مرز روانی تورم در ایران

نتایج حاصل از بررسی رفتار قیمت گذاری طی بیش از دو دهه در کشور نشان می دهد که یک مرز ذهنی مشخص به عنوان مرز تعیین کننده تورم بالا و تورم پایین در ذهن شهروندان ایرانی شکل گرفته است

نتایج حاصل از بررسی رفتار قیمت گذاری طی بیش از دو دهه در کشور نشان می دهد که یک مرز ذهنی مشخص به عنوان مرز تعیین کننده تورم بالا و تورم پایین در ذهن شهروندان ایرانی شکل گرفته است. این خط مرزی مشخص باعث بروز پاسخ قیمت گذاری متفاوت با توجه به وضعیت تورمی در مقایسه با این سطح انتظاری شده است. بر همین مبنا محققان «پژوهشکده پولی و بانکی» کشور در پژوهشی با عنوان «بررسی رفتار قیمت گذاری در نرخ های تورم پایین و بالا» به بررسی رفتار قیمت گذاری در سطوح مختلف تورمی در کشور پرداخته اند.

بر مبنای نتایج حاصل از بررسی داده ها در یک بازه زمانی 23 ساله، نرخ تورم 22 درصد به عنوان مرز روانی تعیین کننده تورم بالا و پایین حاصل شده است. براساس یافته های این پژوهش تصویر روانی تورم پایین در سطوح پایین تر از 22 درصد باعث نوعی عدم تمایل به افزایش قیمت ها شده است. عدم تمایلی که در ادبیات اقتصادی از آن با عنوان «چسبندگی قیمت ها» یاد می شود. این مفهوم اقتصادی اطلاعات ارزشمندی را درباره نحوه واکنش قیمت ها به شوک های پولی و در نتیجه مکانیزم انتقال سیاست های پولی منعکس می کند. در واقع چسبندگی قیمت ها مشخص می کند که قیمت ها در مقابل شوک های پولی در چه زمانی و تا چه میزان تغییر می کنند. با عبور تورم از مرز روانی یادشده، رفتار قیمت گذاری حساسیت بالایی نسبت به وضعیت متغیرهای اقتصادی از خود نشان داده و قیمت ها متناسب با شوک های پولی تغییر می کنند. چنین حالتی سبب می شود که شوک های پولی به سرعت خود را در قالب افزایش سریع قیمت ها نشان دهند و سیاست های پولی اثرگذاری چندانی بر بخش های واقعی اقتصاد نداشته باشد. اما در سطوح تورمی پایین تر از 22 درصد، تعداد دفعات تغییر قیمت، به عنوان شاخص تعیین کننده چسبندگی قیمت، در پاسخ به شوک های پولی تغییر چندانی نمی کند. به این ترتیب می توان گفت همزمان با افزایش تورم، انعطاف پذیری قیمت ها نیز افزایش می یابد، در نتیجه در چنین شرایطی شوک های پولی عموما روی قیمت ها تخلیه می شوند و برآیند نیروی منتقل شده به بخش واقعی اقتصاد، همزمان با افزایش تورم، به سمت صفر میل می کند. یکی دیگر از نتایج جالب توجه این پژوهش درباره مرز روانی تورم در کشور این واقعیت است که در نرخ های تورم پایین تر از مرز تورمی یاد شده، شوک های کلان (اعم از شوک پولی، سیاست های ارزی و نوسانات بازار ارز) از اهمیت چندانی برخوردار نیستند و تنها شوک مخصوص به اقلام خاص است که می تواند باعث تغییرات شدید در رفتار قیمتی این اقلام شود. اما با عبور نرخ تورم از مرز روانی بین تورم بالا و تورم پایین، حساسیت قیمت ها در مقابل سایر شوک های کلان اقتصادی نیز افزایش می یابد. بر مبنای یافته های پژوهشگران پولی و بانکی کشور، در سطوحی از تورم که قیمت گذار شرایط را متورم احساس می کند، انعطاف بالای قیمت گذاری باعث کاهش عمق اثر سیاست های پولی خواهد شد. بنابراین در چنین شرایطی سیاست گذار باید ضمن تلاش برای حفظ دستاورد تورمی از مجرایی به جز سیاست گذاری پولی، نیروی محرکه رونق را تامین کند. «دنیای اقتصاد» در این گزارش به تشریح نتایج حاصل از بررسی رفتار قیمت گذاری در نرخ های تورم پایین و بالا پرداخته است.

