سیاست گذاران اقتصادی برای حسن انجام وظایف خود محتاج آن هستند که پیامدها و آثار اجرای تصمیمات و تغییرات سیاست های خود را برای دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده بدانند.

برای مثال، پرسش اساسی در تصمیم گیری های سیاست پولی آن است که نرخ بهره چقدر باید تغییر کند تا ضمن ثبات قیمت ها نرخ رشد اقتصادی کشور ایکس درصد بالا رود. برخلاف دنیای تئوریک، سیاست گذاران باید دنبال عدد و رقم باشند. آنها باید برآوردی کمی از آثار نسبی اعمال سیاست های گوناگون در دست داشته باشند. این برآورد بر پایه مدل های آماری که همبستگی میان متغیرهای اقتصادی را مدل سازی می کنند، به دست می آید. برای این مهم کارشناسان اقتصادی بانک های مرکزی با جمع آوری اطلاعات تاریخی (گذشته) و تحلیل آنها برای سوالاتی چون «اگر ما نرخ بهره را از ۱۰درصد به ۱۲درصد بالا بریم، چه مقدار تورم کشور در دو سال آینده کاهش می یابد؟» پاسخ پیدا می کنند.

امروزه برداشت های ساده از سیاست های پیچیده پولی، مالی و اقتصادی که موضوع محوری آن را انسان ها می سازند، همراه با فقدان درک علمی از پیامد آنها، می تواند طرح های اصلاحات اقتصادی را با نتایج ناخواسته مواجه سازد و هزینه های آشکار و پنهان آنها را بر منافعشان فزونی دهد. برای آنکه یک پیش بینی اقتصادی معتبر باشد، باید از داده هایی استفاده شود که مربوط به دوره ای از زمان گذشته باشند که در آن دوره، بسته یا مجموعه ای منسجم و هماهنگ از سیاست هایی در آنها اعمال شده باشد که اکنون می خواهیم ارزیابی کنیم! اگر چنین نباشد، نتایج کار به طور جدی ما را گمراه می سازد.

می توان با اشاره به یک مثال ورزشی نکته اصلی موضوع را شفاف تر کرد. البته قبول داریم تمثیل حجت نیست و اگر برای گردش جریان سالم اعتبارات یا پول در کشور، گردش خون را مثال می زنند، باید مواظب اعتبار استدلال ها بود. به هرحال فرض کنید در بازی های فوتبال در المپیک در صورت تساوی دو تیم ۵ پنالتی باید زده شود، در صورتی که درهمان بازی فوتبال در سطح قاره ای (آسیایی) با ۳ پنالتی تکلیف کار مشخص می شود. در نتیجه، سومین پنالتی برای یک تیم فوتبال در بازی های آسیایی موقعیتی خاص دارد که با شرایط المپیک قابل مقایسه نیست. احتیاج به گفتن ندارد که اگر کسی می خواهد به طور درست رفتارها را تحلیل و پیش بینی نماید، نباید از داده های ضربه سوم تیم در بازی های آسیایی برای پیش بینی رفتار سومین ضربه تیم در بازی های المپیک استفاده کند.

