فساد مالی و پولشویی زائیده نظام سرمایه داری جهانی است بنابراین به عنوان یک پدیده فرا مالی مورد مناقشه قرار دارد.

از آنجا که فساد دایره وسیعی از فعالیت های جامعه را در بر می گیرد از دیدگاه های مختلفی می تواند مورد بحث و مناقشه قرار گیرد، اما از دیدگاه حسابرسان عملکرد فساد آمیز، آثار زیر را به دنبال خواهد داشت:

▪ هر گونه فساد مالی به نوعی صورت های مالی را تحت شعاع قرار خواهد داد.

▪ فساد مالی بر خلاف پولشویی که تاثیری در صورت های مالی ندارد یکی از اقلام ترازنامه یا سود و زیان را تحت تاثیر قرار می دهد (حسابرسی مالی)

▪ فساد مالی باعث خواهد شد که عملکرد مدیران و شرکت ها به درستی ارزیابی نشود (حسابرسی عملکرد)

▪ فساد مالی باعث خواهد شد که درآمد مشمول مالیات به درستی مشخص نشود (حسابرسی مالیات)

▪ فساد مالی باعث خواهد شد که حقوق برخی سهامداران به نفع برخی سهامداران دیگر ضایع شود (وظایف بازرس قانونی)

▪ فساد مالی برخی حقوق اجتماعی شهروندان را مورد تعرض قرار می دهد (مسوولیت اجتماعی حسابرسان)

▪ فساد مالی می تواند استقلال حسابرسان را نیز مخدوش سازد

چه عواملی بستر مناسبات فسادانگیز می شوند؟

بررسی عملکردی فساد نشان می دهد که چند عامل باعث رخنه فساد در جامعه و به ویژه در محدوده عملکرد مالی می شوند. مهم ترین این عوامل عبارتند از:

▪ تمایل شدید در استفاده از پول نقد در معاملات

▪ نبود ضمانت اجرایی در زمینه ارائه اسناد و صورت های مالی توسط کلیه واحدهای تجاری

▪ فقدان کارکنان با تجربه و صادق

▪ فقدان نظام شایسته سالاری در گزینش مقامات و کارکنان ارشد دولتی

▪ نبود بازرسان برجسته اقتصادی برای نظارت بر فعالیت واحدها

▪ نهادینه شدن فساد و اختلاس در ارکان نظام

▪ نبود ساز و کار حسابرسی مناسب دارای ضمانت اجرایی

راهکارهای اجرایی مبارزه با فساد مالی

فساد پدیده ای نیست که بتوان تنها از طریق حسابرسی و شفاف سازی به مقابله با آن برخاست، اما اجرای مجموعه ای از روش ها و راهکارهای اجتماعی، اقتصادی و حسابرسی می تواند بستر مناسبات فساد را خشک سازد یا محدوده عملیات آنرا به حداقل رساند. به نظر می رسد در یافتن راهکارهای مبارزه با فساد باید از دو منظر مسوولان و حسابرسان به این قضیه نگریست. جدول ذیل راهکارهای اجرایی و مالی مبارزه با فساد را از دیدگاه دولتمردان و حسابرسان نشان می دهد:

بررسی های به عمل آمده توسط سازمان جهانی شفاف سازی نشان می دهد که معادله ذیل در مورد فساد حاکمیت دارد:

میزان پاسخگویی استبداد + انحصار = فساد مالی

C= (Corruption) = M (Monopoly) + D (Despotism) (Accountability

این معادله نشان می دهد که هر چه D و A افزایش یابند C کمتر می شود و برعکس. همچنین رابطه M و C یک رابطه مستقیم است یعنی با افزایش انحصار درجه فساد بیشتر و با کاهش انحصار درجه فساد در جامعه کمتر خواهد شد.