چسبندگی یک مفهوم اقتصادی است که اطلاعات ارزشمندی را در رابطه با پاسخ تولید و تورم به سیاست های پولی و در نتیجه مکانیزم انتقال سیاست ها منعکس می کند. بر همین اساس گروه مدل سازی «پژوهشکده پولی و بانکی کشور» در گزارشی به بررسی «رفتار قیمت گذاری در نرخ های تورم پایین و بالا» پرداخته است. به طور معمول انتظار می رود رفتار قیمت گذاری در رژیم تورم بالا با رژیم تورم پایین متفاوت باشد. انتظاری که صحت آن در پژوهش یادشده مورد ارزیابی قرار گرفته است. بر مبنی یافته های این پژوهش در نرخ تورم کمتر از 22درصد (که معادل میانگین تورم در 23 سال گذشته است) رابطه ای میان درجه چسبندگی قیمت ها و کاهش یا افزایش نرخ تورم در ایران وجود ندارد. در واقع به نظر می رسد که سطح تورم 22 درصد به عنوان یک سطح مجزا کننده تورم بالا و تورم پایین در ذهن مردم ایران شکل گرفته است، بر مبنای یافته های این پژوهش با عبور تورم از این سطح انعطاف پذیری قیمت خرده فروشی ها افزایش پیدا می کند. انعطافی که در نهایت سبب کاهش اثر بخشی سیاست های پولی شود. نکته جالب توجه دیگر در یافته های این پژوهش، اثبات آماری این فرضیه است که در نرخ های تورم پایین شوک های کلان(اعم از شوک پولی، سیاست های ارزی و نوسانات بازار ارز) از اهمیت چندانی برخوردار نیستند و تنها شوک مخصوص به اقلام خاص است که می تواند باعث تغییرات شدید در رفتار قیمتی این اقلام شود. در نرخ های تورم بالاتر از 22 درصد نیز فقط تورم است که بر چسبندگی قیمت ها اثرگذار است و سایر متغیرهای کلان اقتصادی تاثیر معناداری بر دفعات تغییر قیمت بنگاه ها (به عنوان شاخصی از رفتار قیمت ها) ندارند.

چسبندگی، دست انداز تعادل

چسبندگی قیمت ها مفهومی اقتصادی است که در نظریه های مختلف، به اشکال مختلفی تفسیر می شود. بر مبنای نظریه های اقتصادی، اگر قرار باشد بازار به نقطه تعادلی برسد که درآن عرضه و تقاضا با هم برابر باشند، باید «سیستم قیمتی» به راحتی کار کند. به عبارت دیگر قیمت ها در مسیر صعود یا نزول مانع پیش گیرنده ای را در مقابل خود احساس نکنند. اما اگر در این بین سطوحی از قیمت وجود داشته باشد که بازار نتواند به راحتی از آن عبور کند، گفته می شود که در بازار «چسبندگی» وجود دارد. چسبندگی هم می تواند در بازار کالا رخ دهد که به آن «چسبندگی قیمتی» می گویند و هم در بازار نیروی کار که به آن «چسبندگی دستمزد» گفته می شود. از عوامل موثر بر چسبندگی قیمت ها در بازار می توان به «هزینه تغییر لیست قیمت»، «قراردادهای خرید و فروش»، «توهم پولی» و «نبود اطلاعات دقیق» اشاره کرد. هزینه تغییر لیست قیمت باعث می شود که بنگاه های اقتصادی در کوتاه مدت (خصوصا در شرایط کاهش قیمت) تمایلی به تغییر لیست قیمت های خود نداشته باشند.