در اواسط دهه ۱۹۷۰ اقتصاددان و نوبلیست شهیر «رابرت لوکاس» مشاهده کرد (مشاهده با دیدن فرق دارد) که آنچه در مورد ورزش گفته شد، برای اقتصاد هم صادق است. به همان ترتیب که تغییر قواعد بازی، استراتژی بازیکن را تغییر می دهد، تغییر و اصلاح سیاست های اقتصادی، کم و کیف تصمیم گیری های مردم (خانوارها و بنگاه ها) را دچار تغییر و تحول می کند. برای مثال، هیچ اقتصادخوان آشنا با متدولوژی علمی که با افتخار مدرک خود را گرفته است از داده های یک دوره زمانی، وقتی که رژیم نرخ ارز ثابت حاکم بوده برای مدلی که برای توضیح و پیش بینی آثار سیاست های نرخ بهره قرار است استفاده شود، ولی شرایط نظام نرخ ارز شناور در آن زمان حاکم است، استفاده نمی کند. هیچ ابجد خوانده اقتصاد نباید اطلاعات مربوط به دوره ای را که بانک مرکزی رشد پول را هدف گذاری نموده (گویا چند ماه پیش به این هدف گذاری مقامات پولی اشاره کردند ولی دیگر حرفی از آن به میان نیامد) و اجازه می دهد نرخ بهره تغییر کند، برای پیش بینی و برآورد آثار انتقال هدف گذاری نرخ بهره استفاده نماید. همان طور که لوکاس توجه نموده و توجه ما را نیز بیشتر و بهتر متوجه موضوع کرده است، تصمیمات اقتصادی و مالی مردم بر پایه انتظارات آنها از آینده شکل می گیرد، که از جمله مهم ترین آنها پندار، گفتار و کردار سیاست سازان و تصمیم گیران کشور است. هر تغییری که در رفتار سیاست گذاران رخ دهد، انتظارات مردم را تغییر می دهد و لذا رفتار آنها و ارتباط مشاهده شده بین متغیرهای اقتصادی پدیده هایی مثل بیکاری، تورم و سرمایه گذاری ها را تغییر می دهد. این ایده در اقتصاد امروز به نام «انتقاد لوکاس» معروف شده است و در روش سیاست گذاری اقتصادی و در ارائه توصیه های سیاستی چه به صورت بسته یا غیر بسته تاثیر عمیق داشته است. حرف لوکاس این است که در سیاست گذاری های خیر خواهانه برای مردم، عوامل مهم دیگری نیز شرط است. از جمله آنکه در پیش بینی آثار تغییرات و تحولات در سیاست ها، سیاست گذاران باید چگونگی تغییرات رفتار اقتصادی مردم را در مواجهه با آن سیاست ها لحاظ کنند. لوکاس تاکید فراوان دارد که برای شناخت درست از آثار سیاست هایی که قبلا اعمال شده اند و دولت ها با نیت خیر می خواهند جسورانه آن را اجرا کنند سیاست گذاران باید و باید به تئوری های اقتصادی که به مدل سازی عکس العمل مردم به تغییرات محیط پیرامون زندگی آنها در اثراعمال آن سیاست ها بر می گردد، اتکا کنند و از کاربرد درست تئوری ها پس از شناخت علمی آنها که دو قدرت توضیح دهندگی و پیش بینی به کاربران آن ها می دهد، خود را بی نیاز ندانند. یادم می آید در جلسه ای با کار گروه تحولات در نهاد ریاست جمهوری قرار بر این شد که از کم و کیف مدل های پیش بینی انتظارات مردم برای طرح تحولات، دعوت شدگان را مطلع سازند و حتی پروژه هایی تعریف شود. خدا می بیند و شما شاهد باشید که تا حال برگی از مطالعات گفته شده دریافت نشده است. به قول عالی جناب سعدی که به کم گویی و گزیده گویی شهره آفاق است:

مرا دو چشم براه و دوگوش بر پیغام

تو فارغی و به افسوس می رود ایام

به هرحال مدل ارزیابی سیاست ها که پیش نیاز ارائه هر سیاست اقتصادی است، قبل از اجرا و تحمل هزینه ها معنی پیدا می کند و نوشدارو محسوب می شود. به قول استاد ما نهادهای نظارتی به ویژه مجلس ها مسوولند که درامر حیاتی سیاست گذاری های اجازه ندهند که مجریان کالسکه را جلوی اسب ببندند و اصل تقدم پژوهش بر اجرا در عمل فراموش شود. به علاوه نمایندگان مردم در خانه ملت در حرکت کالسکه یعنی در اجرای آن سیاست ها نیز با نظارت صادقانه خود جان مسافران، یعنی موکلان خود را بیمه کنند.