وظایف حسابرسان در مبارزه با فساد مالی

انجمن حسابداران خبره انگلستان (ICAEW) و انجمن حسابداران امریکا (CPA) طی رهنمودهای خاصی وظایف ذیل را برای حسابرسان مستقل در مورد مبارزه با فساد مالی بر شمرده اند:

▪ بررسی معاملات مشکوک

▪ شناسایی معاملاتی که اهداف رشوه خواری برای مقامات دولتی دارد.

▪ آموزش های کاربردی خاص برای مبارزه با فساد مالی.

▪ کشف پرداخت های نامشروع.

▪ بررسی روابط استخدامی افراد مشکوک که ممکن است به آنها پرداخت صورت گیرد،اما در شرکت خدمتی ارائه ندهند و یا احکام مشاورین.

تجربه یک صد ساله اخیر حسابرسی در جهان و تجربه دو دهه اخیر حسابرسان کشور، نمونه های زیر را از جمله موارد بارز فساد مالی که در صورت های مالی منعکس می شود بر شمرده است:

▪ کاهش غیرمترقبه حساب های دریافتنی از طریق سوخت مطالبات و دریافت مطالبات خارج از صورت های مالی.

▪ دریافت صورت حساب های غیرواقعی

(Over invoice) و خروج پول از شرکت و زد و بند مقامات با فروشندگان.

▪ واگذاری مناقصات بدون تشریفات مناقصه یا با ترک مناقصه برخلاف روش های مرسوم و متداول قانونی و یا واگذاری مناقصات با زد و بند قبلی.

▪ تعدیل مبلغ قراردادها حین انجام کار یا پس از انجام کار به طوری که مبلغ تعدیل درصدی از کل کار را تشکیل دهد و مثلا مبلغ تعدیل + مبلغ اولیه قرارداد از مبلغ پیشنهادی نفر دوم بیشتر شده باشد.

▪ خرید اجناس به قیمتی بیشتر از قیمت عادلانه بازار.

▪ فروش کالا و خدمات به قیمتی کمتر از قیمت عادلانه بازار.

▪ واگذاری امکانات و منابع مالی شرکت به سایر اشخاص غیرمرتبط با فعالیت های شرکت

▪ پرداخت وجه از شرکت به اشخاص یا نهادهایی که در ارتباط با فعالیت شرکت نیستند.

▪ خرید سهام به قیمت بالا و بلافاصله یا مدت کمی بعد از فروش آن به قیمت کمتر یا برعکس.

▪ واگذاری امتیاز فروش کالا و یا اعطای نمایندگی انحصاری به افراد خاص.

[معمولا چک های این گونه نمایندگی ها در موعد مقرر وصول نمی شود یا در تاریخ چک، چک به حساب منظور نمی شود (استمهال انحصاری)]

موارد پیش گفته حکایت از ابعاد گسترده، سراسری و جهانی فساد مالی (مشتمل بر پولشویی) در جهان کنونی دارد. از آنجا که امر توسعه و آبادانی و رفاه اجتماعی مردم کشورهای جهان در گرو سلامت و امنیت اقتصادی است وظیفه حسابرسان در قبال مبارزه با فساد مالی در قالب مسوولیت های اجتماعی بسیار با اهمیت است. به طوری که بیشتر دولت های بزرگ جهان حسابرسان را به عنوان اولین نهادهای مبارزه با فساد مالی می شناسند، بنابراین حسابرسان امروز نمی توانند تنها به اظهارنظر حرفه ای در قالب استانداردهای خاص اکتفا کنند زیرا در قوانین ضد فساد مالی و ضد پولشویی، قصور از جانب حسابرسان در این مبارزه را هم مشمول جرائم قرار داده اند. در عرض سه چهار سال گذشته چند حادثه جهانی و چند واقعه داخلی اذهان عمومی و به ویژه جوامع حسابداری را تحت الشعاع قرار داده که یادآوری آن مناسبت این گزارش است.

