استاندارد سرانه مصرف آب در کشورهای مختلف جهان با لحاظ موقعیت جغرافیایی، فرهنگی و اقتصادی بندرت از ۲۰۰ لیتر در روز فراتر می رود. ولی نتایج مطالعات محققان نشان دهنده این واقعیت است که سرانه مصرف آب، بسیار بیشتر از استانداردهای تعیین شده در کشورهاست. واقعیت این است که انسان ها علاوه بر مصرف مستقیم آب، از طریق تغذیه مواد غذایی، میوه ها و حتی خدمات و کالا آب مصرف می کنند که مقدار آن، به طور متوسط حدود ۳۴۰۰ لیتر در روز به ازای هر نفر در جهان است.

بخش زیادی از این آب را که تاکنون در محاسبات سرانه مصرف آب، کمتر مورد توجه قرار گرفته است، به عنوان آب مجازی می شناسند.

آب مجازی، مقدار آبی است که برای تولید یک محصول و حتی ارائه خدمات خاص از لحظه شروع فعالیت تا پایان فرآیند تولید مورد استفاده قرار می گیرد. به عنوان نمونه، برای تولید یک کیلوگرم غلات به طور متوسط نیاز به مصرف یک تا ۲ متر مکعب آب است.

برای تولید محصولات دامی نسبت به محصولات کشاورزی به مراتب نیاز به مصرف آب بیشتری است. به عنوان نمونه تولید یک کیلوگرم پنیر نیاز به ۵ تا ۵ / ۵ متر مکعب آب و برای تولید یک کیلوگرم گوشت نیاز به مصرف ۱۶ متر مکعب آب است.

با صادرات و واردات کالا و محصولات، حجم زیادی آب جابه جا می شود که از آن با عنوان «تجارت آب مجازی» نام برده می شود. متوسط حجم آب مجازی مبادله شده در جهان از طریق مبادلات کالا و خدمات بیش از ۱۶۰۰ میلیارد مترمکعب در سال برآورد می شود.

این میزان حجم مبادلات بیش از ۱۲ برابر کل منابع آب تجدیدپذیر سالانه کشور است. به منظور کاهش فشار بر منابع آب، به کشورهای کم آب توصیه شده که به جای تولید مواد غذایی از منابع آب داخلی، به واردات مواد غذایی مبادرت ورزیده و منابع آب داخلی را به فعالیت های دارای اولویت و با ارزش افزوده بالا تخصیص دهند.

در واقع، اگر کشوری یک محصول کشاورزی یا صنعتی (بخصوص محصولات پر مصرف آبی) را به سایر کشورها صادر کند، در واقع نسبت به صادرات آب مجازی اقدام کرده است.

انتقال و مبادله آب واقعی بین مناطق کم آب و پر آب، چه در داخل یک کشور یا به صورت بین المللی به علت پرهزینه بودن چنین پروژه هایی و نیاز به احداث سازهای معظم برای ذخیره سازی و انتقال آب در فواصل دور چندان منطقی به نظر نمی رسد؛ در حالی که مبادله محصولات پرمصرف آبی، آسان تر و اقتصادی تر است.

تجارت آب مجازی یک اتفاق جدید نیست و همزمان با شکل گیری بازارها و گسترش مبادلات بین جوامع انسانی، این نوع تجارت نیز بخصوص به صورت مبادلات محصولات کشاورزی گسترش پیدا کرد. با وجود این، مفهوم آب مجازی و تجارت آن طی چند سال اخیر، وارد مباحث علمی و سیاستگذاری های ملی و بین المللی مدیریت و توسعه منابع آبی شده است.

سال های اخیر با افزایش شدید جمعیت جهانی و تنش آبی در بسیاری از کشورها، این ابزار به عنوان یکی از راهکارهای موثر در تامین امنیت آبی و غذایی جوامع مختلف بخصوص مناطق مواجه با کم آبی مطرح شده است. این مفهوم حتی بین استان ها و مناطق مختلف داخلی کشور نیز قابل توسعه است.

میزان مبادلات آب مجازی کشورهای مختلف را می توان از ۲ دیدگاه مختلف، کشور صادرکننده (تولیدکننده محصول) و واردکننده آب مجازی (واردکننده محصول) برآورد کرد.

در دیدگاه اول منظور از آب مجازی، حجم آبی است که به صورت واقعی برای تولید یک محصول در یک منطقه خاص به کار می رود. میزان آب مصرفی به شرایط تولید از جمله مکان و زمان تولید و بهره وری مصرف آب بستگی خواهد داشت. بالطبع تولید یک کیلوگرم غلات در منطقه خشک نسبت به منطقه مرطوب، به ۲ یا ۳ برابر آب نیاز دارد. در این روش، میزان مبادلات آب مجازی هر کشور بر مبنای حجم آب مصرفی جهت تولید محصولات وارد شده در کشور یا منطقه مبدأ محاسبه می شود.

در دیدگاه دوم، حجم مبادلات آب مجازی یک کشور از دیدگاه کشور وارد کننده محاسبه می شود، به این صورت که اگر به جای واردات یک محصول به یک کشور نسبت به تولید آن محصول در خود آن کشور اقدام شود، به چه مقدار آب نیاز است. مناطق عمده واردکننده آب مجازی شامل مناطق آسیای جنوبی و مرکزی، غرب اروپا، آفریقای شمالی و خاورمیانه است.

مفهوم آب مجازی از منظر کاهش ضایعات مواد مصرفی مختلف بویژه محصولات کشاورزی نیز بسیار حائز اهمیت است. طبق محاسبات سالانه، حداقل ۱۵ درصد از کل تولیدات کشاورزی کشور در مراحل مختلف تولید تا مصرف ضایع می شود، مقدار ضایعات آب ناشی از ضایعات این محصولات ۱۲ میلیارد مترمکعب برآورد می شود. این حجم آب، حداقل ۶۰ برابر حجم آبی است که پشت سد کرج ذخیره می شود.