«توهم پولی» زمانی رخ می دهد که افراد به جای توجه به متغیرهای واقعی اقتصاد،به متغیرهای اسمی واکنش نشان دهند. این مفهوم اقتصادی را می توان معرف شرایطی یاد کرد که درآن «تورم انتظاری» و «تورم واقعی» با یکدیگر برابر نیستند و در نتیجه در برخی کالاها و همچنین در عرضه نیروی کار نوعی چسبندگی قیمتی به وجود می آید. عامل دیگری که سبب مقاومت قیمت ها در مقابل تغییر می شود، دوره مشخص قراردادهاست. قراردادهایی که در قالب آنها و طی دوره مشخصی کالا و خدمتی ارائه می شود. از آنجایی که به طور معمول، امکان تعدیل قیمت در این قراردادها وجود ندارد؛ بنابراین قیمت کالاها و خدمات گنجانده شده در قرارداد، در مدت زمان اعتبار قرارداد در سطح قیمتی تعیین شده چسبنده خواهند شد. نمونه ای از چنین مکانیزمی را می توان در قراردادهای استخدام نیروی کار مشاهده کرد. در ادبیات اقتصادی دو فرضیه در رابطه با قیمت گذاری وجود دارد؛ در فرضیه اول بنگاه های اقتصادی قیمت را به صورت برون زا، بر حسب زمان و بدون توجه به متغیرهای تعیین کننده وضعیت واقعی اقتصاد تعیین می کنند. در فرضیه دوم اما بنگاه با حساسیت نسبت به شوک های پولی، شوک وارد شده به صنعت و متغیرهای کلان اقتصادی به ویژه «نرخ تورم» قیمت کالاهای خود را افزایش می دهد. واکنش سریع بنگاه ها به شوک های پولی سبب خنثی شدن اثر سیاست های پولی و انحراف اهداف رونقی قیمت ها خواهد شد.

اصطکاک در مسیر سیاست پولی

«درجه چسبندگی قیمت»، اطلاعات ارزشمندی در رابطه با پاسخ تولید و تورم به سیاست های پولی و در نتیجه مکانیزم انتقال سیاست های پولی دارد. در ادبیات «کینزی جدید» وجود چسبندگی قیمت یک فرض اساسی برای توضیح اثر سیاست های پولی بر بخش واقعی اقتصاد است. بر مبنای این ادبیات تعدیل آهسته قیمت ها در پاسخ به شوک های پولی سبب اثرگذاری شوک های پولی بر بخش واقعی اقتصاد خواهد شد. برای درک موضوع می توان یک مثال فرضی درنظر گرفت. اگر بانک مرکزی حجم پول در کشور را دوبرابر کند و قیمت ها نیز در واکنش به این تغییر به سرعت تغییر کرده و دو برابر شوند، در این صورت تغییری در نسبت حجم پول به سطح قیمت ها (تراز حقیقی پول) اتفاق نخواهد افتاد؛ بنابراین پول های اضافه شده تنها صرف افزایش قیمت شده و در نهایت بر بخش واقعی اقتصاد، تاثیر چندانی نداشته است.