حادثه شوم شرکت انرون و مضمحل شدن بزرگ ترین موسسه حسابرسی جهان (آرتورآندرسن)، تقلب در شرکت ورلدکام و افشای فساد مالی در شرکت پارمالات ایتالیایی، ورشکستگی بانک های معروف همچون لمان برادرز و سیتی بانک، پای حسابرسان را به این مهلکه باز کرده و برخی از مدیران ارشد حسابرسی موسسات بزرگ بین المللی بازداشت و محاکمه شده اند.

در ایران هم در چند سال گذشته افشای فساد مالی در برخی نهادهای مالی و پولی، صندوق های قرض الحسنه و فساد بانکی اخیر نمونه های بارزی هستند که به نوعی پای حسابرسان را به میان کشیده است، از این رو آشنایی اعضای جامعه حسابداران رسمی ایران و کارکنان موسسات حسابرسی با پدیده فساد مالی و راهکارهای مبارزه با آن الزامی است، به ویژه آنکه قانون ضد پولشویی و آیین نامه اجرایی آن منتشر و لازم الاجرا شده و حتما عارضه های آن می تواند گریبانگیر حسابرسان شود. به عنوان کلام آخر، مسوولیت حسابرسان در جهان کنونی بسی سنگین و التزام به آیین و رفتار حرفه ای به ویژه استقلال رای و بی طرفی از موارد موکدی است که باید به آن پای بند باشند تا بتوانند در مبارزه با فساد مالی و نقش و جایگاه مسوولیت اجتماعی خود موفق شوند.

فساد بر همه چیز اثر منفی می گذارد؛ در نتیجه فساد است که توسعه اقتصادی مختل می شود، سرمایه گذاران اعتماد خود را از دست می دهند، کارآفرینان با هزینه بیشتر و مخاطره بالاتری در کسب و کار روبه رو می شوند، رتبه بندی اعتباری کشور تنزل می کند، اعتبار اشخاص حرفه ای، تجاری و دولتی به میزان زیادی از دست می رود، و جامعه در سطحی وسیع حرمت خود را از دست می دهد و به حاکمیت قانون و نهادها به طور کلی بی اعتمادی می شود. چنین وضعی موجب کاهش سرمایه گذاری و کمک های اقتصادی داخلی و خارجی می شود و ممکن است آثار منفی شدیدی بر توسعه اقتصادی و در نتیجه آن، افزایش ناملایمات اجتماعی، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، بگذارد.

مبارزه بر علیه فساد باید به صورت عمومی و در همه سطوح جامعه صورت گیرد و نیازمند تعهد دولت و وجود چارچوبی استوار و یکپارچه شامل مجموعه ای از قوانین، مقررات، سیستم های کنترلی و معیارهای اخلاقی است که فساد را منع کند و جرایم سخت برای مرتکبان آن در نظر بگیرد. علاوه بر آن، قوانین باید از اشخاصی که به موجب وظیفه یا به حکم اخلاق با فساد مبارزه می کنند، حمایت کند.

حرفه حسابداری نمی تواند به تنهایی به این مبارزه بپردازد اما به عنوان عضوی از اعضای کل جامعه و واحدی مهم آماده است سهم خود را در این عرصه ادا کند. اگر زیرساخت های لازم و حمایت عمومی کافی وجود داشته باشد، حرفه حسابداری می تواند در کنار سایر حرفه ها و نهادهای تجاری، اعم از خصوصی و عمومی در مبارزه بر علیه فساد مشارکت کند.

درک این نکته که فساد چه اقداماتی را در برمی گیرد موضوعی مهم است زیرا فساد اشکال متفاوتی دارد؛ از رشوه، تقلب، پرداخت های غیرقانونی تا پولشویی، قاچاق و اشکال متعدد دیگری که اندیشه های مجرمانه می تواند خلق کند. فساد لزوما به وسیله پول انجام نمی شود و ممکن است به شکل حمایت و طرفداری و اعمال نفوذ هم بروز کند.

