چرا دولت برای صرفه جویی در آب، برق، گاز و بنزین به جای منطق اقتصادی از منطق های دیگری استفاده می کند؟

انسان ساحت های مختلفی دارد و در هر یک از ساحت ها متفاوت از ساحت های دیگر رفتار می کند. از جمله ساحت های متفاوت انسانی می توان به ساحت های عقلی، دینی و عرفانی، هنری، اخلاقی و معیشتی یا همان ساحت اقتصادی اشاره کرد. اگر منطق را، همانند فیلسوفان به ساحت عقلی محدود نکنیم می توانیم بگوییم که نحوه عمل و شناخت انسان در هر یک از این ساحت ها بر اساس منطق خاص همان ساحت صورت می گیرد. منطق عقلی بر حق و ناحق (یا می توانیم بگوییم بردرستی و نادرستی) حکم می کند. در حالی که منطق اخلاقی بر خوبی و بدی؛ منطق هنری بر زیبایی و زشتی؛ منطق دینی بر ثواب و گناه و منطق معیشتی بر کارآیی و ناکارآیی در عمل انسانی حکم می کنند. نظر به تفاوت ماهوی این ساحت ها منطق زیربنایی آنها نیز متفاوت خواهند بود. برای مثال اگرچه در منطق عقلی (به خصوص منطق ارسطویی) جمع و رفع نقیضین ممکن نیست ولی در منطق هنری نه تنها ممکن و جایز بلکه یکی از صنایع هنری هم هست، برای مثال این قضیه و نقیض آن را در نظر بگیرید؛ «آقای الف در اینجا هست و آقای الف در اینجا نیست». کاملا واضح است که این دو قضیه نمی توانند در یک جا جمع شوند و بنابراین ما نمی توانیم بگوییم که آقای الف هم در اینجا هست و هم در اینجا نیست. همچنین نمی توانیم بگوییم که آقای الف نه در اینجا هست و نه در خارج از اینجا. ولی در منطق هنری این امر جاری نیست. برای مثال به این بیت مشهور خواجه شیراز توجه کنید.

تو خود چه لعبتی ای شهسوار شیرین کار

که در برابر چشمی و غایب از نظری

همان طوری که متوجه شدید، خواسته حافظ هم در برابر چشم او و هم غایب از چشم و نظر او است. در منطق هنری به این رویه صنعت تضاد گفته می شود که باعث زیبایی یک اثر هنری می شود. ما می توانیم هزاران نمونه از این نوع مثال ها را که در آن ها دو منطق برخلاف هم حکم می کنند، پیدا کنیم. هدف ما از بیان این مطالب تنها شرح عمل و شناخت متفاوت آدمی در ساحت های مختلف است. می خواستیم بگوییم که دولت یا مدیر برای انجام یک امر اقتصادی می باید از منطق و مکانیسم همان امر استفاده کند وگرنه ممکن است با نتایج ناخواسته و دور از هدف اولیه خود مواجه شود.