با توجه به اهمیت تعیین وضعیت چسبندگی قیمت در تفسیر مکانیزم اثر سیاست ها و شوک های پولی بر بخش واقعی اقتصاد، «سعید بیات» پژوهشگر گروه مدلسازی «پژوهشکده پولی و بانکی کشور» در گزارشی به بررسی «رفتار قیمت گذاری در نرخ های تورم پایین و بالا» پرداخته است. در این گزارش پژوهشی اطلاعات شاخص قیمتی بیش از 200 قلم کالا در بازه زمانی سال های 1369 تا 1392 و همچنین آمار مربوط به تغییرات نرخ ارز، نرخ تورم و رشد ماهانه پایه پولی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. یکی از شاخص های مهم در تحلیل رفتار قیمت گذاری، «فراوانی تغییر قیمت» است. این شاخص نمایانگر میزان تغییرات قیمت در بازه مشخصی از زمان است؛ بنابراین می توان انتظار داشت که میان این شاخص و چسبندگی قیمت رابطه معکوسی وجود داشته باشد. پژوهشگران در این بررسی علاوه بر شاخص یاد شده، دوره ماندگاری قیمت و ضریب اهمیت هر یک از این کالاها در سبد مصرفی خانوار را به عنوان سایر متغیرهای تعریف کننده رفتار قیمت ها استفاده کرده اند. دوره ماندگاری بالاتر به نوعی منعکس کننده چسبندگی قیمتی بیشتر است. اعمال ضریب اهمیت هر یک از کالاها نیز سبب می شود که رفتار قیمت گذاری اقلام سبدخانوار به خوبی منعکس کننده برآیند رفتار قیمت گذاری هریک از اجزای آن باشد.

اصولا هرچه کشورها پیشرفته تر باشند و دارای بازار های باز و سیستم اطلاع رسانی قوی، چسبندگی قیمتی در آن کشورها کمتر رخ می دهد و هرچه بازارها ابتدایی، اطلاع رسانی در مورد وضعیت اقتصاد ضعیف تر و شکاف میان داده های ذهنی مردم و آنچه در عمل در اقتصاد رخ می دهد بیشتر باشد، چسبندگی قیمتی بیشتر خواهد بود. مبنی بر برخی پژوهش های پیشین انجام گرفته در پژوهشکده پولی و بانکی کشور، قیمت‎ های خرده فروشی در ایران خصوصا در سطوح تورمی بالا از انعطاف پذیری بالایی برخوردار است. انعطافی که سبب کاهش اثربخشی سیاست های پولی شود. برای مثال در چنین شرایطی سیاست های پولی انبساطی به جای تحریک تولید موجب افزایش قیمت بیشتر می شودکه در نهایت سیاست پولی را خنثی می کند.

اثر خنثای شوک پولی در تورم بالا

یکی از نقاط تمرکز پژوهشگر در گزارش پژوهشی یاد شده بررسی نحوه پاسخگویی قیمت گذاری به شوک های پولی در نرخ های تورمی متفاوت است. می توان انتظار داشت که رفتار قیمت گذاری در رژیم تورم بالا با رژیم تورم پایین متفاوت باشد. انتظاری که صحت آن از سوی پژوهشگران پژوهشکده پولی و بانکی کشور مورد ارزیابی قرار گرفته است. این فرض از آن جهت حائز اهمیت است که نشان می دهد رفتار متفاوت قیمت گذار در سطوح مختلف نرخ تورم، تاچه اندازه بر کارآیی سیاست گذاری های پولی اثرگذار خواهد بود.