رشد اقتصادی، جهانی شدن و پیشرفت های جدید در فناوری موجب شده فساد در اشکال پیچیده ای که پیوسته در حال تغییر است ظاهر شود و در نتیجه هرگونه مبارزه با فساد باید با دامنه ای گسترده، با توجه به همه جوانب و به کارگیری همه امکانات، صورت گیرد.

در عرصه تجارت، مدیریت نقشی حساس در مبارزه بر علیه فساد دارد و تنظیم آهنگ عملیات در دست او است و ایجاد و تقویت سیستم های مناسب برای راهبری بنگاه را به عهده دارد. فساد در سیستم هایی که دارای کنترل های مناسب است و مدیریت سازمان از آن سیستم ها حمایت می کند و به خود اجازه نقض آنها را نمی دهد، نمی تواند به آسانی ریشه پیدا کند. این امر در مورد بخش دولتی نیز صادق است و در آنجا نیز آیین راهبری مشابهی باید پدید آید.

حسابداران به خاطر ویژگی های واقع گرایی، درستکاری، جامع نگری و همچنین خدمت به منافع عمومی، شهرتی دیرینه دارند. حسابداران در بخش خصوصی و دولتی مناصب مهمی را در اختیار دارند و همچنین به عنوان مشاوران و حسابرسان مستقل، جایگاه پراهمیتی را به خود اختصاص داده اند. گرچه وظیفه اصلی حسابداران و نقش قانونی آنان مبارزه با فساد نیست، اما سمت های حساس آنها در واحدهای اقتصادی و ویژگی های یاد شده و نقش آنها در حفظ منافع عمومی، جایگاه آنان را در تلاش های اجتماعی برای مبارزه با فساد برجسته می سازد.

آیین رفتار اخلاقی که همه حسابداران ملزوم به رعایت آنند، موجب می شود که حسابداران شاغل در حرفه، تجارت، صنعت و دولت، بالاترین استانداردهای واقع گرایی و مراقبت های حرفه ای را به کار برند. استانداردهای حسابرسی، حسابرسان را در برابر احتمال تقلب هشیار می سازد و از آنان می خواهد در برنامه ریزی حسابرسی چنین احتمالی را در نظر بگیرند و یافته های خود را به مدیریت گزارش کنند. آیین راهبری بنگاه و کنترل های مالی و دیگر کنترل های داخلی این اطمینان را پدید می آورد که حسابداران شاغل در واحدهای اقتصادی و بخش دولتی مسوولیت های خود در برخورد با فساد را با جدیت دنبال کنند. کنترل مدیریت از روشی که مدیریت امور بنگاه اقتصادی را اداره می کند، سرچشمه گرفته و در فرآیندهای مدیریتی جایگزین می شود. اجزای چهارچوب کنترل مدیریت به شرح زیر است:

▪ محیط مبادلاتی شامل ارزش های اخلاقی، صحت، سبک عملیاتی و رقابت است.

▪ هدف گذاری و تحلیل ریسک یا فرصت، شناسایی فرصت ها و ارزیابی دقیق فعالیت ها که مدیریت را برای اجتناب از ریسک های غیرضروری آماده می سازد.

▪ مباشرت و حسابدهی در مورد فعالیت های مرتبط با نظام اطلاعاتی در عملیات روزانه.

▪ بازخور عملیات کنترلی به وسیله تحقیقات مختلف، شاخص های عملکردی، حسابرسی داخلی و مستقل و همچنین ارزیابی اثربخشی کنترل.

▪ تجزیه و تحلیل عملیات کنترلی، به منظور بهینه سازی و روش های کنترلی.

جامعه حسابداران رسمی ایران برای گسترش دامنه مبارزه با فساد و اثربخش تر ساختن نقش حسابداران در این مبارزه حساس می تواند گام های مهمی بردارد و شایستگی حسابداران را در این امر مهم اجتماعی از طریق اعتبار بخشیدن یا اعتبار ندادن به صورت های مالی بنگاه ها و موسسات از طریق حسابرسی اصولی آشکار سازد.