد.

بطور كلی اصلاح بازار خرده فروشی برق از اصلاح بازار عمده فروشی برق پیروی می كند. بهرحال داشتن فقط یك شركت تولید برق و همچنین داشتن رقابت خرده فروشی امكان پذیر است. مثلاً در بازار آلمان شركت های بزرگ و جامع خدمات تأمین برق برای مشتریان شبكه برق با یكدیگر رقابت می كنند.

اگرچه ساختارهای بازار متغیر هستند، وظایف مشتركی وجود دارد كه یك خرده فروش برق برای رقابت موثر بایستی بتواند آنها را انجام دهد یا برای انجام آنها قرارداد منعقد كند. قصور یا عدم صلاحیت در انجام یكی از آنها به شرایط بسیار سخت مالی منجر می شود. این وظایف به قرار زیر است:

قراعت كنتور

اجاره كنتور

صورتحساب فرستادن (ارسال صورتحساب)

كنترل اعتبار

مدیریت مشتری

قرارداد استفاده از سیستم توزیع

توافق و سازگاری

موافقت نامه خرید از اتحادیه موقتی یا از بازار نقد

قراردادهای خرید و فروش برای خنثی كردن اثرات تغییر قیمت، قراردادهای مخصوص تغییرات به منظور كنترل ریسك قیمت نقدی یا قیمت روز

دو نقطه ضعف مهم مدیریت ریسك و ارسال صورتحساب است. در سال ۲۰۰۱ در آمریكا مقررات ناقص رقابت خرده فروشی در كالیفرنیا به بحران برق كالیفرنیا منجر شد. در انگلستان یك خرده فروش برق بنام Independent Energy با داشتن مشتریان زیاد به دلیل اینكه نتوانست طلب خود را از مشتریان وصول كند ورشكست شد.

تجربه بازار برق

تجربیات در رقابت های عمده فروشی و خرده فروشی با یكدیگر تركیب شده اند. تعداد زیادی از بازارهای منطقه موفقیت هائی در این زمینه كسب كرده اند و روند موجود در جهت آزادسازی و رقابت ادامه دارد.

بهرحال در سالهای ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱ شكست های عمده مانند بحران برق در كالیفرنیا و شكست انرون Enron باعث كُندشدن گامهای پیشرفت به سوی اصلاحات شده و در بعضی از مناطق مانع آزادسازی بازار و باعث كاهش رقابت شد. بهرحال این روند تا حد زیادی یك روند موقتی در مقابل روند درازمدت در جهت بازارهای آزاد و رقابتی است.

با وجود زمینه مساعدی كه در آن راه حل های بازار از نظر منطقی بررسی می شود، مسئله ”از دست دادن پول“ تا این تاریخ ثابت شده است كه غیرقابل كنترل است. در صورتی كه قیمت برق به سطح لازم برای تشویق بازرگانان تولید و انتقال برق حركت می كرد هزینه های مصرف كنندگان برق از نظر سیاسی مشكل ایجاد می كرد. افزایش هزینه های سالیانه مصرف كنندگان در نیوانگلند به تنهائی در بازار NEPOOL ۳ میلیارد دلار محاسبه شد. چندین مكانیزم برای تشویق سرمایه گذاری های جدید در مكان های بسیار ضروری در بازارهای NEPOOL، PIM و NYPOOL پیشنهاد شده است. با وجود رییسك و بی ثباتی دائمی قوانین بازار در آمریكا درمورد تشویق سرمایه گذاری جدید تردید وجود دارد.

منبع : Wikipedia the free encyclopedia