یک سال و یک ماه از شروع طرح هدفمندی یارانه ها می گذرد. طرح اولیه این بود که درآمد حاصل از افزایش سوخت و برخی اقلام یارانه ای صرف پرداخت مستقیم به مردم، پرداخت به تولید کنندگان و نیز کمک به بودجه عمومی دولت شود.

در عمل تمامی درآمدهای طرح به علاوه درآمدهایی از منابع دیگر صرف پرداخت به مردم شد. مبلغ پرداختی بالغ بر حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان بود که در حدود یک چهارم بودجه سال ۱۳۹۰ است.

مهم ترین دلیل که به نظر من سبب شده پرداخت مستقیم در اولویت قرار گیرد، بیم از اعتراضات عمومی نسبت به افزایش قیمت کالاهای یارانه ای است. مهم ترین اثر چنین سیاستی هم در عمل افزایش نسبی قدرت خرید خانوارهای کم درآمد است.

هنوز آمار خرد هزینه و بودجه خانوار منتشر نشده است تا بتوان از اثرات دقیق اجرای طرح آگاه شد. در صورتی که حتی اگر به دلیل تبلیغاتی هم که بود، بهتر بود دولت این آمار را منتشر می کرد. پیش بینی من از این آمار این است که وضع هزینه ای دهک های پایین بهتر شده باشد. تنها دلیلی که می تواند سبب شود این اتفاق نیفتد، این است که اقشار خیلی پایین به خصوص در مناطق دور افتاده وارد این طرح نشده و اسم آنها در لیست دریافت کنندگان یارانه نقدی ثبت نشده باشد. به نظر می رسد اولین کاری که دوستان اقتصادی که در ایران به آمار دسترسی دارند انجام دهند، البته پس از انتشار آن که امیدوارم خیلی دیر نباشد، این است که تغییر وضعیت رفاهی خانوارها را برای استان های مختلف در مناطق شهری و روستایی و نیز برای گروه های مختلف اجتماعی بررسی کنند. این کار برندگان و بازندگان را نشان می دهد و می توان بر مبنای آن قدم بعدی را بهتر برداشت.

طرح مشکلات زیادی دارد که قابل پیش بینی هم بود. مهم ترین مشکل (بعد از مشکل اساسی غیر شفاف بودن آن) این است که نحوه اجرای نهایی آن برای هدف کوتاه مدت (جلوگیری از بروز اعتراض عمومی) شکل گرفته است و در بلندمدت قابل اجرا نیست. اقتصاد ایران توانایی پرداخت این مبلغ را در بلندمدت ندارد. به خصوص اینکه دولت عملا طرح مصوب مجلس را اجرا نکرد و آنچه را خود صحیح می دانست اجرا کرد. این روزها گزارش های متعدد تخلفات دولت از طرح مصوب در مجلس و بازوهای بازرسی آن مطرح است. برای حل مشکل این طرح یا باید گروه هایی را از آن حذف کرد یا با ایجاد تورم و ثابت نگه داشتن مبلغ پرداختی عملا ارزش آن را به تدریج کم کرد.

این روزها زمزمه حذف افراد پردرآمد، چیزی در حدود ۱۰ میلیون نفر، از سیاهه دریافت یارانه نقدی شنیده می شود. گاهی گفته می شود بنا بر این است که با این خانوارها «مکاتبه شود» و از آنها خواسته شود که از دریافت پول خودداری کنند. از گوشه و کنار هم شنیده می شود که این کار خیلی به اختیار افراد گذاشته نخواهد شد و آنها در فاز دوم (هر چند ما درست نفهمیدیم این فازها از کجا پیدایشان شد) از سیاهه پرداخت یارانه ها کنار گذاشته خواهند شد.

اینکه این افراد چگونه شناسایی خواهند شد مساله ای است که باید پاسخ داده شود، ولی هر پاسخی که داده شود این مساله را حل نمی کند که چرا دولت راه استاندارد را طی نمی کند که شناسایی و پوشش دادن اقشار نیازمند است. حتی اگر دولت برای شروع نیازمند جلب حمایت همه اقشار بود و ناچار از پرداخت پول به همگان، در دراز مدت باید به سمت پرداخت به اقشار نیازمند حرکت کند.

راه حل دوم ایجاد تورم و از بین بردن ارزش مبلغ پرداختی است. اگر قیمت یک کیلو گوشت پارسال را مثلا ۱۰۰۰۰ تومان فرض کنیم، با یارانه پرداختی به یک نفر (۴۵۰۰۰ تومان) پارسال می شد چهار کیلو و نیم گوشت خرید. اگر تورم را مثلا ۲۰ درصد بگیریم، امسال قیمت گوشت ۱۲۰۰۰ شده و فقط می شود ۷۵/۳ کیلو گوشت خرید. با این نرخ تورم فقط هشت سال لازم است تا قدرت خرید یارانه پرداختی از ۵/۴ کیلو به یک کیلو برسد. این روش البته مشکل دولت را حل می کند، ولی مشکل خانوارهای کم درآمد را حل نمی کند. به علاوه این راه حل هر چند به نظر ظالمانه می آید، ولی برای دهه ها مهم ترین راه کسب درآمد برای دولت در بسیاری از کشورها از جمله ایران بوده است. دولت با چاپ پول و ایجاد تورم به سادگی قدرت خرید مردم را به خود منتقل کرده و می کند. مهم ترین خاصیت این طرح، اصلاح قیمت های نسبی بوده که از پارسال شروع شده است. اتفاقات دیگر از قبیل بهبود وضع دهک های کم درآمد، اگر اتفاق افتاده باشد، ربط منطقی با این طرح ندارند و می شد از روش های دیگر به آنها رسید. مساله اصلی هم که تعیین کننده موفقیت طرح از نظر اقتصادی است این است که مکانیسم قیمت گذاری کالاهای یارانه ای و نیز قیمت سایر کالاها که دولت تاکنون روی آنها دست می گذاشته، چگونه خواهد بود. اگر دولت بخواهد قیمت ها را کنترل کند، دیر یا زود همه چیز به نقطه اولیه خود باز خواهد گشت که به معنای شکست طرح است. اگر بازار، به معنای اقتصادی آن، تعیین کننده قیمت ها در آینده باشد، می شود طرح را موفق قلمداد کرد.