فعالیت بورس تهران در نیمه بهمن ماه ۱۳۴۶ با انجام معاملات روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی (بانک صنعت و معدن فعلی) آغاز شد.

شاید کمتر سازمان و نهادی را بتوان یافت که مثل سازمان بورس اوراق بهادار ایران، مطالعه، تاسیس و راه اندازی آن از نظر زمانی این قدر به طول کشید. نخستین بار در سال ۱۳۱۵ دو نفر کارشناس بلژیکی تحقیقات و مطالعات خود را در این زمینه شروع کردند؛ اما جنگ جهانی دوم همه چیز را متوقف کرد تا این که ۱۸ سال بعد، در سال ۱۳۳۳ اتاق بازرگانی عهده دار این مهم شد و در نهایت در سال ۱۳۴۳ لایحه بورس و اوراق بهادار به مجلس ارائه و اواخر سال ۱۳۴۵ به تصویب نهایی رسید و به روایتی در ساعت ۱۱ روز ۱۵ بهمن ماه سال ۱۳۴۷، بورس و اوراق بهادار رسما کار خود را آغاز کرد و زاده شد.

اندیشه تاسیس بورس و اوراق بهادار در زمانی مطرح شد که اقتصاد ایران تازه نخستین گام های مدرنیزاسیون اقتصادی را برداشته بود و تولید بر مصرف فزونی نداشت، جمعیت شهری اندک و تعداد روستاییان زیاد و سوادآموزی، آموزش و مهارت های فردی سطح ناچیزی داشت، فعالیت های صنعتی نیز قابل توجه نبود.

هرچند قانون مدنی که ستون فقرات مقررات قانونی بود و برخی قوانین برگرفته از کشورهای اروپایی نظیر قانون تجارت، زمینه های رشد و نمو فعالیت شرکت های سهامی عام و نهایتا بورس را ممکن می ساخت؛ اما از همان ابتدا کاستی های قانونی موجود برای فعالیت بازار نوپای اوراق بهادار مشهود بود.

در نخستین نشست شورای بورس در تاریخ دوشنبه هفدهم بهمن ماه ۱۳۴۵، دکتر عدل طباطبایی در انتقاد از قانون تجارت عنوان کرد: «به نظر اینجانب لازم است مساله نظارت بر شرکت ها دقیقا مورد بررسی قرار گیرد و تدابیر جدیدی در قانون تجارت پیش بینی شود که برای پیشرفت کار بورس موثر باشد». با این حال و به رغم همه کاستی های قانونی که وجود داشت و وجود دارد، اگر منصفانه قضاوت کنیم، می بینیم که به رغم شرایط اقتصادی، مقررات پیش بینی شده در قانون مصوب سال ۱۳۴۶ تا ۳۸ سال بعد؛ یعنی سال ۱۳۸۴ (زمان تصویب قانون جدید) همچنان از توان بالقوه بسیاری برخوردار بود که نادیده ماند و از امکانات موجود در قانون یادشده به طور کامل بهره برداری نشد. هرچند متاسفانه نخستین قانون بورس، لااقل در زمینه استقلال بازار سرمایه از بازار پول، دچار نقصانی ساختاری بود.

این رسم تاریخ است که هر روز یک «نو» جانشین کهنه شود. ۲۰۰ سال پیش در پایان قرن ۱۸ و آغاز قرن ۱۹ به قول «لستر تارو» نویسنده معروف «انقلاب صنعتی به دوران ۸۰۰۰ ساله ای که طی آن کشاورزی منشا ایجاد ثروت بود، پایان داد» و ماشین بخار که نیرویی عظیم تر از نیروی حیوان و انسان بود، اختراع شد و در اختیار بشریت قرار گرفت. همه رویاهایی که «لئوناردو داوینچی» از عملکرد ابزارهای مکانیکی در ذهن و روی کاغذ داشت، با اختراع ماشین بخار تبدیل به واقعیت شد. بهره برداری از برق، شتاب یافتن توسعه فعالیت های صنعتی و نهایتا تشکیل شرکت های سهامی عام و به تبع آن ضرورت تامین منابع مالی برای این بنگاه ها و کشف قیمت سهام بنگاه ها، طی قرن بعد و در نهایت شدت گیری فرآیند جهانی شدن در دهه های اخیر، مهم ترین زمینه های توسعه شتابان بورس های اوراق بهادار در جهان است.

بورس ما نیز برای زایش، حیات، فترت و نوزایی اش دلایل خاص خود را داشت و دارد؛ اگرچه اتکای اقتصاد کشور به درآمد نفت و شرایط نخستین سال های پس از انقلاب، برای دوره هایی بورس را ابتر نگاه داشت.

معروف است که انسان وقتی به مرز ۴۰ سالگی می رسد، از لحاظ بلوغ فکری در اوج است. شاید این تمثیل از آن رو است که در این سن آدمی با همه جانبه نگری و تجربه ای بیشتر تصمیم گرفته و عمل می کند. سازمان ها هم از این قاعده مستثنا نیستند؛ آنها نیز به بلوغ سازمانی می رسند. اما اگر در طی حیات، مراقبت کافی از خود به عمل نیاورند و نتوانند ارگانیسمی پویا بیافرینند که قابلیت اصلاح و تکامل داشته باشد، به زوال می گرایند. قبول کنیم، هیچ سازمانی نیست که همه وظایف خود را به کمال انجام دهد و می بینیم که گاه با قدرت و گاه با ضعف، طی طریق می کنند؛ اما مهم تر این است که آیا سازمان به طور کلی با مقتضیات زمان سازگار است یا خیر؟ بدون تردید سازمان هایی موفق بوده اند که مشکلات خود را سازگار با مقتضیات زمان، حل کرده اند. به یاد داشته باشیم که سازمان ها نیز مثل آدمیان همواره در معرض قضاوت وجدان بیدار جامعه هستند.

بورس کشور ما در ۴۰ سالگی، دیگر نباید «نوپا» نامیده شود. فراز و نشیبی که طی کرده و رونق و رکودی که دیده است، دیگر زمانی برای آزمون و خطا برجای نمی گذارد. بورس به عنوان نماد بازار سرمایه کشور، باید خود را مهیای پذیرش سهم بزرگ تری از اقتصاد ملی کند. سازمانی که سال ها بیگانه و ناشناس ماند، امروز جایگاه بسیار مهمی در اقتصاد ایران برای خود باز کرده است. به خاطر دارم هفت سال قبل در اظهارنظری گفتم که سرنوشت اقتصاد ایران از مسیر بورس می گذرد و امروز اجرای اصل ۴۴ و خصوصی سازی تاییدی بر نقش ویژه بورس در این تغییر ساختار بزرگ است. سکوت در سالگرد تولد سازمانی که به قولی چند میلیون سهامدار، صدها شرکت پذیرفته شده و ده ها کارگزاری با آن سروکار دارند، به نوعی جفا است. به هر تقدیر، این سالروز بر همه سهامداران شرکت های سهامی عام، مدیران و کارکنان این شرکت ها، تمام کارگزاران بورس و مدیران و کارکنان این نهاد و دیگر ارکان بازار سرمایه خجسته باد.