بورس اوراق بهادار یک بازار رسمی و دایمی است که در یک محل معین تشکیل می شود و در آن، اوراق بهادار مانند سهام شرکت ها و واحدهای تولیدی، تجاری و خدماتی مورد معامله قرار می گیرند.

● دست نامریی بورس اوراق بهادار

بورس اوراق بهادار از جمله مهمترین نهادهای "خودنظام" است که وظیفه اصلی اش، فراهم آوردن بازاری شفاف و منصفانه برای داد و ستد اوراق بهادار پذیرفته شده می باشد و همچنین سیستمی مناسب برای نظارت بر جریان داد و ستد، عملیات بازار و فعالیت اعضای آن محسوب می گردد.

از منظر اقتصاد خُرد، بورس می تواند یک نمونه بسیار نزدیک به بازار رقابت کامل باشد. اوراق در بورس همگن و به دلیل وجود مقدار زیادی خریدار و فروشنده در آن و همچنین آزادی ورود و خروج نیروها، قیمت های تعیین شده بسیار نزدیک به قیمت های تعادلی اند. بورس اوراق بهادار با ایجاد فضای رقابتی به عنوان ابزاری اقتصادی، باعث می شود که شرکت های سود ده بتوانند از طریق فروش سهام از تأمین مالی خود حمایت کنند و برعکس شرکت های زیان ده از گردونه خارج شوند. بدین ترتیب، بازار می تواند حامی تخصیص مطلوب منابع در بازار اولیه باشد.

● فراتر از بورس

در کشور ما نقل و انتقال سهام شرکت ها تنها در یک بازار رسمی یعنی بورس اوراق بهادار تهران صورت می گرفت. بنابراین فقط سهام شرکت های محدود پذیرفته (یا "لیست") شده در آن قابلیت معامله داشتند. البته راه برای ورود سهام سایر شرکت ها به بورس اوراق بهادار تهران بسته نیست ، اما به دلیل شرایط خاص و ویژه و زمان بر ورود به این بورس، همه شرکت ها توان یا علاقه ورود به این بازار را ندارند.

به همین دلیل بر اساس قانون، در سال ۸۷ شرکت فرابورس ایران به عنوان متولی راه اندازی و اداره بازارهای خارج از بورس، تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار به ثبت رسید.

شرکت هایی که در بورس و فرابورس پذیرفته می شوند مزایای فراوانی مانند حمایت از تأمین مالی خود در بازارهای اولیه، بهره مندی از معافیت مالیاتی، نقل و انتقال آسان سهام مبادله شده، شفافیت و اعتبار قیمت سهام و معرفی شرکت و محصولات به طیف وسیعی از اقشار جامعه به دست می آورند. سهام داران نیز از مزایای بسیاری همانند سود سهام و افزایش سرمایه برخوردار می شوند.

● بورس کالا

تا سال ۸۲ کشورمان فاقد بورس کالا یا بازار آتی بود. بورس کالا ، بازار متشکل و منسجمی است که تعداد زیادی از عمدتاً تولید کنندگان، کالای خود را عرضه می کنند و کالای مربوطه پس از بررسی های کارشناسی و قیمت گذاری توسط کارشناسان آن بازار، به خریداران ارایه می شود.

شرکت کنندگان در بورس کالا به دو دسته تقسیم می شوند. دسته اول کسانی اند که می خواهند از ریسک نوسان قیمت ها در امان باشند و در بورس های کالا، به عنوان خطرپوش (Hedger) شناخته می شوند، مانند تولید کنندگان کالا و مصرف کنندگان عمده. دسته دوم، بر خلاف گروه اول کسانی اند که از نوسانات قیمت استفاده کرده و سود خود را حداکثر می کنند و به سفته بازان (Speculator) معروف اند.

