از زمانی که کنفرانس دوبلین با موضوع آب و محیط زیست در سال ۱۹۹۲ برگزار شد، این موضوع که آب یک کالای اقتصادی است، به صورت گسترده بین مدیران آب جهان پذیرفته شد. آب علاوه بر این که به صورت مستقیم توسط جوامع انسانی مورد استفاده قرار می گیرد، یک فاکتور کمیاب و مهم تولیدی نیز است، بنابراین آب می تواند به عنوان یک کالای اقتصادی مطرح شود.

آب یک کالای اقتصادی است، به این معنی که باید یک روند تصمیم سازی پیوسته و تلفیقی در رابطه با تخصیص منابع کمیاب به وجود آید و این مفهوم لزوما به معنی مبادله و دادوستد مالی آب نیست. همچنین بر این نکته می توان تاکید کرد که تصمیم گیری جهت تخصیص و مصرف آب باید براساس آنالیزهای چندبخشی و چند نفعی در یک سطح گسترده شامل ملاحظات اجتماعی، اقتصادی، زیست محیطی و اخلاقی انجام شود.

● چرا آب کالای خاصی است؟

آب حاوی ترکیبی از مشخصات ویژه است که آن را از سایر کالاها جدا می کند. شاید این ویژگی ها تنها منحصر به آب نباشد، اما ترکیب این ویژگی ها در رابطه با آب طوری است که باید با آن به صورت ویژه برخورد شود. مشخصات ارائه شده در جدول زیر نشان دهنده ویژگی های خاص آب و مقایسه آن با سایر کالاهای مشابه است.

آب یک ماده ضروری و حیاتی است: بدون وجود آب هیچ حیات و زندگی ای وجود نخواهد داشت، در نتیجه نه تولید اقتصادی وجود خواهد داشت و نه محیط زیستی باقی خواهد ماند. به عبارتی، هیچ فعالیت بشری وجود ندارد که به آب بستگی نداشته باشد.

آب یک ماده کمیاب است: مقدار آب در دسترس جهت بهره برداری وابسته و محدود به مقدار آبی است که به صورت سالانه در اتمسفر گردش می کند و میزان بارش در زمان ها و مکان ها بسیار متفاوت است و در نتیجه قسمت های بسیار بزرگی از جوامع جهان کمبود آب را در دوره های زمانی معین احساس می کنند و دچار بحران می شوند. آب یک ماده گذرا (فرار) است: خاصیت دیگری که آب دارد، حالت فرار بودن آن است. در واقع آب تحت نیروی ثقل جریان دارد و اگر استحصال نشود از دست می رود. همان طور که میزان تقاضا برای آب متغیر است، دسترسی به آن نیز طی زمان متغیر است مگر این که نسبت به ذخیره آن اقدام شود. در این خصوص آب با هوا و زمین نیز متفاوت است، چرا که آنها نیاز به ذخیره ندارند و جزو منابعی هستند که به طور طبیعی به صورت انباشته موجود هستند، در حالی که آب در جریان است.

● آب یک سیستم است

چرخه سالانه آب از بارندگی تا رواناب یک سیستم پیچیده است که فرآیندهای بسیار متنوعی را از قبیل نفوذ، رواناب سطحی، تغذیه، رطوبت و... شامل می شود. این فرآیندها به طور مستقیم و گسترده ای به هم وابسته هستند و در سمت خاصی جریان دارند. اگر در بالا دست دخالتی در منابع آب صورت گیرد، اثرات آن در پایین دست و به صورت تاثیرات بیرونی قابل رویت است. هرگونه برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی، ورود فاضلاب ها و سایر زایدات و مواد سمی به منابع آب های سطحی و زیرزمینی تاثیرات منفی زیادی در پی خواهد داشت.

● آب به صورت حجمی است (غیرقابل تراکم)

آب، حجیم و غیرقابل تراکم است. یک مصرف کننده بخش شهری و صنعتی تمایل به پرداخت مبالغ بالایی به ازای هر متر مکعب آب دارد، در حالی که یک کشاورز توانایی یا تمایل کمتری نسبت به پرداخت هزینه آب دارد و در واقع به قیمت های جهانی، بخش خیلی جزئی از هزینه واقعی آب مصرفی را پرداخت می کند. سایر کالاهای اقتصادی نسبت به آب بسیار گران قیمت هستند. هزینه سوخت به ازای هر متر مکعب در حدود ۱۰۰ دلار و در مورد غذا ۲۰۰ دلار است. قیمت های غذا و سوخت در حدود ۱۰۰ برابر قیمت آب مصرفی بخش صنعتی و ۱۰۰۰ برابر آب مصرفی بخش کشاورزی است.

● آب یک کالای عمومی است

به خاطر وابستگی شدید جامعه، اجتناب پذیر نبودن مصرف و غیرقابل جایگزین بودن آب، مسوولیت دولت ها این است که برای همه بخش های مصرفی امکان دسترسی سالم و مناسب به آب را به وجود آورند و از آسیب های مرتبط با آب جامعه را حفظ کنند.

در سطح بازار می توان گفت بازار برای آب چندان همگن نیست. تعدادی از مصرف کنندگان که دارای سطح تمایل به پرداخت بالایی هستند، فقط قسمت اندکی از آب را مصرف می کنند (مصرف کنندگان بخش شهری و صنعت)، دیگرانی که توانایی و تمایل به پرداخت کمتری دارند، مصرف کننده قسمت اعظمی از آب هستند. البته یک سری بخش ها نیز وجود دارد که اصلا قادر به پرداخت هزینه آب مصرفی نیستند. (مانند بخش محیط زیست و مردم فقیر).

به طور خلاصه آب یک کالای اقتصادی، اما نه یک کالای اقتصادی معمولی است. تعداد زیادی از ویژگی های خاص مرتبط با آب که در متن به آنها اشاره شد بر این موضوع تاکید دارد که در تخصیص و مصرف آب باید مجموعه ای از نرخ های اقتصادی مدنظر قرار گیرند. آب دارای مشخصه منحصر به فردی است که باعث عدم کارآیی تئوری بازار در رابطه با تخصیص آب بین زیر بخش ها و گروه های مختلف مصرف کننده آب می گردد. در داخل یک زیرسیستم یا حتی در یک زیربخش قیمت گذاری اقتصادی ممکن است یک ابزار مفید برای دستیابی به بهره وری باشد، اما راندمان تخصیص در این مقیاس فقط یک مشکل جزئی از نظر مشکلات جهانی بخش آب است.

بازارهای آب در مقیاس های بزرگ تر از مقیاس های خیلی محلی و کوچک مانند میکرو حوضه ها، یک آبخوان یا یک سیستم آبیاری مفید نیستند. آب یک کالای حجیم است و انتقال آن در فواصل دور و برخلاف جریان ثقلی بشدت هزینه بر است. در بخش تامین آب شهری تفسیر کلاسیک اقتصادی بودن آب ممکن است مفید و قابل کاربرد باشد، بویژه در شرایطی که جامعه توان پرداخت بالایی داشته باشد. با وجود این نیاز است روی مسائل گسترده تری از مدیریت منابع آب متمرکز شویم و سعی در ارائه نظریات و ایده های کاربردی تر و واقعی تری داشته باشیم. از طرف دیگر، بیان جمله «آب کالای اقتصادی است» ضرورتا نشان دهنده این موضوع نیست که برای تخصیص بهینه منابع آبی، قیمت بازاری تعیین گردد و در ضمن در واقع به این مفهوم نیست که اصلا نباید برای آن هزینه ای پرداخت شود.