مجموعه ای از پژوهش های جهانی شرح داده شده در گزارش یاد شده، بر این نکته تاکید داردکه در نرخ تورم پایین رفتار قیمت گذاری به گونه ای است که با مدل های وابسته به زمان تطابق (قیمت گذاری دوره ای یا قیمت گذاری با توجه به زمان) دارد، ولی در نرخ های بالاتر رفتار قیمت گذاری با مدل های وابسته به وضعیت (قیمت گذاری در پاسخ به مختصات کلان اقتصادی) مطابقت می کند. نتایج به دست آمده در گزارش پژوهشی پژوهشکده پولی و بانکی کشور در رابطه با رفتار متغیرهای کلان اقتصادی در کشور نیز نشان می دهد که در نرخ تورم کمتر از 22 درصد (که معادل میانگین تورم در 23 سال گذشته است) رابطه ای میان درجه چسبندگی قیمت ها و کاهش یا افزایش نرخ تورم وجود ندارد. در واقع به نظر می رسد که سطح تورم 22 درصد به عنوان یک سطح مجزا کننده تورم بالا و تورم پایین در ذهن مردم ایران شکل گرفته است. این به این معنا است که در سطح تورم زیر 22 درصد مردم تصور می کنند که در شرایط تورم پایین قرار دارند و به همین دلیل اگر تورم افزایش یابد، تغییر معناداری در تعداد تغییرات قیمت اتفاق نمی افتد. اما با عبور از مرز 22 درصد رابطه مستقیمی میان تورم و فراوانی تغییرات قیمت مشاهده می شود. در واقع مردم با عبور تورم از مرز جدا کننده تصاویر ذهنی تورم بالا و تورم پایین، نسبت به تغییرات متغیرهای کلان اقتصادی و اعمال این تغییرات در تصمیمات خود حساس تر می شوند؛ بنابراین می توان گفت تاثیر سیاست های پولی بر بخش های واقعی اقتصاد در نرخ تورم پایین و بالا با هم متفاوت است، چراکه رفتار متفاوت قیمت ها در سطوح مختلف تورم باعث تغییر مکانیزم انتقال سیاست های پولی خواهد شد. در نرخ های تورمی بالا، احتمال خنثی شدن سیاست های پولی افزایش می یابد و انبساط پولی با سرعت و شدت بیشتری به تورم دامن می زند. در سوی دیگر و در شرایط تورم پایین، به واسطه عدم واکنش چسبندگی قیمت ها به تورم، سیاست های پولی می تواند موقتا بر بخش واقعی اقتصاد اثرگذاشته و با سرعت و شدت کمتری به تورم تبدیل شوند.

تعریف اثر سایر شوک ها در بستر تورم

یکی دیگر از نتایج جالب توجه این پژوهش اثبات این ادعا است که در نرخ های تورم کمتر از 22 درصد، نه تنها فراوانی تغییرات قیمت واکنش معناداری به تورم نشان نمی دهد؛ بلکه قیمت گذار نسبت به تغییرات سایر متغیرهای مهم اقتصادی کلان (نرخ ارزی، نوسانات ارز و رشد پایه پولی) رفتار نسبتا بی تفاوتی از خود نشان می دهد. بنابراین می توان گفت نتایج این پژوهش بر این نکته تاکید دارد که در نرخ های تورم پایین شوک های کلان از اهمیت چندانی برخوردار نیستند و تنها شوک مخصوص به اقلام خاص است که می تواند باعث تغییرات شدید در رفتار قیمتی این اقلام شود. در نرخ های تورم بالاتر از 22 درصد نیز فقط تورم است که بر چسبندگی قیمت ها اثرگذار است و سایر متغیرهای کلان اقتصادی تاثیر معناداری بر دفعات تغییر قیمت بنگاه ها (به عنوان شاخصی از رفتار قیمت ها) ندارد. مبنی بر یافته های این پژوهش فراوانی تغییرات قیمت کالاهای ارزی رابطه ای با تورم ندارد. اما بین فراوانی تغییرات قیمت کالاهای ارزی با رشد ماهانه نرخ ارز رابطه ای وجود دارد. کیفیت این رابطه به گونه ای است که تا وقتی نرخ رشد ماهانه ارز کمتر از منفی 3/ 0 درصد باشد، رابطه مستقیمی میان چسبندگی قیمت با نرخ رشد ماهانه ارز وجود دارد. مادامی که نرخ رشد ماهانه ارز در بازه منفی 3/ 0 درصد تا مثبت 4/ 0 درصد باشد رابطه ای میان فراوانی تغییرات قیمت و نرخ رشد ماهانه ارز وجود ندارد. براساس یافته های این پژوهش، با عبور نرخ رشد ماهانه ارز از سطح 4/ 0 درصد رابطه تعداد تغییرات قیمت در میان کالاهای ارز بر با افزایش نرخ رشد ماهانه قیمت دلار افزایش می یابد. یعنی در سطوح نوسان ارزی بالاتر از 4/ 0 درصد انعطاف پذیری قیمت کالاهای ارز برافزایش پیدا می کند.