تولید کنندگان و مصرف کنندگان بازار محصولات صنعتی و کشاورزی همواره با مشکلاتی از قبیل نوسانات کاذب قیمت محصولات ناشی از ارتباط نامشخص و نامتناسب میان عرضه و تقاضا، عدم امکان مدیریت ریسک و محافظت از نوسانات آتی قیمت، فقدان یک سیستم اجرایی و ناظر بر حُسن انجام تعهدات طرفین معامله و عدم هماهنگی میان بخش های تولیدی و بازرگانی در زمینه واردات، صادرات و بازار مصرف دست و پنجه نرم کرده اند.

شرکت بورس کالا جهت مرتفع نمودن این مشکلات پایه گذاری شده است. معافیت های مالیاتی، تضمین کیفیت، کمیت و قیمت کالا و همچنین تضمین صحت معامله از دیگر مزایای این بورس محسوب می گردند. هم اکنون گردش معاملات یک مورد (معاملات آتی سکه طلا) در بورس کالا حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیارد تومان در روز است که با کل معاملات روزانه بورس اوراق بهادار تهران برابری می کند.

● بورس انرژی

می توان گفت سیاسی ترین و پُر حرف و حدیث ترین بورس ایران، بورس انرژی است. بورس نفت، علیرغم فرصت ها و چالش هایی که پیش رو دارد، بلاتکلیف مانده است. نفت به کرّات در این بازار عرضه شده و به دلیل عدم تفاهم قیمتی میان عرضه کنندگان و خریداران، به فروش نرفته است.

برخی از صاحب نظران معتقدند بورس نفت فرصت های بی بدیلی را برای اقتصاد کشور فراهم می کند. برخی از این فرصت ها عبارت اند از:

▪ ورود ایران به بازارهای بین المللی

▪ از بین رفتن تدریجی انحصار تجارت در بخش نفت

▪ دستیابی به قیمت های منطقی تر بر اساس سازوکار بازار

▪ شفاف سازی قیمت ها و شیوه معاملات

▪ کاهش ریسک ناشی از نوسان قیمت ها و کاهش ریسک تجاری در ایران

▪ تأثیر گذاری بورس نفت ایران بر قیمت های منطقه ای و جهانی نفت (البته به صورت نسبی)

▪ ورود بخش خصوصی به سمت سرمایه گذاری در صنعت و تجارت نفت

▪ توجه بیشتر به سیستم های حمل و نقل و ذخیره سازی و افزایش توان ملی در بخش انرژی

▪ اطلاع رسانی آنلاین از پروسه تجارت نفت و فرآورده های نفتی

▪ عرضه محصولات پتروشیمی در بورس نفت ایران به عنوان نخستین تجربه در معاملات پتروشیمی جهان.

اما موانعی وجود دارند که راه استفاده از این فرصت ها را سد می کنند؛ چالش هایی از قبیل:

▪ فقدان نهادهای ساختاری مالی

▪ عدم وجود زیرساخت های اقتصادی و فنی لازم نظیر پوشش های بیمه ای مناسب

▪ ضعف ساختار تجارت الکترونیک در کشور

▪ فقدان فضای رقابتی داخلی در زمینه تولید نفت، گاز و پتروشیمی و دولتی بودن فضای مذکور

▪ ضعف نیروی انسانی متخصص در زمینه بازارهای معاملات انرژی

▪ چالش های مرتبط با محدودیت تولید و عرضه نفت خام در ارتباط با مصوبات اُپک و نظام کنترلی موجود

▪ چالش های مرتبط با محدودیت مقصد نفت خام ایران

▪ قوانین ارزی و صادراتی کشور.

مخالفان عرضه نفت در بورس، ارزان فروشی منافع ملی را در این بازار به صلاح نمی دانند. یکی از مهمترین چالش های بورس نفت، عدم مرکزیت کشورمان در صحنه اقتصاد بین الملل است که با توجه به تحریم ها آسیب دیده است. "صنعت و بازار بین المللی نفت" که مختصات مخصوص به خود را دارد نیز بازدارنده بورس نفت در کشورمان خواهد بود.

علاوه بر چالش های ذکر شده، تشکیل بورس نفت یا برق نیاز به پایه گرفتن یک بخش خصوصی توانمند در کشور و کاهش ریسک های سیستماتیک دارد که فعلاً فاقد آنها هستیم.