حالا این دستور و تبلیغ دولت را که مدام از رسانه های مختلف به اجرای آن دعوت می شود، در نظر بگیرید: به علت کمبود برق/گاز/بنزین/آب در مصرف آن صرفه جویی کنید. کاملا واضح است که این حکم یک حکم اقتصادی است، زیرا سخن از کمبودی است که آن هم موضوع شناخت علم اقتصاد است. البته دولت می توانست این حکم را به طرق مختلف نیز بیان کند که یک امر اقتصادی نباشد، برای مثال این حکم ها را در نظر بگیرید؛ صرفه جویی کنید تا محتاج به بیگانگان نباشیم. زیرا محتاج بیگانگان شدن بد است. صرفه جویی مستحب است. کاملا واضح است که این دو حکم، به ترتیب احکامی اخلاقی و دینی هستند. از آنجا که دستور و تبلیغ دولت یک امر اقتصادی است، بنابراین این نهاد باید برای واداشتن مردم به صرفه جویی، از منطق اقتصادی استفاده کند. در مکانیسم بازار که همان سرجمع منطق های اقتصادی افراد و گروه های انسانی است – هر گاه میزان منبع یا کالایی در جامعه کم شد، اثر خود را با افزایش قیمت نشان می دهد. بنابراین افزایش قیمت باعث می شود در کوتاه مدت مصرف کنندگان از میزان مصرف خود بکاهند، تولیدکنندگان در کوتاه مدت به تولید خود بیفزایند.و سرمایه گذاران و دیگر صاحبان عوامل و منابع اقتصادی به آن طرف گسیل شوند. به این ترتیب در بلندمدت همه بازارها در شرایط تعادل و با سود اقتصادی صفر کار خواهند کرد. اما چرا دولت فعلی و حتی دولت های قبلی به جای افزایش قیمت منابع و کالاهای کمیاب سعی دارند از راه های دیگری مانند اتکا به منطق های اخلاقی، دینی و حتی هنری این کمبود را رفع کنند، خود جای سوال دارد. شاید یکی از مهم ترین دلایل، ترس از عواقب سیاسی آن است. به عبارت دیگر، ترس از کم شدن افراد طرفدار و معتقد به دولت، در زمینه استفاده مکرر از روش های غیرمتعارف برای واداشتن مردم به انجام کاری از سوی دولت، اینجانب دست اندرکاران امر را به نکات زیر متوجه می سازم.

۱) استفاده مکرر از منطق ها و ارزش های دینی و اخلاقی برای واداشتن مردم به انجام امور اقتصادی، آن هم در شرایطی که قصور از ناحیه دولت بوده است، باعث دلزدگی مردم از اخلاق و دین خواهد شد. زیرا مردم عقل دارند و می فهمند که دولت برای سرپوش گذاشتن بر کوتاهی های خود از ابزار دین و اخلاق سوء استفاده می کند. علاوه بر این، مردم را نسبت به صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران ظنین خواهد کرد. چندین نمونه دیگر نیز می توان یافت که دولت برای سرپوش گذاشتن بر اشتباهات و کوتاهی ها و عدم بصیرت هایش نسبت به امور سیاست و اقتصاد کلان از دین و اخلاق کمک گرفته است.البته ما نمی گوییم که نباید از این ذخایر ارزشی و سرمایه های دینی استفاده شود بلکه سخن ما این است که از این سرمایه ها در مواقع حساس و ضروری استفاده گردد. همه ما خوب به خاطر داریم که در جنگ تحمیلی هشت ساله چطور ملت برای دفاع از دین و ناموس خود به جبهه های جنگ شتافتند. حالا خودتان قضاوت کنید، این کجا و آن کجا، سوال اساسی من این است که چرا دولت به جای مایه گذاشتن از خود از دین و اخلاق در این موارد مایه می گذارد.

ادخلو الابیات من ابوابها

واطلبو الاغراض فی اسبابها (۱)

۲) بحث دیگری که در این باره مطرح است، این است که در انجام یک فعل اقتصادی، برای مثال مدیریت یک سیستم و ساختار اقتصادی، منطق اقتصادی بسیار کارآتر از منطق اخلاقی عمل می کند. دلایل مختلفی برای این امر می توان در نظر گرفت. از جمله می توان گفت که بر طبق تئوری سلسله مراتب نیازهای انسانی نیاز به اخلاق در مراتب بالای این سلسله مراتب واقع شده اند. بنابراین تعداد افرادی که نیاز به انجام کارهای اخلاقی در آنها فعال می باشد بسیار کمتر از تعداد افرادی است که نیاز به انجام یک فعل اقتصادی در جهت استفاده درست از منابع در آنها فعال است.

بنابراین اگر در واداشتن مردم به صرفه جویی دولت ها از منطق اقتصادی وارد شوند نسبت به نتیجه ناشی از استفاده از منطق اخلاقی بسیار کارآتر عمل کرده اند. از کاستی های دیگر این منطق نسبت به منطق اقتصادی این است که در یک سیستم اخلاقی معمولا توجیه کننده و توجیه شونده، به جای در نظر داشتن اصل کارآیی، به سلامت اخلاقی توجه دارند. ولی در یک سیستم اقتصادی چنین نیست، برای مثال سازمان دولتی را فرض کنید که دولت بیشتر به دلایل اخلاقی بودن فردی را به ریاست آن سازمان می گمارد و تا زمانی که به اخلاقی بودن وی شک نکند همچنان وی را به عنوان مدیر ابقا خواهد کرد. در این صورت این فرد اخلاقی به دلیل داشتن انگیزه های اخلاقی نهایت سعی و تلاش خود را به عمل خواهد آورد. احیانا اگر این سازمان با شکست مواجه شود نه تنها دولت وی را سرزنش نخواهند کرد، بلکه خود شخص نیز با این توجیه که من نهایت تلاش خودم را انجام دادم به کارآیی و مدیریت خود شک نخواهد کرد. ولی در یک سازمان خصوصی که براساس منطق بازار عمل می کند، شکست مدیر از جانب مجمع عمومی به عنوان ناکارآیی وی قلمداد خواهد شد. بنابراین وی را با یک فرد کارآی دیگری عوض خواهد کرد.

۳) رویه دیگری که معمولا دولت ها، به جای استفاده از منطق اقتصادی، برای واداشتن مردم به انجام یا عدم انجام یک فعل اقتصادی به آن متوسل می شوند، همانا تصویب و اجرای قوانین و سیاست های بوروکراتیک می باشد. برای مثال فرض کنید دولت تصویب کند که هر کس بیشتر از سهم خویش برق مصرف کند برق وی را قطع خواهد کرد یا وی را متحمل جریمه های سخت خواهد کرد. بوروکراسی در معنای تصویب و اجرای قوانین سخت و غیرشخصی به عنوان یکی از پیشنهادات ماکس وبر در امر مدیریت می باشد. بوروکراسی از جهات مختلفی مورد نقد تئوریسین های مختلف واقع شده است.

از جمله اینکه آن تقلب پذیر است و همچنین موجب افزایش کارهای اداری غیرارزش آفرین می شود. از جمله نقدهای جدی که مرتن و سلزنیک، به عنوان تئوریسین های مدیریت، به بوروکراسی وارد کرده اند این است که آن موجب اکتفا به حداقل هایی می شود که قانون آنها را تصویب کرده است نه بیش از آنها. هیچ وقت موجب افزایش انگیزش برای انجام کارهای مثبت، بیشتر از آنهایی که قانون معین کرده است، نمی شود.

بهترین مثال در این مورد همان سهمیه بندی بنزین است. سهمیه بندی بنزین هیچ وقت موجب افزایش انگیزش مردم برای کم مصرف کردن نخواهد شد. بلکه از مردم می خواهد که به اندازه سهم و حق خود مصرف کنند. این امر علاوه بر هزینه ها و دردسرهای مختلفی که برای مردم و دولت به بار آورده است، موجب تقلب های گسترده ای شده است که خود باعث تبدیل یک ارزش (تبعیت از قوانین همگانی) به یک ضد ارزش (تقلب یا دور زدن قوانین برای رفع احتیاجات منطقی خود) می شود. همچنین باعث شده است آن دسته از صاحبان خودرو که از سهم خود استفاده نکرده اند آن را به قیمت های بیشتری به افراد نیازمند دیگری بفروشند. علاوه بر همه اینها افرادی که صاحب خودرو نیستند، چنین فکر می کنند که حق و سهم آنها را صاحبان خودرو می خورند. در حالی که اگر دولت می خواست کار قاطعانه و بدون توجه به تبعات سیاسی آن که مدام خود دولت به آن اشاره می کند، انجام دهد بهترین سیاست این بود که قیمت سوخت را به قیمت های بازار برساند. در آن صورت افرادی که در مصرف سوخت اسراف می کردند با پرداخت هزینه های بیشتر جریمه می شدند و افرادی که کمتر مصرف می کردند با پرداخت هزینه های کمتر تشویق می شدند. بنابراین از این بند چنین نتیجه می گیریم که برای انجام یک امر اقتصادی منطق بوروکراسی هم ناکارآتر از منطق اقتصادی است.